൯. അന്തരാമലസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. നവമേ അന്തരാമലാതി ഏത്ഥ അന്തരാസദ്ദോ –

‘‘നദീതീരേസു സണ്ഠാനേ, സഭാസു രഥിയാസു ച;

ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി. –

ആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ ആഗതോ. ‘‘അദ്ദസാ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘അപിചായം തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ.

‘‘പീതവത്ഥേ പീതധജേ, പീതാലങ്കാരഭൂസിതേ;

പീതന്തരാഹി വഗ്ഗൂഹി, അപിളന്ധാവ സോഭസീ’’തി. –

ആദീസു (വി. വ. ൬൫൮) ഉത്തരിസാടകേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ഇധാപി ചിത്തേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അന്തരേ ചിത്തേ ഭവാ അന്തരാ. യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ മലിനഭാവകരണതോ മലാ. തത്ഥ മലം നാമ ദുവിധം – സരീരമലം, ചിത്തമലന്തി. തേസു സരീരമലം സേദജല്ലികാദി സരീരേ നിബ്ബത്തം, തത്ഥ ലഗ്ഗം ആഗന്തുകരജഞ്ച, തം ഉദകേനപി നീഹരണീയം, ന തഥാ സംകിലേസികം. ചിത്തമലം പന രാഗാദിസംകിലേസികം, തം അരിയമഗ്ഗേഹേവ നീഹരണീയം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘രൂപേന സംകിലിട്ഠേന, സംകിലിസ്സന്തി മാണവാ;

രൂപേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, അനക്ഖാതം മഹേസിനാ.

‘‘ചിത്തേന സംകിലിട്ഠേന, സംകിലിസ്സന്തി മാണവാ;

ചിത്തേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬);

തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൧൦൦). തസ്മാ ഭഗവാ ഇധാപി ചിത്തമലവിസോധനായ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ’’തി ആഹ.

യഥാ ചേതേ ലോഭാദയോ സത്താനം ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മലിനഭാവകരാ നാനപ്പകാരസംകിലേസവിധായകാതി അന്തരാമലാ, ഏവം ഏകതോ ഭുഞ്ജിത്വാ, ഏകതോ സയിത്വാ, ഓതാരഗവേസീ അമിത്തസത്തു വിയ ചിത്തേ ഏവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സത്താനം നാനാവിധഅനത്ഥാവഹാ, നാനപ്പകാരദുക്ഖനിബ്ബത്തകാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്തരാഅമിത്താ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മിത്തപടിപക്ഖതോ അമിത്താ, സപത്തകിച്ചകരണതോ സപത്താ, ഹിംസനതോ വധകാ, ഉജുവിപച്ചനീകതോ പച്ചത്ഥികാ.

തത്ഥ ദ്വീഹി ആകാരേഹി ലോഭാദീനം അമിത്താദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വേരീപുഗ്ഗലോ ഹി അന്തരം ലഭമാനോ അത്തനോ വേരിസ്സ സത്ഥേന വാ സീസം പാതേതി, ഉപായേന വാ മഹന്തം അനത്ഥം ഉപ്പാദേതി. ഇമേ ച ലോഭാദയോ പഞ്ഞാസിരപാതനേന യോനിസമ്പടിപാദനേന ച താദിസം തതോ ബലവതരം അനത്ഥം നിബ്ബത്തേന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാദീസു ആരമ്മണേസു ആപാഥഗതേസു യഥാരഹം താനി ആരബ്ഭ ലോഭാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏത്താവതാസ്സ പഞ്ഞാസിരം പാതിതം നാമ ഹോതി. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം താവ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ അമിത്താദിസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ലോഭാദയോ പന കമ്മനിദാനാ ഹുത്വാ അണ്ഡജാദിഭേദാ ചതസ്സോ യോനിയോ ഉപനേന്തി. തസ്സ യോനിഉപഗമനമൂലകാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകരണാനി ച ആഗതാനേവ ഹോന്തി. ഏവം യോനിസമ്പടിപാദനതോപി നേസം അമിത്താദിസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ലോഭാദയോ അമിത്താദിസദിസതായ ചിത്തസമ്ഭൂതതായ ച ‘‘അന്തരാഅമിത്താ’’തിആദിനാ വുത്താ. അപിച അമിത്തേഹി കാതും അസക്കുണേയ്യം ലോഭാദയോ കരോന്തി, അമിത്താദിഭാവോ ച ലോഭാദീഹി ജായതീതി തേസം അമിത്താദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദിസോ ദിസം യന്തം കയിരാ, വേരീ വാ പന വേരിനം;

മിച്ഛാപണിഹിതം ചിത്തം, പാപിയോ നം തതോ കരേ’’തി. (ധ. പ. ൪൨; ഉദാ. ൩൩);

ഗാഥാസു അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥം ജനേതീതി അനത്ഥജനനോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യദപി ലുദ്ധോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ തദപി അകുസലം; യദപി ലുദ്ധോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പരസ്സ അസതാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ പബ്ബാജനായ വാ ബലവമ്ഹി ബലത്ഥോ ഇതി, തദപി അകുസലം, ഇതിസ്സമേ ലോഭജാ ലോഭനിദാനാ ലോഭസമുദയാ ലോഭപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൦).

