൪. പഞ്ചപുബ്ബനിമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ചതുത്ഥേ യദാതി യസ്മിം കാലേ. ദേവോതി ഉപപത്തിദേവോ. തയോ ഹി ദേവാ – സമ്മുതിദേവാ, ഉപപത്തിദേവാ, വിസുദ്ധിദേവാതി. തേസു സമ്മുതിദേവാ നാമ രാജാനോ ഖത്തിയാ. ഉപപത്തിദേവാ നാമ ചാതുമഹാരാജികതോ പട്ഠായ തദുപരിദേവാ. വിസുദ്ധിദേവാ നാമ ഖീണാസവാ. ഇധ പന കാമാവചരദേവോ അധിപ്പേതോ. തേന വുത്തം ‘‘ദേവോതി ഉപപത്തിദേവോ’’തി. ദേവകായാതി ദേവസമൂഹതോ, ദേവട്ഠാനതോ വാ, ദേവലോകതോതി അത്ഥോ. സമൂഹനിവാസവാചകോ ഹി അയം കായസദ്ദോ. ചവനധമ്മോതി മരണധമ്മോ, ആയുക്ഖയേന വാ പുഞ്ഞക്ഖയേന വാ ഉപട്ഠിതമരണോതി അത്ഥോ.

പഞ്ചസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുഭവന്തീതി അസ്സ ഉപട്ഠിതമരണസ്സ ദേവപുത്തസ്സ പഞ്ച മരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, പകാസാനി വാ ഹോന്തി. മാലാ മിലായന്തീതി തേന പിളന്ധിതമാലാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ ആതപേ ഖിത്താ വിയ മിലാതാ വിഹതസോഭാ ഹോന്തി.

വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തീതി സരദസമയേ വിഗതവലാഹകേ ആകാസേ അബ്ഭുസ്സക്കമാനബാലസൂരിയസദിസപ്പഭാനി നാനാവിരാഗവണ്ണാനി തേന നിവത്ഥപാരുതവത്ഥാനി തം ഖണംയേവ കദ്ദമേ ഖിപിത്വാ മദ്ദിതാനി വിയ വിഹതപ്പഭാനി മലിനാനി ഹോന്തി.

കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തീതി സുപരിസുദ്ധജാതിമണി വിയ സുസിക്ഖിതസിപ്പാചരിയരചിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ ച പുബ്ബേ സേദമലജല്ലികാരഹിതസരീരസ്സ തസ്മിം ഖണേ ഉഭോഹി കച്ഛേഹി സേദധാരാ സന്ദന്തി പഗ്ഘരന്തി. ന കേവലഞ്ച കച്ഛേഹിയേവ, സകലസരീരതോപി പനസ്സ സേദജലകണ്ണികാ മുച്ചതിയേവ, യേന ആമുത്തമുത്താജാലഗവച്ഛിതോ വിയ തസ്സ കായോ ഹോതി.

കായേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതീതി പുബ്ബേ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യഥാനുഭാവം ഏകയോജനം ദ്വിയോജനം യാവ ദ്വാദസയോജനമത്തമ്പി പദേസം ആഭായ ഫരിത്വാ വിജ്ജോതമാനോ കായോ ഹോതി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവിരഹിതോ, ന സീതം ന ഉണ്ഹം ഉപഘാതകം, ദേവധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി, ദേവപുത്തോ വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ, തം ഖണംയേവ നിപ്പഭേ നിത്തേജേ കായേ വിരൂപഭാവോ അനുപവിസതി സണ്ഠാതി.

സകേ ദേവോ ദേവാസനേ നാഭിരമതീതി അത്തനോ അച്ഛരാഗണേഹി സദ്ധിം കീളനപരിചരണകദിബ്ബാസനേ ന രമതി, ന ചിത്തസ്സാദം ലഭതി. തസ്സ കിര മനുസ്സഗണനായ സത്തഹി ദിവസേഹി മരണം ഭവിസ്സതീതി ഇമാനി പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുഭവന്തി. സോ തേസം ഉപ്പത്തിയാ ‘‘ഏവരൂപായ നാമ സമ്പത്തിയാ വിനാ ഭവിസ്സാമീ’’തി ബലവസോകാഭിഭൂതോ ഹോതി. തേനസ്സ കായേ മഹാപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സബ്ബതോ ഗത്തേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ചിരതരം കാലം അപരിചിതദുക്ഖോ തം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഏകച്ചോ ‘‘ദയ്ഹാമി ദയ്ഹാമീ’’തി കന്ദന്തോ പരിദേവന്തോ കത്ഥചി അസ്സാദം അലഭന്തോ വിജപ്പന്തോ വിലപന്തോ തഹിം തഹിം ആഹിണ്ഡതി. ഏകച്ചോ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ കായവാചാഹി വികാരം അകരോന്തോപി പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം അസഹന്തോ വിഹഞ്ഞമാനോ വിചരതി.

