൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി പുജ്ജഭവഫലം നിബ്ബത്തേന്തി, അത്തനോ സന്താനം പുനന്തീതി വാ പുഞ്ഞാനി, പുഞ്ഞാനി ച താനി ഹേതുപച്ചയേഹി കത്തബ്ബതോ കിരിയാ ചാതി പുഞ്ഞകിരിയാ. താ ഏവ ച തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥുഭാവതോ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ദാനമയന്തി അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലസ്സ അനുഗ്ഗഹവസേന പൂജാവസേന വാ അത്തനോ ദേയ്യധമ്മസ്സ പരേസം പരിച്ചാഗചേതനാ ദീയതി ഏതായാതി ദാനം, ദാനമേവ ദാനമയം. ചീവരാദീസു ഹി ചതൂസു പച്ചയേസു അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു തം തം ദേന്തസ്സ തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ പരിച്ചാഗകാലേ പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണേ ചാതി തീസു കാലേസു വുത്തനയേന പവത്തചേതനാ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

സീലമയന്തി നിച്ചസീലഉപോസഥനിയമാദിവസേന പഞ്ച, അട്ഠ, ദസ വാ സീലാനി സമാദിയന്തസ്സ സീലപൂരണത്ഥം പബ്ബജിസ്സാമീതി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ പബ്ബജന്തസ്സ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതോ വതമ്ഹി സാധു സുട്ഠൂ’’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ സദ്ധായ പാതിമോക്ഖം പരിപൂരേന്തസ്സ പഞ്ഞായ ചീവരാദികേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സതിയാ ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ വീരിയേന ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലതീതി സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ.

തഥാ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൪൮) വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹം, കായം, മനം. രൂപേ…പേ… ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം. രൂപസഞ്ഞം…പേ… ധമ്മസഞ്ഞം. ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തസ്സ യാ ചേതനാ, യാ ച പഥവീകസിണാദീസു അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു പവത്താ ഝാനചേതനാ, യാ ച അനവജ്ജേസു കമ്മായതനസിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനേസു പരിചയമനസികാരാദിവസേന പവത്താ ചേതനാ, സബ്ബാ ഭാവേതി ഏതായാതി ഭാവനാമയം വുത്തനയേന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ചാതി.

ഏകമേകഞ്ചേത്ഥ യഥാരഹം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ കായേന കരോന്തസ്സ കായകമ്മം ഹോതി, തദത്ഥം വാചം നിച്ഛാരേന്തസ്സ വചീകമ്മം, കായങ്ഗം വാചങ്ഗഞ്ച അചോപേത്വാ മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ മനോകമ്മം. അന്നാദീനി ദേന്തസ്സ ചാപി ‘‘അന്നദാനാദീനി ദേമീ’’തി വാ ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വാ ദാനകാലേ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. വത്തസീസേ ഠത്വാ ദദതോ സീലമയം, ഖയതോ വയതോ കമ്മതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ ദദതോ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി.

അപരാനിപി സത്ത പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – അപചിതിസഹഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു വേയ്യാവച്ചസഹഗതം പത്തിഅനുപ്പദാനം അബ്ഭനുമോദനം ദേസനാമയം സവനമയം ദിട്ഠിജുഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി. സരണഗമനമ്പി ഹി ദിട്ഠിജുഗതേനേവ സങ്ഗയ്ഹതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

