൧൩. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. തേരസമേ ലോകോതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ, അത്ഥതോ പുരിമം അരിയസച്ചദ്വയം ഇധ പന ദുക്ഖം അരിയസച്ചം വേദിതബ്ബം. സ്വായം സത്തലോകോ, സങ്ഖാരലോകോ, ഓകാസലോകോതി വിഭാഗതോ സരൂപതോ ച ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. അപിച ഖന്ധലോകാദിവസേന ച അനേകവിധോ ലോകോ. യഥാഹ –

‘‘ലോകോതി ഖന്ധലോകോ, ധാതുലോകോ, ആയതനലോകോ, വിപത്തിഭവലോകോ, വിപത്തിസമ്ഭവലോകോ, സമ്പത്തിഭവലോകോ, സമ്പത്തിസമ്ഭവലോകോ, ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ അഹാരട്ഠിതികാ, ദ്വേ ലോകാ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, തയോ ലോകാ തിസ്സോ വേദനാ, ചത്താരോ ലോകാ ചത്താരോ ആഹാരാ, പഞ്ച ലോകാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഛ ലോകാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, സത്ത ലോകാ സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, അട്ഠ ലോകാ അട്ഠ ലോകധമ്മാ, നവ ലോകാ നവ സത്താവാസാ, ദസ ലോകാ ദസായതനാനി, ദ്വാദസ ലോകാ ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ലോകാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ’’തി (മഹാനി. ൩; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨).

ഏവമനേകധാ വിഭത്തോപി ലോകോ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏവ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ജാതിപി ദുക്ഖാ …പേ… സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാപി ദുക്ഖാതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ പുരിമം അരിയസച്ചദ്വയം, ഇധ പന ദുക്ഖം അരിയസച്ചം വേദിതബ്ബ’’ന്തി. നനു ച ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠോ അവിസേസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സമ്ഭവതീതി? സച്ചം സമ്ഭവതി. യം പന ന ലുജ്ജതീതി ഗഹിതം, തം തഥാ ന ഹോതി, ഏകംസേനേവ ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി സോ ലോകോതി ഉപാദാനക്ഖന്ധേസ്വേവ ലോകസദ്ദോ നിരൂള്ഹോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ ലോകോതി ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ഏവ.

യദിപി തഥാഗത-സദ്ദസ്സ ഹേട്ഠാ തഥാഗതസുത്തേ നാനാനയേഹി വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ വിഭത്തോ, തഥാപി പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനാമുഖേന അയമത്ഥവിഭാവനാ – അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യതോ പരിഞ്ഞേയ്യതോ’’തി പുബ്ബേ വുത്തവിഭാഗേന വാ അവിസേസതോ താവ ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിഭേദതോ കുസലാകുസലാദിവിഭാഗതോ വട്ടപ്പമാണസണ്ഠാനാദിഭേദതോ, വിസേസതോ വാ പന ‘‘അയം സസ്സതാസയോ, അയം ഉച്ഛേദാസയോ’’തിആദിനാ ‘‘കക്ഖളലക്ഖണാ പഥവീധാതു, പഗ്ഘരണലക്ഖണാ ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ ച അഭിവിസിട്ഠേന സയമ്ഭുഞാണേന സമ്മാ അവിപരീതം യോ യോ അത്ഥോ യഥാ യഥാ ബുജ്ഝിതബ്ബോ, തഥാ തഥാ ബുദ്ധോ ഞാതോ അത്തപച്ചക്ഖോ കതോതി അഭിസമ്ബുദ്ധോ.

ലോകസ്മാതി യഥാവുത്തലോകതോ. വിസംയുത്തോതി വിസംസട്ഠോ, തപ്പടിബദ്ധാനം സബ്ബേസം സംയോജനാനം സമ്മദേവ സമുച്ഛിന്നത്താ തതോ വിപ്പമുത്തോതി അത്ഥോ. ലോകസമുദയോതി സുത്തന്തനയേന തണ്ഹാ, അഭിധമ്മനയേന പന അഭിസങ്ഖാരേഹി സദ്ധിം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം. പഹീനോതി ബോധിമണ്ഡേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന സവാസനം പഹീനോ. ലോകനിരോധോതി നിബ്ബാനം. സച്ഛികതോതി അത്തപച്ചക്ഖോ കതോ. ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സോ ഹി ലോകനിരോധം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി അധിഗച്ഛതി, തദത്ഥം അരിയേഹി പടിപജ്ജീയതി ചാതി ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി വുച്ചതി.