ഇമാനി പന പുബ്ബനിമിത്താനി യഥാ ലോകേ മഹാപുഞ്ഞാനം രാജരാജമഹാമത്താദീനംയേവ ഉക്കാപാതഭൂമിചാലചന്ദഗ്ഗാഹാദീനി നിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം; ഏവമേവ മഹേസക്ഖദേവാനംയേവ പഞ്ഞായതി. ഉപ്പന്നാനി ച താനി ‘‘ഇമാനി മരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി നാമാ’’തി കേചി ദേവാ ജാനന്തി, ന സബ്ബേ. തത്ഥ യോ മന്ദേന കുസലകമ്മേന നിബ്ബത്തോ, സോ ‘‘ഇദാനി കോ ജാനാതി, ‘കുഹിം നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’’തി ഭായതി. യോ പന മഹാപുഞ്ഞോ, സോ ‘‘ബഹും മയാ ദാനം ദിന്നം, സീലം രക്ഖിതം, പുഞ്ഞം ഉപചിതം, ഇതോ ചുതസ്സ മേ സുഗതിയേവ പാടികങ്ഖാ’’തി ന ഭായതി ന വികമ്പതി. ഏവം ഉപട്ഠിതപുബ്ബനിമിത്തം പന തം ഗഹേത്വാ ദേവതാ നന്ദനവനം പവേസേന്തി സബ്ബദേവലോകേസു നന്ദനവനം അത്ഥിയേവ.

തീഹി വാചാഹി അനുമോദേന്തീതി ഇദാനി വുച്ചമാനേഹി തീഹി വചനേഹി അനുമോദേന്തി, മോദം പമോദം ഉപ്പാദേന്തി, അസ്സാസേന്തി, അഭിവദനവസേന വാ തംഖണാനുരൂപം പമോദം കരോന്തി. കേചി പന ‘‘അനുമോദേന്തീ’’തി പദസ്സ ‘‘ഓവദന്തീ’’തി വദന്തി. ഇതോതി ദേവലോകതോ. ഭോതി ആലപനം. സുഗതിന്തി സുന്ദരഗതിം, മനുസ്സലോകം സന്ധായ വദന്തി. ഗച്ഛാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപേഹി.

ഏവം വുത്തേതി ഏവം തദാ തേഹി ദേവേഹി തസ്സ ‘‘ഇതോ ഭോ സുഗതിം ഗച്ഛാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബവചനേ ഭഗവതാ വുത്തേ അഞ്ഞതരോ നാമഗോത്തേന അപാകടോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ അനുസന്ധികുസലോ ഏകോ ഭിക്ഖു ‘‘ഏതേ സുഗതിആദയോ ഭഗവതാ അവിസേസതോ വുത്താ അവിഭൂതാ, ഹന്ദ തേ വിഭൂതതരേ കാരാപേസ്സാമീ’’തി ഏതം ‘‘കിംനു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. സദ്ധാദിഗുണവിസേസപടിലാഭകാരണതോ ദേവൂപപത്തിഹേതുതോ ച മനുസ്സത്തം ദേവാനം അഭിസമ്മതന്തി ആഹ ‘‘മനുസ്സത്തം ഖോ ഭിക്ഖു ദേവാനം സുഗതിഗമനസങ്ഖാത’’ന്തി.

സുഗതിഗമനസങ്ഖാതന്തി ‘‘സുഗതിഗമന’’ന്തി സമ്മാ കഥിതം, വണ്ണിതം ഥോമിതന്തി അത്ഥോ. യം മനുസ്സഭൂതോതി ഏത്ഥ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തേന പടിലഭതീതി ഏത്ഥ പടിലഭനകിരിയാ ആമസീയതി, യോ സദ്ധാപടിലാഭോതി അത്ഥോ. മനുസ്സഭൂതോതി മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നോ, മനുസ്സഭാവം വാ പത്തോ. യസ്മാ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാനം തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ യേഭുയ്യേന ദുല്ലഭാ സവനായ, ന തഥാ മനുസ്സാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മനുസ്സഭൂതോ’’തി. തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേതി തഥാഗതേന ഭഗവതാ ദേസിതേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹേ സാസനേ. തഞ്ഹി ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മോ ച, ആസയാനുരൂപം വിനേയ്യാനം വിനയനതോ വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ, ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ വാ ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം അപ്പരജക്ഖജാതികം വിനേതീതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മേനേവ വാ വിനയോ, ന ദണ്ഡസത്ഥേഹീതി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മയുത്തോ വാ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മായ വാ സഹ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനായ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ, മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിധമ്മതോ വാ പവത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ. ധമ്മോ വാ ഭഗവാ ധമ്മഭൂതോ ധമ്മകായോ ധമ്മസ്സാമീ, തസ്സ ധമ്മസ്സ വിനയോ, ന തക്കിയാനന്തി ധമ്മവിനയോ, ധമ്മേ വാ മഗ്ഗഫലേ നിപ്ഫാദേതബ്ബവിസയഭൂതേ വാ പവത്തോ വിനയോതി ധമ്മവിനയോതി വുച്ചതി. തസ്മിം ധമ്മവിനയേ.