തത്ഥ വുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനപത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണാഭിവാദനമഗ്ഗസമ്പദാനാദിവസേന അപചായനസഹഗതം വേദിതബ്ബം. വുഡ്ഢതരാനം വത്തപടിപത്തികരണവസേന, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗാമേ ഭിക്ഖം സമ്പാദേത്വാ ഉപസംഹരണവസേന ‘‘ഗച്ഛ ഭിക്ഖൂനം പത്തം ആഹരാ’’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പത്താഹരണാദിവസേന ച വേയ്യാവച്ചസഹഗതം വേദിതബ്ബം. ചത്താരോ പച്ചയേ ദത്വാ പുപ്ഫഗന്ധാദീഹി രതനത്തയസ്സ പൂജം കത്വാ അഞ്ഞം വാ താദിസം പുഞ്ഞം കത്വാ ‘‘സബ്ബസത്താനം പത്തി ഹോതൂ’’തി പരിണാമവസേന പത്തിഅനുപ്പദാനം വേദിതബ്ബം. തഥാ പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ കേവലം വാ പരേഹി കതം പുഞ്ഞം ‘‘സാധു, സുട്ഠൂ’’തി അനുമോദനവസേന അബ്ഭനുമോദനം വേദിതബ്ബം. അത്തനോ പഗുണധമ്മം അപച്ചാസീസന്തോ ഹിതജ്ഝാസയേന പരേസം ദേസേതി – ഇദം ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. യം പന ഏകോ ‘‘ഏവം മം ധമ്മകഥികോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛായ ഠത്വാ ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതോ ധമ്മം ദേസേതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ‘‘അദ്ധാ അയം അത്തഹിതപരഹിതാനം പടിപജ്ജനൂപായോ’’തി യോനിസോമനസികാരപുരേചാരികഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി, ഇദം സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. യം പനേകോ ‘‘ഇതി മം സദ്ധോതി ജാനിസ്സന്തീ’’തി സുണാതി, തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. ദിട്ഠിയാ ഉജുഗമനം ദിട്ഠിജുഗതം, ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ സമ്മാദസ്സനസ്സ ഏതം അധിവചനം. ഇദഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗേ വാ പച്ഛാഭാഗേ വാ ഞാണവിപ്പയുത്തമ്പി ഉജുകരണകാലേ ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ഹോതി. അപരേ പനാഹു ‘‘വിജാനനപജാനനവസേന ദസ്സനം ദിട്ഠി കുസലഞ്ച വിഞ്ഞാണം കമ്മസ്സകതാഞാണാദി ച സമ്മാദസ്സന’’ന്തി. തത്ഥ കുസലേന വിഞ്ഞാണേന ഞാണസ്സ അനുപ്പാദേപി അത്തനാ കതപുഞ്ഞാനുസ്സരണവണ്ണാരഹവണ്ണനാദീനം സങ്ഗഹോ, കമ്മസ്സകതാഞാണേന കമ്മപഥസമ്മാദിട്ഠിയാ. ഇതരം പന ദിട്ഠിജുഗതം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോന്തസ്സ ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവേനേവ തം മഹപ്ഫലം ഹോതി.

ഇമേസം പന സത്തന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പുരിമേഹി തീഹി ദാനമയാദീഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹോ. തത്ഥ ഹി അപചായനവേയ്യാവച്ചാനി സീലമയേ, പത്തിഅനുപ്പദാനഅബ്ഭനുമോദനാനി ദാനമയേ, ധമ്മദേസനാസവനാനി ഭാവനാമയേ, ദിട്ഠിജുഗതം തീസുപി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. കതമാനി തീണി? ദാനമയം…പേ… ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തി (അ. നി. ൮.൩൬).

ഏത്ഥ ച അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലചേതനാനം വസേന തിണ്ണമ്പി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പവത്തി ഹോതി. യഥാ ഹി പഗുണം ധമ്മം പരിവത്തേന്തസ്സ ഏകച്ചേ അനുസന്ധിം അസല്ലക്ഖേന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, ഏവം പഗുണം സമഥവിപസ്സനാഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ അന്തരന്തരാ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനാപി മനസികാരോ പവത്തതി. സബ്ബം തം പന മഹഗ്ഗതകുസലചേതനാനം വസേന ഭാവനാമയമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി, ന ഇതരാനി. ഗാഥായ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ദുതിയേ ചക്ഖൂനീതി ചക്ഖന്തീതി ചക്ഖൂനി, സമവിസമം ആചിക്ഖന്താനി വിയ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖൂനി. കിമിദം ചക്ഖനം നാമ? അസ്സാദനം, തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘മധും ചക്ഖതി ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തി ഇമാനി ച ആരമ്മണരസം അനുഭവന്താനി അസ്സാദേന്താനി വിയ ഹോന്തീതി ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖൂനി. താനി പന സങ്ഖേപതോ ദ്വേ ചക്ഖൂനി – ഞാണചക്ഖു, മംസചക്ഖു ചാതി. തേസു മംസചക്ഖു ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഞാണചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖൂതി ഇധ ദ്വിധാ കത്വാ വുത്തം.

തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖൂതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണഗ്ഗഹണസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദഞ്ചാപി വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്തം ഞാണചക്ഖു താദിസമേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം, ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനോ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താ. തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനേന മഹാഗതികത്താപി ദിബ്ബം. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖു, ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു.

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. കിം പജാനാതി? ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പജാനാതീതി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച പജാനാതി? ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൪൪൯).

അട്ഠകഥായം പന ‘‘പഞ്ഞാപനവസേന പഞ്ഞാ. കിന്തി പഞ്ഞാപേതി? അനിച്ചന്തി പഞ്ഞാപേതി, ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞാപേതി, അനത്താതി പഞ്ഞാപേതീ’’തി വുത്തം. സാ പനായം ലക്ഖണാദിതോ യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ, അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. വിസേസതോ പനേത്ഥ ആസവക്ഖയഞാണസങ്ഖാതാ പഞ്ഞാ ചതുസച്ചദസ്സനട്ഠേന പഞ്ഞാചക്ഖൂതി അധിപ്പേതാ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫).