ഏത്താവതാ തഥാനി അഭിസമ്ബുദ്ധോ യാഥാവതോ ഗതോതി തഥാഗതോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ചത്താരി ഹി അരിയസച്ചാനി തഥാനി നാമ. യഥാഹ –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം, അനഞ്ഞഥമേത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) വിത്ഥാരോ.

അപിച തഥായ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥം ഗതോതി തഥാഗതോ, ഗതോതി ച അവഗതോ അതീതോ പത്തോ പടിപന്നോതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ ഭഗവാ സകലലോകം തീരണപരിഞ്ഞായ തഥായ അവിപരീതായ ഗതോ അവഗതോ, തസ്മാ ലോകോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ. ലോകസമുദയം പഹാനപരിഞ്ഞായ തഥായ ഗതോ അതീതോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധം സച്ഛികിരിയായ തഥായ ഗതോ പത്തോതി തഥാഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം തഥം അവിപരീതം ഗതോ പടിപന്നോതി തഥാഗതോതി. ഏവം ഇമിസ്സാ പാളിയാ ഭഗവതോ തഥാഗതഭാവദീപനവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ ചതുസച്ചാഭിസമ്ബോധനവസേന അത്തനോ തഥാഗതഭാവം പകാസേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ദിട്ഠാദിഅഭിസമ്ബോധിവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൨൩) പന ‘‘ചതൂഹി സച്ചേഹി അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം കഥേത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തം തഥാഗതസദ്ദ-ബുദ്ധസദ്ദാനം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതം ദസ്സേതും വുത്തം. തഥാ ചേവ ഹി പാളി പവത്താതി. തത്ഥ ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം, രസായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനഞ്ച. വിഞ്ഞാതന്തി സുഖദുക്ഖാദിധമ്മാരമ്മണം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം. കസ്സ പന അനുവിചരിതം മനസാതി? സദേവകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായാതി സമ്ബന്ധനീയം. തത്ഥ സഹ ദേവേഹീതി സദേവകോ, തസ്സ സദേവകസ്സ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

സദേവകവചനേന ചേത്ഥ പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണിവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ചേവ സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ദേവമാരബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം സത്തലോകോ, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകവചനേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകവചനേന രൂപീബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിവചനേന സമ്മുതിദേവേഹി സഹ അവസേസസത്തലോകോ ഗഹിതോ. അപിചേത്ഥ സദേവകവചനേന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ സബ്ബലോകവിസയസ്സ ഭഗവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധഭാവേ പകാസിതേ യേസമേവം സിയാ ‘‘മാരോ നാമ മഹാനുഭാവോ ഛകാമാവചരിസ്സരോ വസവത്തീ, ബ്രഹ്മാ പന തതോപി മഹാനുഭാവതരോ ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി, ഉത്തമജ്ഝാനസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദേതി. പുഥൂ ച സമണബ്രാഹ്മണാ ഇദ്ധിമന്തോ ദിബ്ബചക്ഖുകാ പരചിത്തവിദുനോ മഹാനുഭാവാ സംവിജ്ജന്തി. അയഞ്ച സത്തകായോ അനന്തോ അപരിമാണോ, കിമേതേസം സബ്ബേസംയേവ വിസയോ അനവസേസതോ ഭഗവതാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി? തേസം വിമതിം വിധമേന്തോ ഭഗവാ ‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

പോരാണാ പനാഹു – ‘‘സദേവകസ്സാ’’തി ദേവതാഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം പരിയാദിയതി, ‘‘സമാരകസ്സാ’’തി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകം, ‘‘സബ്രഹ്മകസ്സാ’’തി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദിയന്തോ ‘‘സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായാ’’തി ആഹ. ഏവം പഞ്ചഹിപി പദേഹി ഖന്ധത്തയപരിച്ഛിന്നേ സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി.

യസ്മാ തം തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ‘‘നീലം പീതക’’ന്തിആദി രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, തം സബ്ബം ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ രൂപാരമ്മണം ദിസ്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ‘‘ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോ’’തിആദി സദ്ദാരമ്മണം സോതദ്വാരേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, ‘‘മൂലഗന്ധോ തചഗന്ധോ’’തിആദി ഗന്ധാരമ്മണം ഘാനദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘മൂലരസോ ഖന്ധരസോ’’തിആദി രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘കക്ഖളം മുദുക’’ന്തിആദി പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുഭേദം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം കായദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം.

തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുഖാദിഭേദം ധമ്മാരമ്മണം മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ധമ്മാരമ്മണം ജാനിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. ഏവം യം ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം, തം തഥാഗതേന അദിട്ഠം വാ അസുതം വാ അമുതം വാ അവിഞ്ഞാതം വാ നത്ഥി. ഇമസ്സ പന മഹാജനസ്സ പരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി. സബ്ബമ്പി തഥാഗതസ്സ അപ്പത്തം നാമ നത്ഥി ഞാണേന അസച്ഛികതം. തതോ ഏവ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തം രൂപാരമ്മണം നാമ അത്ഥി, തം ഭഗവാ സബ്ബം സബ്ബാകാരേന ജാനാതി പസ്സതി. ഏവം ജാനതാ പസ്സതാ ചാനേന തം ഇട്ഠാനിട്ഠാദിവസേന വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതേസു ലബ്ഭമാനപദവസേന വാ ‘‘കതമം തം രൂപം രൂപായതനം? യം രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം നീലം പീതക’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൧൭) നയേന അനേകേഹി നാമേഹി തേരസഹി വാരേഹി ദ്വേപഞ്ഞാസായ നയേഹി വിഭജ്ജമാനം തഥേവ ഹോതി, വിതഥം നത്ഥി. ഏസ നയോ സോതദ്വാരാദീസുപി ആപാഥമാഗച്ഛന്തേസു സദ്ദാദീസു.

തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി യം യഥാ ലോകേന ഗതം, തസ്സ തഥേവ ഗതത്താ തഥാഗതോതി വുച്ചതി. പാളിയം പന ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി വുത്തം, തം തഥാഗതസദ്ദേന സമാനത്ഥം. ഇമിനാ തഥാദസ്സിഭാവതോ തഥാഗതോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി,

അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം,

തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി. (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൧.൧൨൧);

സുത്തന്തേപി വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ പജായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി, തമഹം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, തം തഥാഗതസ്സ വിദിതം, തം തഥാഗതോ ന ഉപട്ഠാസീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪).

യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതീതി യസ്സഞ്ച വിസാഖപുണ്ണമരത്തിയം തഥാ ആഗതാദിഅത്ഥേന തഥാഗതോ ഭഗവാ ബോധിമണ്ഡേ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ ഉത്തരിതരാഭാവതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം ആസവക്ഖയഞാണേന സദ്ധിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അധിഗച്ഛതി. യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതീതി യസ്സഞ്ച വിസാഖപുണ്ണമരത്തിയംയേവ കുസിനാരായം ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി. യം ഏതസ്മിം അന്തരേതി ഇമാസം ദ്വിന്നം സഉപാദിസേസഅനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതൂനം വേമജ്ഝേ പഞ്ചചത്താലീസവസ്സപരിമാണേ കാലേ പഠമബോധിയമ്പി, മജ്ഝിമബോധിയമ്പി, പച്ഛിമബോധിയമ്പി യം സുത്തഗേയ്യാദിപ്പഭേദം ധമ്മം ഭാസതി നിദ്ദിസനവസേന, ലപതി ഉദ്ധിസനവസേന, നിദ്ദിസതി പടിനിദ്ദിസനവസേന. സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതീതി തം ഏത്ഥന്തരേ ദേസിതം സബ്ബം സുത്തഗേയ്യാദിനവങ്ഗം ബുദ്ധവചനം അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച അനുപവജ്ജം അനൂനം അനധികം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം രാഗമദനിമ്മദനം…പേ… മോഹമദനിമ്മദനം, നത്ഥി തത്ഥ വാലഗ്ഗമത്തമ്പി അവക്ഖലിതം, ഏകമുദ്ദികായ ലഞ്ഛിതം വിയ ഏകനാളിയാ മിതം വിയ ഏകതുലായ തുലിതം വിയ ച തം തഥേവ ഹോതി യസ്സത്ഥായ ഭാസിതം, ഏകന്തേനേവ തസ്സ സാധനതോ, നോ അഞ്ഞഥാ. തസ്മാ തഥം, അവിതഥം, അനഞ്ഞഥം. ഏതേന തഥാവാദിതായ തഥാഗതോതി ദസ്സേതി. ഗദഅത്ഥോ അയം ഗതസദ്ദോ ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ, തസ്മാ തഥം ഗദതീതി തഥാഗതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ആഗദനം ആഗദോ, വചനന്തി അത്ഥോ. തഥോ അവിപരീതോ ആഗദോ യസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി ഏവമേത്ഥ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

