൩. പഠമവേദനാസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. തതിയേ വേദനാതി ആരമ്മണരസം വേദിയന്തി അനുഭവന്തീതി വേദനാ. താ വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘സുഖാ വേദനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുഖ-സദ്ദോ അത്ഥുദ്ധാരവസേന ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ദുക്ഖ-സദ്ദോ പന ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; വിഭ. ൧൯൦) ദുക്ഖവത്ഥുസ്മിം ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം ദുക്ഖം ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) ദുക്ഖാരമ്മണേ. ‘‘ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൭) ദുക്ഖപച്ചയേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരാ അക്ഖാനേന പാപുണിതും, യാവ ദുക്ഖാ നിരയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൦) ദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨; ധ. സ. ൧൬൫) ദുക്ഖവേദനായം. ഇധാപി ദുക്ഖവേദനായമേവ.

വചനത്ഥതോ പന സുഖയതീതി സുഖാ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ. ന ദുക്ഖാ ന സുഖാതി അദുക്ഖമസുഖാ, മകാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. താസു ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ സുഖാ, അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ ദുക്ഖാ, ഉഭയവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാ അദുക്ഖമസുഖാ. തസ്മാ സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തി പാകടാ, ന അദുക്ഖമസുഖായ. യദാ ഹി സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, സകലസരീരം ഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം സതധോതസപ്പിം ഖാദാപേന്തം വിയ, സതപാകതേലം മക്ഖേന്തം വിയ, ഘടസഹസ്സേന പരിളാഹം നിബ്ബാപയമാനം വിയ ച ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വാചം നിച്ഛാരയമാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. യദാ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, സകലസരീരം ഖോഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം തത്തഫാലം പവേസേന്തം വിയ വിലീനതമ്ബലോഹം ആസിഞ്ചന്തം വിയ ച ‘‘അഹോ ദുക്ഖം, അഹോ ദുക്ഖ’’ന്തി വിപ്പലാപേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തി പാകടാ.

അദുക്ഖമസുഖാ പന ദുബ്ബിജാനാ ദുദ്ദീപനാ അന്ധകാരാ അവിഭൂതാ. സാ സുഖദുക്ഖാനം അപഗമേ സാതാസാതപടിപക്ഖവസേന മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ നയതോ ഗണ്ഹന്തസ്സേവ പാകടാ ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ പുബ്ബാപരം സപംസുകേ പദേസേ ഉപചരിതമഗ്ഗവസേന പിട്ഠിപാസാണേ മിഗേന ഗതമഗ്ഗോ, ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേസു സുഖദുക്ഖാനുഭവനേനപി മജ്ഝത്താരമ്മണാനുഭവനഭാവേന വിഞ്ഞായതി. മജ്ഝത്താരമ്മണഗ്ഗഹണം പിട്ഠിപാസാണഗമനം വിയ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണഗ്ഗഹണാഭാവതോ. യഞ്ച തത്രാനുഭവനം, സാ അദുക്ഖമസുഖാതി.

ഏവമേത്ഥ സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖഭാവേന തിധാ വുത്താപി കത്ഥചി സുഖദുക്ഖഭാവേന ദ്വിധാ വുത്താ. യഥാഹ – ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ, പരിയായേന സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൯). കത്ഥചി തിസ്സോപി വിസും വിസും സുഖദുക്ഖഅദുക്ഖമസുഖഭാവേന ‘‘സുഖാ വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). കത്ഥചി സബ്ബാപി ദുക്ഖഭാവേന. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯).

തത്ഥ സിയാ – യദി തിസ്സോ വേദനാ യഥാ ഇധ വുത്താ, അഞ്ഞേസു ച ഏദിസേസു സുത്തേസു അഭിധമ്മേ ച ഏവം അവത്വാ കസ്മാ ഏവം വുത്തം ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി, ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ’’തി ച? സന്ധായഭാസിതമേതം, തസ്മാ സാ പരിയായദേസനാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സങ്ഖാരാനിച്ചതം, ആനന്ദ, മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാരവിപരിണാമതം, ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൫൯).

‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേനാ’’തി ച (സം. നി. ൪.൨൫൯).

ഏത്ഥ ഹി സുഖാ അദുക്ഖമസുഖാതി ഇമാസം ദ്വിന്നം വേദനാനം നിപ്പരിയായേന ദുക്ഖഭാവോ നത്ഥി, വേനേയ്യജ്ഝാസയേന പന തത്ഥ നിച്ഛന്ദദസ്സനത്ഥം പരിയായേന ദുക്ഖഭാവോ വുത്തോതി സാ താദിസീ പരിയായദേസനാ. അയം പന വേദനത്തയദേസനാ സഭാവകഥാതി കത്വാ നിപ്പരിയായദേസനാതി അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘‘ദുക്ഖതാദ്വയവചനതോ പരിയായദേസനാവ വേദനത്തയദേസനാ’’തി. സോ ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തിസ്സ വചനീയോ, യസ്മാ ഭഗവതാ സബ്ബാസം വേദനാനം ദുക്ഖഭാവോ അധിപ്പായവസേന വുത്തോ ‘‘സങ്ഖാരാനിച്ചതം, ആനന്ദ, മയാ സന്ധായ ഭാസിതം സങ്ഖാരവിപരിണാമതം ‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മി’’’ന്തി. യദി പനേത്ഥ വേദനത്തയദേസനാ പരിയായദേസനാ സിയാ, ‘‘ഇദം മയാ സന്ധായ ഭാസിതം തിസ്സോ വേദനാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന പനേതം വുത്തം.