ഏതേസു ച മംസചക്ഖു പരിത്തം, ദിബ്ബചക്ഖു മഹഗ്ഗതം, ഇതരം അപ്പമാണം. മംസചക്ഖു രൂപം, ഇതരാനി അരൂപാനി. മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ച ലോകിയാനി സാസവാനി രൂപവിസയാനി, ഇതരം ലോകുത്തരം അനാസവം ചതുസച്ചവിസയം. മംസചക്ഖു അബ്യാകതം, ദിബ്ബചക്ഖു സിയാ കുസലം സിയാ അബ്യാകതം, തഥാ പഞ്ഞാചക്ഖു. മംസചക്ഖു കാമാവചരം, ദിബ്ബചക്ഖു രൂപാവചരം, ഇതരം ലോകുത്തരന്തി ഏവമാദി വിഭാഗാ വേദിതബ്ബാ.

ഗാഥാസു അനുത്തരന്തി പഞ്ഞാചക്ഖും സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി ആസവക്ഖയഞാണഭാവതോ അനുത്തരം. അക്ഖാസി പുരിസുത്തമോതി പുരിസാനം ഉത്തമോ അഗ്ഗോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദേസേസി. ഉപ്പാദോതി മംസചക്ഖുസ്സ പവത്തി. മഗ്ഗോതി ഉപായോ, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ കാരണം. പകതിചക്ഖുമതോ ഏവ ഹി ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, യസ്മാ കസിണാലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ ഉപ്പാദനം, സോ ച കസിണമണ്ഡലേ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേന വിനാ നത്ഥീതി. യതോതി യദാ. ഞാണന്തി ആസവക്ഖയഞാണം. തേനേവാഹ ‘‘പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തര’’ന്തി. യസ്സ ചക്ഖുസ്സ പടിലാഭാതി യസ്സ അരിയസ്സ പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ഭാവനായ സബ്ബസ്മാ വട്ടദുക്ഖതോ പമുച്ചതി പരിമുച്ചതീതി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഇന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. തതിയേ ഇന്ദ്രിയാനീതി അധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനി. യാനി ഹി സഹജാതധമ്മേസു ഇസ്സരാ വിയ ഹുത്വാ തേഹി അനുവത്തിതബ്ബാനി, താനി ഇന്ദ്രിയാനി നാമ. അപിച ഇന്ദോ ഭഗവാ ധമ്മിസ്സരോ പരമേന ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ. തേന ഇന്ദേന സബ്ബപഠമം ദിട്ഠത്താ അധിഗതത്താ പരേസഞ്ച ദിട്ഠത്താ ദേസിതത്താ വിഹിതത്താ ഗോചരഭാവനാസേവനാഹി ദിട്ഠത്താ ച ഇന്ദ്രിയാനി. ഇന്ദം വാ മഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതം പുഞ്ഞകമ്മം, തസ്സ ലിങ്ഗാനീതിപി ഇന്ദ്രിയാനി. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനഞ്ഞാതം അനധിഗതം അമതപദം ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി പടിപന്നസ്സ ഇമിനാ പുബ്ബഭാഗേന ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം, സോതാപത്തിമഗ്ഗപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ആജാനനഇന്ദ്രിയം. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആജാനാതി പഠമമഗ്ഗഞാണേന ദിട്ഠമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാവ ജാനാതീതി അഞ്ഞാ. യഥേവ ഹി പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാ ദുക്ഖാദീസു പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തതി, തഥേവ അയമ്പി പവത്തതീതി അഞ്ഞാ ച സാ യഥാവുത്തേനട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം ചാതി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ആജാനനട്ഠേനേവ അഞ്ഞസ്സ വാ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, സോതാപത്തിഫലതോ പട്ഠായ ഛസു ഠാനേസു ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. ഏത്ഥ ച പഠമപച്ഛിമാനി പഠമമഗ്ഗചതുത്ഥഫലവസേന ഏകട്ഠാനികാനി, ഇതരം ഇതരമഗ്ഗഫലവസേന ഛട്ഠാനികന്തി വേദിതബ്ബം.