യഥാവാദീ തഥാകാരീതി യേ ധമ്മേ ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ സാവജ്ജാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’’തി പരേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ വദതി, തേ ധമ്മേ ഏകന്തേനേവ സയം പഹാസി. യേ പന ധമ്മേ ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ അനവജ്ജാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി വദതി, തേ ധമ്മേ ഏകന്തേനേവ സയം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. തസ്മാ യഥാവാദീ ഭഗവാ, തഥാകാരീതി വേദിതബ്ബോ. യഥാകാരീ തഥാവാദീതി സമ്മദേവ സീലാദിപരിപൂരണവസേന സമ്മാ പടിപന്നോ സയം യഥാകാരീ ഭഗവാ, തഥേവ ധമ്മദേസനായ പരേസം തത്ഥ പതിട്ഠാപനവസേന തഥാവാദീ. ഭഗവതോ ഹി വാചായ കായോ അനുലോമേതി, കായസ്സപി വാചാ. തസ്മാ യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഹോതി. ഏവംഭൂതസ്സ ചസ്സ യഥാ വാചാ, കായോപി തഥാ ഗതോ പവത്തോ. യഥാ ച കായോ, വാചാപി തഥാ ഗതാ പവത്താതി അത്ഥോ.

അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോതി ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഹേട്ഠാ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കത്വാ തിരിയം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഭഗവാ സബ്ബസത്തേ അഭിഭവതി സീലേനപി സമാധിനാപി പഞ്ഞായപി വിമുത്തിയാപി വിമുത്തിഞാണദസ്സനേനപി, ന തസ്സ തുലാ വാ പമാണം വാ അത്ഥി, അസമോ അസമസമോ അപ്പടിമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അതുലോ അപ്പമേയ്യോ അനുത്തരോ ധമ്മരാജാ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ. തതോ ഏവ സയം ന കേനചി അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ, സബ്ബം തം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പസ്സതീതി ദസോ. അവിപരീതം ആസയാദിഅവബോധേന ഹിതൂപസംഹാരാദിനാ ച സത്തേ, ഭാവഞ്ഞഥത്തൂപനയവസേന സങ്ഖാരേ സബ്ബാകാരേന സുചിണ്ണവസിതായ സമാപത്തിയോ ചിത്തഞ്ച വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീ. ഏത്താവതാ അഭിഭവനട്ഠേന ഭഗവാ അത്തനോ തഥാഗതഭാവം ദസ്സേതി.

തത്രേവം പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ – അഗദോ വിയ അഗദോ. കോ പനേസ? ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച. തേനേവ ഹേസ മഹാനുഭാവോ ഭിസക്കോ വിയ ദിബ്ബാഗദേന സപ്പേ, സബ്ബേ പരപ്പവാദിനോ സദേവകഞ്ച ലോകം അഭിഭവതി. ഇതി സബ്ബലോകാഭിഭവനേ തഥോ അവിപരീതോ ദേസനാവിലാസോ ചേവ പുഞ്ഞുസ്സയോ ച അഗദോ അസ്സാതി ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… വസവത്തീ, തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി.

ഗാഥാസു സബ്ബലോകം അഭിഞ്ഞായാതി തേധാതുകലോകസന്നിവാസം ജാനിത്വാ. സബ്ബലോകേ യഥാതഥന്തി തസ്മിം തേധാതുകലോകസന്നിവാസേ യംകിഞ്ചി നേയ്യം, തം സബ്ബം യഥാതഥം അവിപരീതം ജാനിത്വാ. സബ്ബലോകവിസംയുത്തോതി ചതുന്നം യോഗാനം അനവസേസപ്പഹാനേന സബ്ബേനപി ലോകേന വിസംയുത്തോ വിപ്പമുത്തോ. അനൂപയോതി സബ്ബസ്മിമ്പി ലോകേ തണ്ഹാദിട്ഠിഉപയേഹി അനൂപയോ തേഹി ഉപയേഹി വിരഹിതോ.

സബ്ബാഭിഭൂതി രൂപാദീനി സബ്ബാരമ്മണാനി, സബ്ബം സങ്ഖാരഗതം, സബ്ബേപി മാരേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. ധീരോതി ധിതിസമ്പന്നോ. സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനോതി സബ്ബേ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥാദികേ മോചേത്വാ ഠിതോ വേനേയ്യസന്താനേപി അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന തേസം പമോചനതോ സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചനോ. ഫുട്ഠാസ്സാതി ഫുട്ഠാ അസ്സ. കരണത്ഥേ ഇദം സാമിവചനം, ഫുട്ഠാ അനേനാതി അത്ഥോ. പരമാ സന്തീതി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി തേന ഞാണഫുസനേന ഫുട്ഠം. തേനേവാഹ ‘‘നിബ്ബാനം അകുതോഭയ’’ന്തി. അഥ വാ പരമാ സന്തീതി ഉത്തമാ സന്തി. കതരാ സാതി? നിബ്ബാനം. യസ്മാ പന നിബ്ബാനേ കുതോചി ഭയം നത്ഥി, തസ്മാ തം അകുതോഭയന്തി വുച്ചതി.

അനീഘോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സബ്ബകമ്മക്ഖയം പത്തോതി സബ്ബേസം കമ്മാനം ഖയം പരിയോസാനം അച്ചന്താഭാവം പത്തോ. വിമുത്തോ ഉപധിസങ്ഖയേതി ഉപധിസങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. ഏസ സോതി ഏസോ സോ. സീഹോ അനുത്തരോതി പരിസ്സയാനം സഹനട്ഠേന, കിലേസാനം ഹനനട്ഠേന ച, തഥാഗതോ അനുത്തരോ സീഹോ നാമ. ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം. ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. പവത്തയീതി തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം പവത്തേസി.

ഇതീതി ഏവം തഥാഗതസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ. സങ്ഗമ്മാതി സമാഗന്ത്വാ. തംനമസ്സന്തീതി തം തഥാഗതം തേ സരണം ഗതാ ദേവമനുസ്സാ നമസ്സന്തി. മഹന്തേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ മഹന്തം, ചതുവേസാരജ്ജയോഗേന വീതസാരദം. ഇദാനി യം വദന്താ തേ നമസ്സന്തി, തം ദസ്സേതും ദന്തോതിആദി വുത്തം. തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇതി ഇമസ്മിം ചതുക്കനിപാതേ ഛട്ഠേ സത്തമേ ച സുത്തേ വട്ടം കഥിതം, പഠമദുതിയതതിയദ്വാദസമതേരസമേസു വിവട്ടം കഥിതം, സേസേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തേരസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ

ഖുദ്ദകനികായ-അട്ഠകഥായ

ഇതിവുത്തകസ്സ ചതുക്കനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

ധമ്മിസ്സരേന ജഗതോ, ധമ്മാലോകവിധായിനാ;

ധമ്മാനം ബോധനേയ്യാനം, ജാനതാ ദേസനാവിധിം.

തം തം നിദാനമാഗമ്മ, സബ്ബലോകഹിതേസിനാ;

ഏകകാദിപ്പഭേദേന, ദേസിതാനി മഹേസിനാ.

ദസുത്തരസതം ദ്വേ ച, സുത്താനി ഇതിവുത്തകം;

ഇതിവുത്തപ്പഭേദേന, സങ്ഗായിംസു മഹേസയോ.

ഛളഭിഞ്ഞാ വസിപ്പത്താ, പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാ;

യം തം സാസനധോരയ്ഹാ, ധമ്മസങ്ഗാഹകാ പുരേ.

തസ്സ അത്ഥം പകാസേതും, പോരാണട്ഠകഥാനയം;

നിസ്സായ യാ സമാരദ്ധാ, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

സാ തത്ഥ പരമത്ഥാനം, സുത്തന്തേസു യഥാരഹം;

പകാസനാ പരമത്ഥ-ദീപനീ നാമ നാമതോ.

സമ്പത്താ പരിനിട്ഠാനം, അനാകുലവിനിച്ഛയാ;

അട്ഠത്തിംസപ്പമാണായ, പാളിയാ ഭാണവാരതോ.

ഇതി തം സങ്ഖരോന്തേന, യം തം അധിഗതം മയാ;

പുഞ്ഞം തസ്സാനുഭാവേന, ലോകനാഥസ്സ സാസനം.

ഓഗാഹേത്വാ വിസുദ്ധായ, സീലാദിപടിപത്തിയാ;

സബ്ബേപി പാണിനോ ഹോന്തു, വിമുത്തിരസഭാഗിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനം;

തസ്മിം സഗാരവാ നിച്ചം, ഹോന്തു സബ്ബേപി പാണിനോ.

സമ്മാ വസ്സതു കാലേന, ദേവോപി ജഗതിപ്പതി;

സദ്ധമ്മനിരതോ ലോകം, ധമ്മേനേവ പസാസതൂതി.

ഇതി ബദരതിത്ഥവിഹാരവാസിനാ ആചരിയധമ്മപാലേന കതാ

ഇതിവുത്തകസ്സ അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.