അപിചായമേവ വത്തബ്ബോ ‘‘കോ, പനാവുസോ, വേദനത്തയദേസനായ അധിപ്പായോ’’തി? സചേ വദേയ്യ ‘‘മുദുകാ ദുക്ഖാ വേദനാ സുഖാ, അധിമത്താ ദുക്ഖാ, മജ്ഝിമാ അദുക്ഖമസുഖാതി വേനേയ്യജ്ഝാസയേന വുത്താ. താസു ഹി ന സത്താനം സുഖാദിവഡ്ഢീ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ – കോ പനാവുസോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ, യേന ‘‘സബ്ബാ വേദനാ ദുക്ഖാ’’തി വുച്ചേയ്യും? യദി യായ ഉപ്പന്നായ സത്താ വിയോഗമേവ ഇച്ഛന്തി, സോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ. യായ ച പന ഉപ്പന്നായ സത്താ അവിയോഗമേവ ഇച്ഛന്തി, യായ ന ഉഭയം ഇച്ഛന്തി, സാ കഥം ദുക്ഖവേദനാ സിയാ? അഥ യാ അത്തനോ നിസ്സയസ്സ ഉപഘാതകാരീ, സാ ദുക്ഖാ. യാ അനുഗ്ഗഹകാരീ, സാ കഥം ദുക്ഖാ സിയാ. അഥ പന യദരിയാ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി, സോ ദുക്ഖവേദനായ സഭാവോ, സങ്ഖാരദുക്ഖതായ വേദനം അരിയാ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തി, സാ ച അഭിണ്ഹസഭാവാതി കഥം താസം വേദനാനം മുദുമജ്ഝിമാധിമത്തദുക്ഖഭാവോ സിയാ? യദി ച സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ഏവ വേദനാനം ദുക്ഖഭാവോ സിയാ, ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖതായോ ദുക്ഖദുക്ഖതാ, വിപരിണാമദുക്ഖതാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) അയം ദുക്ഖതാനം വിഭാഗദേസനാ നിപ്പയോജനാ സിയാ. തഥാ ച സതി സുത്തമേവ പടിബാഹിതം സിയാ, പുരിമേസു ച തീസു രൂപാവചരജ്ഝാനേസു മുദുകാ ദുക്ഖാ വേദനാതി ആപജ്ജതി സുഖവേദനാവചനതോ. ചതുത്ഥജ്ഝാനേ അരൂപജ്ഝാനേസു ച മജ്ഝിമാ, അദുക്ഖമസുഖവേദനാവചനതോ. ഏവം സന്തേ പുരിമാ തിസ്സോ രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിയാ അരൂപസമാപത്തീഹി ച സന്തതരാതി ആപജ്ജതി. കഥം വാ സന്തതരപ്പണീതതരാസു സമാപത്തീസു ദുക്ഖവേദനായ അധികഭാവോ യുജ്ജതി? തസ്മാ വേദനത്തയദേസനായ പരിയായദേസനാഭാവോ ന യുത്തോതി.

യം പന വുത്തം ‘‘ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ’’തി (അ. നി. ൪.൪൯; പടി. മ. ൧.൨൩൬), തം കഥന്തി? വിപരിണാമദുക്ഖതായ സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ച യഥാഭൂതാനവബോധേന യാ ഏകന്തതോ സുഖസഞ്ഞാ, യാ ച ദുക്ഖനിമിത്തേ സുഖനിമിത്തസഞ്ഞാ, തം സന്ധായ വുത്തം. ഏവമ്പി ‘‘സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി (ഇതിവു. ൫൩) ഇദം പന കഥന്തി? ഇദം പന വിപരിണാമദസ്സനേ സന്നിയോജനത്ഥം വുത്തം തസ്സ തത്ഥ വിരാഗുപ്പത്തിയാ ഉപായഭാവതോ സുഖവേദനായ ബഹുദുക്ഖാനുഗതഭാവതോ ച. തഥാ ഹി ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ അനേകേഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി അനുബദ്ധത്താ ച പണ്ഡിതാ സുഖമ്പി ദുക്ഖമിച്ചേവ പടിപന്നാ.