ഗാഥാസു സിക്ഖമാനസ്സാതി അധിസീലസിക്ഖാദയോ സിക്ഖമാനസ്സ ഭാവേന്തസ്സ. ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി ഉജുമഗ്ഗോ വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, അന്തദ്വയവിവജ്ജിതത്താ തസ്സ അനുസ്സരണതോ ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ, പടിപാടിയാ മഗ്ഗേ ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഖയസ്മിന്തി അനവസേസകിലേസാനം ഖേപനതോ ഖയസങ്ഖാതേ അഗ്ഗമഗ്ഗേ ഞാണം പഠമം പുരേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാതി തതോ മഗ്ഗഞാണതോ അനന്തരാ അരഹത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അഥ വാ ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോതി ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനാദികേ വജ്ജേത്വാ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം കത്വാ ഭാവനാവസേന പവത്തം പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗം അനുസ്സരന്തസ്സ അനുഗച്ഛന്തസ്സ പടിപജ്ജന്തസ്സ ഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ദിട്ഠേകട്ഠാനം കിലേസാനം ഖേപനതോ ഖയസ്മിം സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഠമം ഞാണം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി. തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാതി തതോ പഠമഞാണതോ അനന്തരാ അനന്തരതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ അഞ്ഞാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി.

തതോ അഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സാതി തതോ അഞ്ഞാ അഞ്ഞിന്ദ്രിയതോ പച്ഛാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാനന്തരാ അരഹത്തഫലേന പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയേന വിമുത്തസ്സ. ഞാണം വേ ഹോതി താദിനോതി അരഹത്തഫലുപ്പത്തിതോ ഉത്തരകാലേ ഇട്ഠാനിട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. കഥം ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീ’’തി. തസ്സ അകുപ്പഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘ഭവസംയോജനക്ഖയാ’’തി.

ഇദാനി താദിസം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ ‘‘സ വേ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ’’തി തതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോതി യഥാവുത്തേഹി തീഹി ലോകുത്തരിന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ, സുദ്ധേഹിപി വാ പടിപ്പസ്സദ്ധിലദ്ധേഹി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ പരിപുണ്ണോ, തതോ ഏവ ചക്ഖാദീഹി സുട്ഠു വൂപസന്തേഹി നിബ്ബിസേവനേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതോ. തേനാഹ ‘‘സന്തോ’’തി, സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമേന ഉപസന്തോതി അത്ഥോ. സന്തിപദേ രതോതി നിബ്ബാനേ അഭിരതോ അധിമുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ’’തി ഏതേന ഭാവിതമഗ്ഗതാ, പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധതാ ചസ്സ ദസ്സിതാ. ‘‘സന്തോ’’തി ഏതേന പഹീനകിലേസതാ, ‘‘സന്തിപദേ രതോ’’തി ഏതേന സച്ഛികതനിരോധതാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അദ്ധാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ചതുത്ഥേ അദ്ധാതി കാലാ. അതീതോ അദ്ധാതിആദീസു ദ്വേ പരിയായാ – സുത്തന്തപരിയായോ, അഭിധമ്മപരിയായോ ച. തത്ഥ സുത്തന്തപരിയായേന പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതോ അദ്ധാ നാമ, ചുതിതോ പച്ഛാ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ, സഹ ചുതിപടിസന്ധീഹി തദനന്തരം പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ. അഭിധമ്മപരിയായേന ഉപ്പാദോ, ഠിതി, ഭങ്ഗോതി ഇമേ തയോ ഖണേ പത്വാ നിരുദ്ധധമ്മാ അതീതോ അദ്ധാ നാമ, തയോപി ഖണേ അസമ്പത്താ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ, ഖണത്തയസമങ്ഗിനോ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ.

അപരോ നയോ – അയഞ്ഹി അതീതാദിവിഭാഗോ അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേന ചതുധാ വേദിതബ്ബോ. തേസു അദ്ധാവിഭാഗോ വുത്തോ. സന്തതിവസേന സഭാഗാ ഏകഉതുസമുട്ഠാനാ, ഏകാഹാരസമുട്ഠാനാ ച പുബ്ബാപരിയവസേന വത്തമാനാപി പച്ചുപ്പന്നാ. തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനാ അതീതാ പച്ഛാ അനാഗതാ. ചിത്തജാ ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിസമുട്ഠാനാ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. കമ്മസമുട്ഠാനാനം പാടിയേക്കം സന്തതിവസേന അതീതാദിഭേദോ നത്ഥി, തേസംയേവ പന ഉതുആഹാരചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന തസ്സ അതീതാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സമയവസേന ഏകമുഹുത്തപുബ്ബണ്ഹസായന്ഹരത്തിദിവാദീസു സമയേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനാ തംതംസമയേ പച്ചുപ്പന്നാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. അയം താവ രൂപധമ്മേസു നയോ. അരൂപധമ്മേസു പന ഖണവസേന ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയപരിയാപന്നാ പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. അപിച അതിക്കന്തഹേതുപച്ചയകിച്ചാ അതീതാ, നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചാ അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചാ പച്ചുപ്പന്നാ, ഉഭയകിച്ചം അസമ്പത്താ അനാഗതാ. അത്തനോ വാ കിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നാ, തതോ പുബ്ബേ അതീതാ, പച്ഛാ അനാഗതാ. ഏത്ഥ ച ഖണാദികഥാവ നിപ്പരിയായാ, സേസാ പരിയായാ. അയഞ്ഹി അതീതാദിഭേദോ നാമ ധമ്മാനം ഹോതി, ന കാലസ്സ. അതീതാദിഭേദേ പന ധമ്മേ ഉപാദായ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി കാലോ ഇധ തേനേവ വോഹാരേന അതീതോതിആദിനാ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോതി ഏത്ഥ അക്ഖായതി, കഥീയതി, പഞ്ഞാപീയതീതി അക്ഖേയ്യം, കഥാവത്ഥു, അത്ഥതോ രൂപാദയോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അതീതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യ, അനാഗതം വാ…പേ… പച്ചുപ്പന്നം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കഥം കഥേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫).

