൪. ദുതിയവേദനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ചതുത്ഥേ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി സുഖവേദനാ വിപരിണാമദുക്ഖവസേന ദുക്ഖാതി ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സിതബ്ബാ. സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാതി ദുന്നീഹരണട്ഠേന അന്തോതുദനട്ഠേന പീളനട്ഠേന ദുക്ഖദുക്ഖഭാവേന ദുക്ഖവേദനാ സല്ലന്തി പസ്സിതബ്ബാ. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ താവകാലികതോ നിച്ചപടിപക്ഖതോ ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചാതി പസ്സിതബ്ബാ. കാമഞ്ചേത്ഥ സബ്ബാപി വേദനാ അനിച്ചതോ പസ്സിതബ്ബാ, അനിച്ചദസ്സനതോ പന സാതിസയം വിരാഗനിമിത്തം ദുക്ഖദസ്സനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ. അഥ വാ യത്ഥ പുഥുജ്ജനാ സുഖാഭിനിവേസിനോ, തത്ഥ നിബ്ബേദജനനത്ഥം തഥാ വുത്തം. തേനസ്സാ സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ദുക്ഖഭാവോ ദസ്സിതോ. യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖന്തി വിപരിണാമദുക്ഖതായ ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി വത്വാ ‘‘സുഖാപി താവ ഏദിസീ, ദുക്ഖാ നു ഖോ കീദിസീ’’തി ചിന്തേന്താനം ദുക്ഖദുക്ഖതായ ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ, ഇതരാ പന സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ഏവ ദുക്ഖാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി അവോച.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന രാഗസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. സുഖവേദനായ ഹി രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന ദോസസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. ദുക്ഖവേദനായ ഹി പടിഘാനുസയോ അനുസേതി. ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ഏതേന മോഹസ്സ സമുഗ്ഘാതനൂപായോ ദസ്സിതോ. അദുക്ഖമസുഖവേദനായ ഹി അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി.

തഥാ പഠമേന തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ പഹാനം ദസ്സിതം തസ്സ സുഖസ്സാദഹേതുകത്താ, ദുതിയേന ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ പഹാനം. യഥാഭൂതഞ്ഹി ദുക്ഖം അപരിജാനന്താ തസ്സ പരിഹരണത്ഥം ദുച്ചരിതം ചരന്തി. തതിയേന ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ പഹാനം അനിച്ചതോ പസ്സന്തസ്സ ദിട്ഠിസംകിലേസാഭാവതോ അവിജ്ജാനിമിത്തത്താ ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ, അവിജ്ജാനിമിത്തഞ്ച അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. പഠമേന വാ വിപരിണാമദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, ദുതിയേന ദുക്ഖദുക്ഖപരിഞ്ഞാ, തതിയേന സങ്ഖാരദുക്ഖപരിഞ്ഞാ. പഠമേന വാ ഇട്ഠാരമ്മണപരിഞ്ഞാ, ദുതിയേന അനിട്ഠാരമ്മണപരിഞ്ഞാ, തതിയേന മജ്ഝത്താരമ്മണപരിഞ്ഞാ. വിരത്തേസു ഹി തദാരമ്മണധമ്മേസു ആരമ്മണാനിപി വിരത്താനേവ ഹോന്തീതി. പഠമേന വാ രാഗപ്പഹാനപരികിത്തനേന ദുക്ഖാനുപസ്സനായ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോ ദീപിതോ ഹോതി, ദുതിയേന ദോസപ്പഹാനപരികിത്തനേന അനിച്ചാനുപസ്സനായ അനിമിത്തവിമോക്ഖോ, തതിയേന മോഹപ്പഹാനപരികിത്തനേന അനത്താനുപസ്സനായ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖോ ദീപിതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

യതോതി യദാ, യസ്മാ വാ. അരിയോതി കിലേസേഹി ആരകാ ഠിതോ പരിസുദ്ധോ. സമ്മദ്ദസോതി സബ്ബാസം വേദനാനം ചതുന്നമ്പി വാ സച്ചാനം അവിപരീതദസ്സാവീ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി വേദനാമൂലകം തണ്ഹം അഗ്ഗമഗ്ഗേന ഛിന്ദി, അനവസേസതോ സമുച്ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധം സംയോജനം പരിവത്തയി, നിമ്മൂലമകാസി. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ, പഹാനാഭിസമയാ വാ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി കിച്ചവസേന മാനം പസ്സതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന സോ താവദേവ പഹീയതി ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ, അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ. അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ പഹീനത്താ ച സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ കോടിസങ്ഖാതം അന്തം പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി, അന്തിമസമുസ്സയമത്താവസേസം ദുക്ഖമകാസീതി വുത്തം ഹോതി.

ഗാഥാസു യോതി യോ അരിയസാവകോ. അദ്ദാതി അദ്ദസ, സുഖവേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സീതി അത്ഥോ. സുഖവേദനാ ഹി വിസമിസ്സം വിയ ഭോജനം പരിഭോഗകാലേ അസ്സാദം ദദമാനാ വിപരിണാമകാലേ ദുക്ഖായേവാതി. ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോതി യഥാ സല്ലം സരീരം അനുപവിസന്തമ്പി പവിട്ഠമ്പി ഉദ്ധരിയമാനമ്പി പീളമേവ ജനേതി, ഏവം ദുക്ഖവേദനാ ഉപ്പജ്ജമാനാപി ഠിതിപ്പത്താപി ഭിജ്ജമാനാപി വിബാധതിയേവാതി തം സല്ലതോ വിപസ്സീതി വുത്തം. അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോതി സുഖദുക്ഖതോ സന്തസഭാവതായ സന്തതരജാതികമ്പി നം അദുക്ഖമസുഖം അനിച്ചന്തികതായ അനിച്ചതോ പസ്സി.

സ വേ സമ്മദ്ദസോതി സോ ഏവം തിസ്സന്നം വേദനാനം സമ്മദേവ ദുക്ഖാദിതോ ദസ്സാവീ. യതോതി യസ്മാ. തത്ഥാതി വേദനായം. വിമുച്ചതീതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിവസേന വിമുച്ചതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ സുഖാദീനി ദുക്ഖാദിതോ അദ്ദസ, തസ്മാ തത്ഥ വേദനായ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന സമുച്ഛേദവസേന വിമുച്ചതി. യംസദ്ദേ ഹി വുത്തേ തംസദ്ദോ ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബോ. അഥ വാ യതോതി കായവാചാചിത്തേഹി സംയതോ യതത്തോ, യതതി പദഹതീതി വാ യതോ, ആയതതീതി അത്ഥോ. അഭിഞ്ഞാവോസിതോതി വേദനാമുഖേന ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ ഛട്ഠാഭിഞ്ഞായ പരിയോസിതോ കതകിച്ചോ. സന്തോതി രാഗാദികിലേസവൂപസമേന സന്തോ. യോഗാതിഗോതി കാമയോഗാദിം ചതുബ്ബിധമ്പി യോഗം അതിക്കന്തോ. ഉഭയഹിതമുനനതോ മുനീതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.