സദ്ധം പടിലഭതീതി ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ സദ്ധം ഉപ്പാദേതി. സദ്ധോ ഹി ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേ ആരാധേസ്സതി. സുലദ്ധലാഭസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ യഥാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണഖേത്തവത്ഥാദിലാഭോ സത്താനം ഉപഭോഗസുഖം ആവഹതി, ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ധനദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, മുത്താദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതി; ഏവം ലോകിയലോകുത്തരാ സദ്ധാപി യഥാസമ്ഭവം ലോകിയലോകുത്തരം വിപാകസുഖമാവഹതി, സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാനം ജാതിജരാദിദുക്ഖം പടിബാഹതി, ഗുണദാലിദ്ദിയം വൂപസമേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദിരതനപടിലാഭഹേതു ഹോതി, ലോകസന്തതിഞ്ച ആവഹതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോ ഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൩);

ഏവം സദ്ധാപടിലാഭസ്സ സുലദ്ധലാഭതാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പനായം സദ്ധാപടിലാഭോ അനുഗാമികോ അനഞ്ഞസാധാരണോ സബ്ബസമ്പത്തിഹേതു, ലോകിയസ്സ ച ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിധനലാഭസ്സ കാരണം. സദ്ധോയേവ ഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഉളാരുളാരവിത്തൂപകരണാനി അധിഗച്ഛതി, തേഹി ച അത്തനോ പരേസഞ്ച അത്ഥമേവ സമ്പാദേതി. അസ്സദ്ധസ്സ പന താനി അനത്ഥാവഹാനി ഹോന്തി, ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ചാതി, ഏവമ്പി സദ്ധായ സുലദ്ധലാഭതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി –

‘‘സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യം’’. (സം. നി. ൧.൭൯).

‘‘സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതീ’’തി ച. (സം. നി. ൧.൩൬, ൫൯).

‘‘സദ്ധീധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൭൩; സു. നി. ൧൮൪).

‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ മഹാനാഗോ’’തി ച. (അ. നി. ൬.൪൩; ഥേരഗാ. ൬൯൪).

‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തി ച. (സം. നി. ൧.൧൯൭; സു. നി. ൭൭).

‘‘സദ്ധേസികോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭) ച.

‘‘സദ്ധായ തരതി ഓഘ’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൨൪൬) –

അനേകേസു ഠാനേസു അനേകേഹി കാരണേഹി സദ്ധാ സംവണ്ണിതാ.

ഇദാനി യായ സദ്ധായ സാസനേ കുസലധമ്മേസു സുപ്പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി നിയാമോക്കന്തിയാ, തം സദ്ധം ദസ്സേതും ‘‘സാ ഖോ പനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസ്സാതി ഇമസ്സ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. നിവിട്ഠാതി അഭിനിവിട്ഠാ ചിത്തസന്താനം അനുപവിട്ഠാ. മൂലജാതാതി ജാതമൂലാ. കിം പന സദ്ധായ മൂലം നാമ? സദ്ധേയ്യവത്ഥുസ്മിം ഓകപ്പനഹേതുഭൂതോ ഉപായമനസികാരോ. അപിച സപ്പുരിസസേവനാ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തീതി ചത്താരി സോതാപത്തിയങ്ഗാനി മൂലാനി വേദിതബ്ബാനി. പതിട്ഠിതാതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന കേനചി അകമ്പനീയഭാവേന അവട്ഠിതാ. തേനേവാഹ ‘‘ദള്ഹാ അസംഹാരിയാ’’തി. ദള്ഹാതി ഥിരാ. അസംഹാരിയാതി കേനചി സംഹരിതും വാ ഹാപേതും വാ അപനേതും വാ അസക്കുണേയ്യാ. ഇതി തേ ദേവാ തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസമധിഗമം ആസീസന്താ ഏവം വദന്തി. അത്തനോ ദേവലോകേ കാമസുഖൂപഭോഗാരഹമേവ ഹി അരിയപുഗ്ഗലം തേ ഇച്ഛന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏഹി, ദേവ, പുനപ്പുന’’ന്തി.