തഥാ –

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ അത്ഥീതി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ഭവിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൬൨) –

ഏവം വുത്തേന നിരുത്തിപഥസുത്തേനപി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. ഏവം കഥാവത്ഥുഭാവേന അക്ഖേയ്യസങ്ഖാതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ അഹന്തി ച മമന്തി ച ദേവോതി ച മനുസ്സോതി ച ഇത്ഥീതി ച പുരിസോതി ച ആദിനാ പവത്തസഞ്ഞാവസേന അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സത്തപുഗ്ഗലാദിസഞ്ഞിനോതി അത്ഥോ. അക്ഖേയ്യസ്മിം തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന പതിട്ഠിതാ, രാഗാദിവസേന വാ അട്ഠഹാകാരേഹി പതിട്ഠിതാ. രത്തോ ഹി രാഗവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന, മൂള്ഹോ മോഹവസേന, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതീതി.

അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായാതി തം അക്ഖേയ്യം തേഭൂമകധമ്മേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അപരിജാനിത്വാ തസ്സ അപരിജാനനഹേതു. യോഗമായന്തി മച്ചുനോതി മരണസ്സ യോഗം തേന സംയോഗം ഉപഗച്ഛന്തി, ന വിസംയോഗന്തി അത്ഥോ.

അഥ വാ യോഗന്തി ഉപായം, തേന യോജിതം പസാരിതം മാരസേനട്ഠാനിയം അനത്ഥജാലം കിലേസജാലഞ്ച ഉപഗച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൨; ജാ. ൨.൨൨.൧൨൧; നേത്തി. ൧൦൩);

ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേതും ‘‘അക്ഖേയ്യഞ്ച പരിഞ്ഞായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, തേന അക്ഖേയ്യപരിജാനനേന ലദ്ധബ്ബം വക്ഖമാനമേവ വിസേസം ജോതേതി. പരിഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദുക്ഖന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിത്വാ, തപ്പടിബദ്ധകിലേസപ്പഹാനേന വാ തം സമതിക്കമിത്വാ തിസ്സന്നമ്പി പരിഞ്ഞാനം കിച്ചം മത്ഥകം പാപേത്വാ. അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി സബ്ബസോ മഞ്ഞനാനം പഹീനത്താ ഖീണാസവോ അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതി, കാരകാദിസഭാവം കിഞ്ചി അത്താനം ന പച്ചേതീതി അത്ഥോ. ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തരന്തി യസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതവിമുത്തത്താ ‘‘വിമോക്ഖോ’’തി സബ്ബകിലേസസന്താപവൂപസമനട്ഠാനതായ ‘‘സന്തിപദ’’ന്തി ലദ്ധനാമോ നിബ്ബാനധമ്മോ ഫുട്ഠോ ഫുസിതോ പത്തോ, തസ്മാ അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി. അഥ വാ ‘‘പരിഞ്ഞായാ’’തി പദേന ദുക്ഖസച്ചസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയം സമുദയസച്ചസ്സ പഹാനാഭിസമയഞ്ച വത്വാ ഇദാനി ‘‘ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തര’’ന്തി ഇമിനാ മഗ്ഗനിരോധാനം ഭാവനാസച്ഛികിരിയാഭിസമയം വദതി. തസ്സത്ഥോ – സമുച്ഛേദവസേന സബ്ബകിലേസേഹി വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോ, അരിയമഗ്ഗോ. സോ പനസ്സ മഗ്ഗചിത്തേന ഫുട്ഠോ ഫുസിതോ ഭാവിതോ, തേനേവ അനുത്തരം സന്തിപദം നിബ്ബാനം ഫുട്ഠം ഫുസിതം സച്ഛികതന്തി.

