൧. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി പുജ്ജഭവഫലം നിബ്ബത്തേന്തി, അത്തനോ സന്താനം പുനന്തീതി വാ പുഞ്ഞാനി, പുഞ്ഞാനി ച താനി ഹേതുപച്ചയേഹി കത്തബ്ബതോ കിരിയാ ചാതി പുഞ്ഞകിരിയാ. താ ഏവ ച തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥുഭാവതോ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ദാനമയന്തി അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലസ്സ അനുഗ്ഗഹവസേന പൂജാവസേന വാ അത്തനോ ദേയ്യധമ്മസ്സ പരേസം പരിച്ചാഗചേതനാ ദീയതി ഏതായാതി ദാനം, ദാനമേവ ദാനമയം. ചീവരാദീസു ഹി ചതൂസു പച്ചയേസു അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു തം തം ദേന്തസ്സ തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ പരിച്ചാഗകാലേ പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണേ ചാതി തീസു കാലേസു വുത്തനയേന പവത്തചേതനാ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

സീലമയന്തി നിച്ചസീലഉപോസഥനിയമാദിവസേന പഞ്ച, അട്ഠ, ദസ വാ സീലാനി സമാദിയന്തസ്സ സീലപൂരണത്ഥം പബ്ബജിസ്സാമീതി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ പബ്ബജന്തസ്സ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതോ വതമ്ഹി സാധു സുട്ഠൂ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ സദ്ധായ പാതിമോക്ഖം പരിപൂരേന്തസ്സ പഞ്ഞായ ചീവരാദികേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സതിയാ ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ വീരിയേന ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലതീതി സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

തഥാ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൪൮) വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹം, കായം, മനം. രൂപേ…പേ… ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം. രൂപസഞ്ഞം…പേ… ധമ്മസഞ്ഞം. ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ യാ ചേതനാ, യാ ച പഥവീകസിണാദീസു അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു പവത്താ ഝാനചേതനാ, യാ ച അനവജ്ജേസു കമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനേസു പരിചയമനസികാരാദിവസേന പവത്താ ചേതനാ, സബ്ബാ ഭാവേതി ഏതായാതി ഭാവനാമയം വുത്തനയേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ചാതി.

ഏകമേകഞ്ചേത്ഥ യഥാരഹം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ കായേന കരോന്തസ്സ കായകമ്മം ഹോതി, തദത്ഥം വാചം നിച്ഛാരേന്തസ്സ വചീകമ്മം, കായങ്ഗം വാചങ്ഗഞ്ച അചോപേത്വാ മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ മനോകമ്മം. അന്നാദീനി ദേന്തസ്സ ചാപി ‘‘അന്നദാനാദീനി ദേമീ’’തി വാ ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വാ ദാനകാലേ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. വത്തസീസേ ഠത്വാ ദദതോ സീലമയം, ഖയതോ വയതോ കമ്മതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ ദദതോ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി.

അപരാനിപി സത്ത പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – അപചിതിസഹഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു വേയ്യാവച്ചസഹഗതം പത്തിഅനുപ്പദാനം അബ്ഭനുമോദനം ദേസനാമയം സവനമയം ദിട്ഠിജുഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി. സരണഗമനമ്പി ഹി ദിട്ഠിജുഗതേനേവ സങ്ഗയ്ഹതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

തത്ഥ വുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനപത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണാഭിവാദനമഗ്ഗസമ്പദാനാദിവസേന അപചായനസഹഗതം വേദിതബ്ബം. വുഡ്ഢതരാനം വത്തപടിപത്തികരണവസേന, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗാമേ ഭിക്ഖം സമ്പാദേത്വാ ഉപസംഹരണവസേന ‘‘ഗച്ഛ ഭിക്ഖൂനം പത്തം ആഹരാ’’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പത്താഹരണാദിവസേന ച വേയ്യാവച്ചസഹഗതം വേദിതബ്ബം. ചത്താരോ പച്ചയേ ദത്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി രതനത്തയസ്സ പൂജം കത്വാ അഞ്ഞം വാ താദിസം പുഞ്ഞം കത്വാ ‘‘സബ്ബസത്താനം പത്തി ഹോതൂ’’തി പരിണാമവസേന പത്തിഅനുപ്പദാനം വേദിതബ്ബം. തഥാ പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ കേവലം വാ പരേഹി കതം പുഞ്ഞം ‘‘സാധു, സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദനവസേന അബ്ഭനുമോദനം വേദിതബ്ബം. അത്തനോ പഗുണധമ്മം അപച്ചാസീസന്തോ ഹിതജ്ഝാസയേന പരേസം ദേസേതി – ഇദം ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. യം പന ഏകോ ‘‘ഏവം മം ധമ്മകഥികോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛായ ഠത്വാ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതോ ധമ്മം ദേസേതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ‘‘അദ്ധാ അയം അത്തഹിതപരഹിതാനം പടിപജ്ജനൂപായോ’’തി യോനിസോമനസികാരപുരേചാരികഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി, ഇദം സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. യം പനേകോ ‘‘ഇതി മം സദ്ധോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി സുണാതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ദിട്ഠിയാ ഉജുഗമനം ദിട്ഠിജുഗതം, ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ സമ്മാദസ്സനസ്സ ഏതം അധിവചനം. ഇദഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗേ വാ പച്ഛാഭാഗേ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തമ്പി ഉജുകരണകാലേ ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ഹോതി. അപരേ പനാഹു ‘‘വിജാനനപജാനനവസേന ദസ്സനം ദിട്ഠി കുസലഞ്ച വിഞ്ഞാണം കമ്മസ്സകതാഞാണാദി ച സമ്മാദസ്സന’’ന്തി. തത്ഥ കുസലേന വിഞ്ഞാണേന ഞാണസ്സ അനുപ്പാദേപി അത്തനാ കതപുഞ്ഞാനുസ്സരണവണ്ണാരഹവണ്ണനാദീനം സങ്ഗഹോ, കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാ. ഇതരം പന ദിട്ഠിജുഗതം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോന്തസ്സ ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവേനേവ തം മഹപ്ഫലം ഹോതി.

ഇമേസം പന സത്തന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പുരിമേഹി തീഹി ദാനമയാദീഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ഹി അപചായനവേയ്യാവച്ചാനി സീലമയേ, പത്തിഅനുപ്പദാനഅബ്ഭനുമോദനാനി ദാനമയേ, ധമ്മദേസനാസവനാനി ഭാവനാമയേ, ദിട്ഠിജുഗതം തീസുപി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. കതമാനി തീണി? ദാനമയം…പേ… ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തി (അ. നി. ൮.൩൬).

ഏത്ഥ ച അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലചേതനാനം വസേന തിണ്ണമ്പി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പവത്തി ഹോതി. യഥാ ഹി പഗുണം ധമ്മം പരിവത്തേന്തസ്സ ഏകച്ചേ അനുസന്ധിം അസല്ലക്ഖേന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, ഏവം പഗുണം സമഥവിപസ്സനാഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ അന്തരന്തരാ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനാപി മനസികാരോ പവത്തതി. സബ്ബം തം പന മഹഗ്ഗതകുസലചേതനാനം വസേന ഭാവനാമയമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി, ന ഇതരാനി. ഗാഥായ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.