ഗാഥാസു പുഞ്ഞക്ഖയമരണമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദേനേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചവതി ആയുസങ്ഖയാ’’തി. അനുമോദതന്തി അനുമോദന്താനം. മനുസ്സാനം സഹബ്യതന്തി മനുസ്സേഹി സഹഭാവം. സഹ ബ്യേതീതി സഹബ്യോ, സഹപവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ. നിവിട്ഠസ്സാതി നിവിട്ഠാ ഭവേയ്യ. യാവജീവന്തി യാവ ജീവിതപ്പവത്തിയാ, യാവ പരിനിബ്ബാനാതി അത്ഥോ.

അപ്പമാണന്തി സക്കച്ചം ബഹും ഉളാരം ബഹുക്ഖത്തുഞ്ച കരണവസേന പമാണരഹിതം. നിരൂപധിന്തി കിലേസൂപധിരഹിതം, സുവിസുദ്ധം നിമ്മലന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തേ ദേവാ മഹഗ്ഗതകുസലം ന ഇച്ഛന്തി കാമലോകസമതിക്കമനതോ, കാമാവചരപുഞ്ഞമേവ ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘ഇതോ ദേവലോകതോ ചുതോ മനുസ്സേസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കായദുച്ചരിതാദിം സബ്ബം ദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതാദിം സബ്ബം സുചരിതം ഉളാരം വിപുലം ഉപചിനിത്വാ അരിയമഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധോ ഭവാഹീ’’തി. യസ്മാ പന ലോകുത്തരേസു പഠമമഗ്ഗം ദുതിയമഗ്ഗമ്പി വാ ഇച്ഛന്തി അത്തനോ ദേവലോകൂപപത്തിയാ അനതിവത്തനതോ, തസ്മാ തേസമ്പി വസേന ‘‘അപ്പമാണം നിരൂപധി’’ന്തിപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – പമാണകരാനം ദിട്ഠേകട്ഠഓളാരികകാമരാഗാദികിലേസാനം ഉപച്ഛേദേന അപ്പമാണം, സത്തമഭവതോ വാ ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ ഖന്ധൂപധിസ്സ തംനിബ്ബത്തകഅഭിസങ്ഖാരൂപധിസ്സ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസൂപധിസ്സ ച പഹാനേന തേസം അനിബ്ബത്തനതോ നിരുപധിസങ്ഖാതനിബ്ബാനസന്നിസ്സിതത്താ ച നിരുപധീതി.

ഏവം അച്ചന്തമേവ അപായദ്വാരപിധായകം കമ്മം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഗ്ഗസമ്പത്തിനിബ്ബത്തകകമ്മം ദസ്സേതും ‘‘തതോ ഓപധിക’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഓപധികന്തി ഉപധിവേപക്കം അത്തഭാവസമ്പത്തിയാ ചേവ ഭോഗസമ്പത്തിയാ ച നിബ്ബത്തകന്തി അത്ഥോ. ഉപധീതി ഹി അത്തഭാവോ വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘സന്തേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാഹിതാനി ന വിപച്ചന്തീ’’തി (വിഭ. ൮൧൦). കാമഗുണാപി. യഥാഹ ‘‘ഉപധീഹി നരസ്സ സോചനാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨; സു. നി. ൩൪). തത്രായം വചനത്ഥോ – ഉപധീയതി ഏത്ഥ സുഖദുക്ഖന്തി ഉപധി, അത്തഭാവോ കാമഗുണാ ച. ഉപധികരണം സീലം ഏതസ്സ, ഉപധിം വാ അരഹതീതി ഓപധികം, പുഞ്ഞം, തം ബഹും ഉളാരം കത്വാ. കഥം? ദാനേന. ദാനഞ്ഹി ഇതരേഹി സുകരന്തി ഏവം വുത്തം. ദാനേനാതി വാ പദേന അഭയദാനമ്പി വുത്തം, ന ആമിസദാനമേവാതി സീലസ്സാപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ പന തേ ദേവാ അസുരകായഹാനിം ഏകന്തേനേവ ദേവകായപാരിപൂരിഞ്ച ഇച്ഛന്തി, തസ്മാ തസ്സ ഉപായം ദസ്സേന്താ ‘‘അഞ്ഞേപി മച്ചേ സദ്ധമ്മേ, ബ്രഹ്മചരിയേ നിവേസയാ’’തി ധമ്മദാനേ നിയോജേന്തി. യദാ വിദൂതി യസ്മിം കാലേ ദേവാ ദേവം ചവന്തം വിദൂ വിജാനേയ്യും, തദാ ഇമായ യഥാവുത്തായ അനുകമ്പായ ദുക്ഖാപനയനകമ്യതായ ‘‘ദേവ, ഇമേ ദേവകായേ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനവസേന ഏഹി ആഗച്ഛാഹീ’’തി ച അനുമോദേന്തീതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.