അക്ഖേയ്യസമ്പന്നോതി അക്ഖേയ്യനിമിത്തം വിവിധാഹി വിപത്തീഹി ഉപദ്ദുതേ ലോകേ പഹീനവിപല്ലാസതായ തതോ സുപരിമുത്തോ അക്ഖേയ്യപരിഞ്ഞാഭിനിബ്ബത്താഹി സമ്പത്തീഹി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. സങ്ഖായ സേവീതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ചീവരാദിപച്ചയേ സങ്ഖായ പരിതുലേത്വാവ സേവനസീലോ, സങ്ഖാതധമ്മത്താ ച ആപാഥഗതം സബ്ബമ്പി വിസയം ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന സങ്ഖായ സേവനസീലോ. ധമ്മട്ഠോതി അസേക്ഖധമ്മേസു നിബ്ബാനധമ്മേ ഏവ വാ ഠിതോ. വേദഗൂതി വേദിതബ്ബസ്സ ചതുസച്ചസ്സ പാരങ്ഗതത്താ വേദഗൂ. ഏവംഗുണോ അരഹാ ഭവാദീസു കത്ഥചി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ മനുസ്സദേവാതി സങ്ഖ്യം ന ഉപേതി, അപഞ്ഞത്തികഭാവമേവ ഗച്ഛതീതി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുച്ചരിതസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. പഞ്ചമേ ദുട്ഠു ചരിതാനി, ദുട്ഠാനി വാ ചരിതാനി ദുച്ചരിതാനി. കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ പവത്തം ദുച്ചരിതം കായദുച്ചരിതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി ച ദുച്ചരിതാനി പഞ്ഞത്തിയാ വാ കഥേതബ്ബാനി കമ്മപഥേഹി വാ. തത്ഥ പഞ്ഞത്തിയാ താവ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ കായദുച്ചരിതം, വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ വചീദുച്ചരിതം, ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞത്തസ്സ വീതിക്കമോ മനോദുച്ചരിതന്തി അയം പഞ്ഞത്തികഥാ. പാണാതിപാതാദയോ പന തിസ്സോ ചേതനാ കായദ്വാരേപി, വചീദ്വാരേപി, ഉപ്പന്നാ കായദുച്ചരിതം, തഥാ ചതസ്സോ മുസാവാദാദിചേതനാ വചീദുച്ചരിതം, അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠീതി തയോ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോദുച്ചരിതന്തി അയം കമ്മപഥകഥാ.

ഗാഥായം കമ്മപഥപ്പത്തോയേവ പാപധമ്മോ കായദുച്ചരിതാദിഭാവേന വുത്തോതി തദഞ്ഞം പാപധമ്മം സങ്ഗണ്ഹിതും ‘‘യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ദോസസഞ്ഹിതന്തി രാഗാദികിലേസസംഹിതം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുചരിതസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. ഛട്ഠേ സുട്ഠു ചരിതാനി, സുന്ദരാനി വാ ചരിതാനി സുചരിതാനി. കായേന സുചരിതം, കായതോ വാ പവത്തം സുചരിതം കായസുചരിതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാപി പന പഞ്ഞത്തിവസേന, കമ്മപഥവസേന ചാതി ദുവിധാ കഥാ. തത്ഥ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ അവീതിക്കമോ കായസുചരിതം, വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ അവീതിക്കമോ വചീസുചരിതം, ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞത്തസ്സ അവീതിക്കമോ മനോസുചരിതന്തി അയം പഞ്ഞത്തികഥാ. പാണാതിപാതാദീഹി പന വിരമന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ തിസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി കായസുചരിതം, മുസാവാദാദീഹി വിരമന്തസ്സ ചതസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി വചീസുചരിതം, അനഭിജ്ഝാ, അബ്യാപാദോ, സമ്മാദിട്ഠീതി തയോ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോസുചരിതന്തി അയം കമ്മപഥകഥാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സോചേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. സത്തമേ സോചേയ്യാനീതി സുചിഭാവാ. കായസോചേയ്യന്തി കായസുചരിതം, വചീമനോസോചേയ്യാനിപി വചീമനോസുചരിതാനേവ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തത്ഥ കതമം കായസോചേയ്യം? പാണാതിപാതാ വേരമണീ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൧൨൧-൧൨൨).

ഗാഥായം സമുച്ഛേദവസേന പഹീനസബ്ബകായദുച്ചരിതത്താ കായേന സുചീതി കായസുചി. സോചേയ്യസമ്പന്നന്തി പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസത്താ സുപരിസുദ്ധായ സോചേയ്യസമ്പത്തിയാ ഉപേതം. സേസം വുത്തനയമേവ.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. മോനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. അട്ഠമേ മോനേയ്യാനീതി ഏത്ഥ ഇധലോകപരലോകം അത്തഹിതപരഹിതഞ്ച മുനാതീതി മുനി, കല്യാണപുഥുജ്ജനേന സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ അരഹാ ച. ഇധ പന അരഹാവ അധിപ്പേതോ. മുനിനോ ഭാവാതി മോനേയ്യാനി, അരഹതോ കായവചീമനോസമാചാരാ.