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൫൪).

ചിത്തപ്പകോപനോതി ചിത്തസങ്ഖോഭനോ. ലോഭോ ഹി ലോഭനീയേ വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പജ്ജമാനോ ചിത്തം ഖോഭേന്തോ പകോപേന്തോ വിപരിണാമേന്തോ വികാരം ആപാദേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, പസാദാദിവസേന പവത്തിതും ന ദേതി. ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീതി തം ലോഭസങ്ഖാതം അന്തരതോ അബ്ഭന്തരേ അത്തനോ ചിത്തേയേവ ജാതം അനത്ഥജനനചിത്തപ്പകോപനാദിം ഭയം ഭയഹേതും അയം ബാലമഹാജനോ നാവബുജ്ഝതി ന ജാനാതീതി.

ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതീതി അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദം അത്ഥം ഹിതം ലുദ്ധപുഗ്ഗലോ യഥാഭൂതം ന ജാനാതി. ധമ്മം ന പസ്സതീതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മമ്പി ലുദ്ധോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ന പസ്സതി പച്ചക്ഖതോ ന ജാനാതി, പഗേവ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൫൫).

അന്ധതമന്തി അന്ധഭാവകരം തമം. യന്തി യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം പച്ചത്തവചനം. യസ്മിം കാലേ ലോഭോ സഹതേ അഭിഭവതി നരം, അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി. യന്തി വാ കാരണവചനം. യസ്മാ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നരം സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്മാ അന്ധതമം തദാ ഹോതീതി യോജനാ, യ-ത-സദ്ദാനം ഏകന്തസമ്ബന്ധഭാവതോ. അഥ വാ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, ‘‘ലോഭോ സഹതേ’’തി ഏത്ഥ യദേതം ലോഭസ്സ സഹനം അഭിഭവനം വുത്തം. ഏതം അന്ധഭാവകരസ്സ തമസ്സ ഗമനം ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ. അഥ വാ യം നരം ലോഭോ സഹതേ അഭിഭവതി, തസ്സ അന്ധതമം തദാ ഹോതി, തതോ ച ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യോ ച ലോഭം പഹന്ത്വാനാതി യോ പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗവസേന വിക്ഖമ്ഭനവസേന ച യഥാരഹം സമഥവിപസ്സനാഹി ലോഭം പജഹിത്വാ തഥാ പജഹനഹേതു ലോഭനേയ്യേ ദിബ്ബേപി രൂപാദികേ ഉപട്ഠിതേ ന ലുബ്ഭതി, ബലവവിപസ്സനാനുഭാവേന ലോഭോ പഹീയതേ തമ്ഹാതി തസ്മാ അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയമഗ്ഗേന ലോഭോ പഹീയതി പജഹീയതി, അച്ചന്തമേവ പരിച്ചജീയതി. യഥാ കിം? ഉദബിന്ദൂവ പോക്ഖരാതി പദുമിനിപണ്ണതോ ഉദകബിന്ദു വിയ. സേസഗാഥാനമ്പി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തഥാ ദോസസ്സ –

‘‘യദപി ദുട്ഠോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ തദപി അകുസലം; യദപി ദുട്ഠോ ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പരസ്സ അസതാ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതി വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ പബ്ബാജനായ വാ ബലവമ്ഹി ബലത്ഥോ ഇതി, തദപി അകുസലം. ഇതിസ്സമേ ദോസജാ ദോസനിദാനാ ദോസസമുദയാ ദോസപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൦).

തഥാ –

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൫).

തഥാ –

‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, പരത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതി, ഉഭയത്ഥമ്പി യഥാ ഭൂതം ന പജാനാതീ’’തി (അ. നി. ൩.൫൫) –

ആദിസുത്തപദാനുസാരേന അനത്ഥജനനതാ അത്ഥഹാനിഹേതുതാ ച വേദിതബ്ബാ.

തഥാ മോഹസ്സ ‘‘യദപി മൂള്ഹോ അഭിസങ്ഖരോതി കായേന വാചായ മനസാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൭൦), ‘‘മൂള്ഹോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മോഹേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതീ’’തിആദിനാ(അ. നി. ൩.൫൫), ‘‘അത്തത്ഥമ്പി യഥാഭൂതം ന പജാനാതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൫൫) ച ആഗതസുത്തപദാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

താലപക്കംവ ബന്ധനാതി താലഫലം വിയ ഉസുമുപ്പാദേന വണ്ടതോ, തതിയമഗ്ഗഞാണുപ്പാദേന തസ്സ ചിത്തതോ ദോസോ പഹീയതി, പരിച്ചജീയതീതി അത്ഥോ. മോഹം വിഹന്തി സോ സബ്ബന്തി സോ അരിയപുഗ്ഗലോ സബ്ബം അനവസേസം മോഹം ചതുത്ഥമഗ്ഗേന വിഹന്തി വിധമതി സമുച്ഛിന്ദതി. ആദിച്ചോവുദയം തമന്തി ആദിച്ചോ വിയ ഉദയം ഉഗ്ഗച്ഛന്തോ തമം അന്ധകാരം.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.