അഥ വാ മുനിഭാവകരാ മോനേയ്യപടിപദാധമ്മാ മോനേയ്യാനി. തേസമയം വിത്ഥാരോ –

‘‘തത്ഥ കതമം കായമോനേയ്യം? തിവിധകായദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം, തിവിധം കായസുചരിതം കായമോനേയ്യം, കായാരമ്മണേ ഞാണം കായമോനേയ്യം, കായപരിഞ്ഞാ കായമോനേയ്യം, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ കായമോനേയ്യം, കായസ്മിം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം കായമോനേയ്യം, കായസങ്ഖാരനിരോധാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി കായമോനേയ്യം.

‘‘തത്ഥ കതമം വചീമോനേയ്യം? ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം വചീമോനേയ്യം, ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം, വാചാരമ്മണേ ഞാണം, വാചാപരിഞ്ഞാ, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, വാചായ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, വചീസങ്ഖാരനിരോധാ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യം.

‘‘തത്ഥ കതമം മനോമോനേയ്യം? തിവിധമനോദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം മനോമോനേയ്യം, തിവിധം മനോസുചരിതം, മനാരമ്മണേ ഞാണം, മനോപരിഞ്ഞാ, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, മനസ്മിം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി മനോമോനേയ്യ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൪; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൧).

നിന്ഹാതപാപകന്തി അഗ്ഗമഗ്ഗജലേന സുട്ഠു വിക്ഖാലിതപാപമലം.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. നവമേ യസ്സ കസ്സചീതി അനിയമിതവചനം, തസ്മാ യസ്സ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ. രാഗോ അപ്പഹീനോതി രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ സമുച്ഛേദവസേന ന പഹീനോ, മഗ്ഗേന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ന ആപാദിതോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അപായഗമനീയാ രാഗദോസമോഹാ പഠമമഗ്ഗേന, ഓളാരികാ കാമരാഗദോസാ ദുതിയമഗ്ഗേന, തേയേവ അനവസേസാ തതിയമഗ്ഗേന, ഭവരാഗോ അവസിട്ഠമോഹോ ച ചതുത്ഥമഗ്ഗേന പഹീയന്തി. ഏവമേതേസു പഹീയന്തേസു തദേകട്ഠതോ സബ്ബേപി കിലേസാ പഹീയന്തേവ. ഏവമേതേ രാഗാദയോ യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാ. ബദ്ധോ മാരസ്സാതി കിലേസമാരേന ബദ്ധോതി വുച്ചതി. യദഗ്ഗേന ച കിലേസമാരേന ബദ്ധോ, തദഗ്ഗേന അഭിസങ്ഖാരമാരാദീഹിപി ബദ്ധോയേവ ഹോതി. പടിമുക്കസ്സ മാരപാസോതി പടിമുക്കോ അസ്സ അനേന അപ്പഹീനകിലേസേന പുഗ്ഗലേന തായേവ അപ്പഹീനകിലേസതായ മാരപാസസങ്ഖാതോ കിലേസോ അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പടിമുക്കോ പവേസിതോ, തേന സയം ബന്ധാപിതോതി അത്ഥോ. അഥ വാ പടിമുക്കോ അസ്സ ഭവേയ്യ മാരപാസോ. സുക്കപക്ഖേ ഓമുക്കസ്സാതി അവമുക്കോ മോചിതോ അപനീതോ അസ്സ. സേസം വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം.

ഇധ ഗാഥാ സുക്കപക്ഖവസേനേവ ആഗതാ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ രാഗദോസാവിജ്ജാ വിരാജിതാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന നിരോധിതാ, തം ഭാവിതകായസീലചിത്തപഞ്ഞതായ ഭാവിതത്തേസു അരഹന്തേസു അഞ്ഞതരം അബ്ഭന്തരം ഏകം ബ്രഹ്മഭൂതം ബ്രഹ്മം വാ സേട്ഠം അരഹത്തഫലം പത്തം. യഥാ അഞ്ഞേ ഖീണാസവാ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിസമന്നാഗതാ ഹുത്വാ ആഗതാ, യഥാ ച തേ അന്തദ്വയരഹിതായ സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധസഹഗതായ മജ്ഝിമായ പടിപദായ നിബ്ബാനം ഗതാ അധിഗതാ. യഥാ വാ തേ ഖന്ധാദീനം തഥലക്ഖണം യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിംസു, യഥാ ച തേ തഥധമ്മേ ദുക്ഖാദയോ അവിപരീതതോ അബ്ഭഞ്ഞിംസു, രൂപാദികേ ച വിസയേ യഥാ തേ ദിട്ഠമത്താദിവസേനേവ പസ്സിംസു, യഥാ വാ പന തേ അട്ഠ അനരിയവോഹാരേ വജ്ജേത്വാ അരിയവോഹാരവസേനേവ പവത്തവാചാ, വാചാനുരൂപഞ്ച പവത്തകായാ, കായാനുരൂപഞ്ച പവത്തവാചാ, തഥാ അയമ്പി അരിയപുഗ്ഗലോതി തഥാഗതം, ചതുസച്ചബുദ്ധതായ ബുദ്ധം, പുഗ്ഗലവേരം കിലേസവേരം അത്താനുവാദാദിഭയഞ്ച അതിക്കന്തന്തി വേരഭയാതീതം. സബ്ബേസം കിലേസാഭിസങ്ഖാരാദീനം പഹീനത്താ സബ്ബപ്പഹായിനം ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആഹു കഥേന്തി കിത്തേന്തീതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. ദസമേ അതരീതി തിണ്ണോ, ന തിണ്ണോ അതിണ്ണോ. സമുദ്ദന്തി സംസാരസമുദ്ദം, ചക്ഖായതനാദിസമുദ്ദം വാ. തദുഭയമ്പി ദുപ്പൂരണട്ഠേന സമുദ്ദോ വിയാതി സമുദ്ദം. അഥ വാ സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദം, കിലേസവസ്സനേന സത്തസന്താനസ്സ കിലേസസദനതോതി അത്ഥോ. സവീചിന്തി കോധൂപായാസവീചീഹി സവീചിം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘വീചിഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, കോധൂപായാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯; മ. നി. ൨.൧൬൨). സാവട്ടന്തി പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേഹി സഹ ആവട്ടം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ആവട്ടഭയന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯; മ. നി. ൨.൧൬൪; അ. നി. ൪.൧൨൨). സഗഹം സരക്ഖസന്തി അത്തനോ ഗോചരഗതാനം അനത്ഥജനനതോ ചണ്ഡമകരമച്ഛകച്ഛപരക്ഖസസദിസേഹി വിസഭാഗപുഗ്ഗലേഹി സഹിതം. തഥാ ചാഹ ‘‘സഗഹം സരക്ഖസന്തി ഖോ, ഭിക്ഖു, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ഇതിവു. ൧൦൯). അതരീതി മഗ്ഗപഞ്ഞാനാവായ യഥാവുത്തം സമുദ്ദം ഉത്തരി. തിണ്ണോതി നിത്തിണ്ണോ. പാരങ്ഗതോതി തസ്സ സമുദ്ദസ്സ പാരം പരതീരം നിരോധം ഉപഗതോ. ഥലേ തിട്ഠതീതി തതോ ഏവ സംസാരമഹോഘം കാമാദിമഹോഘഞ്ച അതിക്കമിത്വാ ഥലേ പരതീരേ നിബ്ബാനേ ബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണോ തിട്ഠതീതി വുച്ചതി.

ഇധാപി ഗാഥാ സുക്കപക്ഖവസേനേവ ആഗതാ. തത്ഥ ഊമിഭയന്തി യഥാവുത്തഊമിഭയം, ഭായിതബ്ബം ഏതസ്മാതി തം ഊമി ഭയം. ദുത്തരന്തി ദുരതിക്കമം. അച്ചതാരീതി അതിക്കമി.

സങ്ഗാതിഗോതി രാഗാദീനം പഞ്ചന്നം സങ്ഗാനം അതിക്കന്തത്താ പഹീനത്താ സങ്ഗാതിഗോ. അത്ഥങ്ഗതോ സോ ന പമാണമേതീതി സോ ഏവംഭൂതോ അരഹാ രാഗാദീനം പമാണകരധമ്മാനം അച്ചന്തമേവ അത്ഥം ഗതത്താ അത്ഥങ്ഗതോ, തതോ ഏവ സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ ച ‘‘ഏദിസോ സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായാ’’തി കേനചി പമിണിതും അസക്കുണേയ്യോ പമാണം ന ഏതി, അഥ വാ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസങ്ഖാതം അത്ഥം ഗതോ സോ അരഹാ ‘‘ഇമായ നാമ ഗതിയാ ഠിതോ, ഏദിസോ ച നാമഗോത്തേനാ’’തി പമിണിതും അസക്കുണേയ്യതായ പമാണം ന ഏതി ന ഉപഗച്ഛതി. തതോ ഏവ അമോഹയി മച്ചുരാജം, തേന അനുബന്ധിതും അസക്കുണേയ്യോതി വദാമീതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ഇതി ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമപഞ്ചമഛട്ഠേസു വട്ടം കഥിതം, ദുതിയസത്തമഅട്ഠമേസു വിവട്ടം, സേസേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.