ഏവമ്പി നത്ഥേവ സുഖാ വേദനാ, സുഖഹേതൂനം നിയമാഭാവതോ. യേ ഹി സുഖവേദനായ ഹേതുസമ്മതാ ഘാസച്ഛാദനാദയോ, തേ ഏവ അധിമത്തം അകാലേ ച പടിസേവിയമാനാ ദുക്ഖവേദനായ ഹേതുഭാവമാപജ്ജന്തി. ന ച യേനേവ ഹേതുനാ സുഖം, തേനേവ ദുക്ഖന്തി യുത്തം വത്തും. തസ്മാ ന തേ സുഖഹേതൂ, ദുക്ഖന്തരാപഗമേ പന അവിഞ്ഞൂനം സുഖസഞ്ഞാ യഥാ ചിരതരം ഠാനാദിഇരിയാപഥസമങ്ഗീ ഹുത്വാ തദഞ്ഞഇരിയാപഥസമായോഗേ മഹന്തഞ്ച ഭാരം വഹതോ ഭാരനിക്ഖേപേ ചേവ വൂപസമേ ച, തസ്മാ നത്ഥേവ സുഖന്തി? തയിദം സമ്മദേവ സുഖഹേതും അപരിഞ്ഞായ തസ്സ നിയമാഭാവപരികപ്പനം. ആരമ്മണമത്തമേവ ഹി കേവലം സുഖഹേതും മനസികത്വാ ഏവം വുത്തം, അജ്ഝത്തികസരീരസ്സ അവത്ഥാവിസേസം സമുദിതം പന ഏകജ്ഝം തദുഭയം സുഖാദിഹേതൂതി വേദിതബ്ബം. യാദിസഞ്ച തദുഭയം സുഖവേദനായ ഹേതു, താദിസം ന കദാചിപി ദുക്ഖവേദനായ ഹേതു ഹോതീതി വവത്ഥിതാ ഏവ സുഖാദിഹേതു. യഥാ നാമ തേജോധാതു സാലിയവഡാകസസ്സാദീനം യാദിസമവത്ഥന്തരം പത്വാ സാതമധുരഭാവഹേതു ഹോതി, ന താദിസമേവ പത്വാ കദാചിപി അസാതഅമധുരഭാവഹേതു ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

ദുക്ഖാപഗമേവ കദാചി സുഖവേദനന്തരം ഉപലബ്ഭതി. തത്ഥ സുഖേയേവ സുഖസഞ്ഞാ, ന ദുക്ഖാപഗമമത്തേ യഥാ അദ്ധാനഗമനപരിസ്സമകിലന്തസ്സ സമ്ബാഹനേ ഇരിയാപഥപരിവത്തനേ ച, അഞ്ഞഥാ കാലന്തരേപി പരിസ്സമാപഗമേ താദിസീ സുഖസഞ്ഞാ സിയാ. ദുക്ഖാപഗമമത്തേ പന സുഖന്തി പരികപ്പനാ വേദനാവിസേസസ്സ അനുപലബ്ഭമാനത്താ. ഏകന്തേനേവ ചേതം ഏവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, യതോ പണീതപ്പണീതാനിയേവ ആരമ്മണാനി മഹതാ ആയാസേന സത്താ അഭിപത്ഥയന്തി, ന ച നേസം യേന കേനചി യഥാലദ്ധമത്തേന പച്ചയേന പതികാരം കാതും സക്കാ തണ്ഹുപ്പാദേനാതി. വേദനാപച്ചയാ ഹി തണ്ഹാഉപാദി, തഥാഭാവേ ച സുഗന്ധമധുരസുഖസമ്ഫസ്സാദിവത്ഥൂനം ഇതരീതരഭാവേന സുഖവിസേസസഞ്ഞാ ജായമാനാ കതമസ്സ ദുക്ഖവിസേസസ്സ അപഗമനേ ഘാനജിവ്ഹാകായദ്വാരേസു, സോതദ്വാരേ ച ദിബ്ബസങ്ഗീതസദിസപഞ്ചങ്ഗികതൂരിയസദ്ദാവധാരണേ. തസ്മാ ന ദുക്ഖവേദനായമേവ ദുക്ഖന്തരാപഗമേ സുഖസഞ്ഞാ, നാപി കേവലേ ദുക്ഖാപഗമമത്തേതി ആഗമതോ യുത്തിതോപി വവത്ഥിതാ തിസ്സോ വേദനാതി ഭഗവതോ വേദനത്തയദേസനാ നീതത്ഥായേവ, ന നേയ്യത്ഥാതി സഞ്ഞാപേതബ്ബം. ഏവഞ്ചേതം ഉപേതി, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ, കമ്മം കത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബോ ‘‘ഗച്ഛ യഥാസുഖ’’ന്തി.

ഏവമേതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖസഭാവവവത്ഥിതലക്ഖണാ ഏവ തിസ്സോ വേദനാ ഭഗവതാ ദേസിതാ. തഞ്ച ഖോ വിപസ്സനാകമ്മികാനം യോഗാവചരാനം വേദനാമുഖേന അരൂപകമ്മട്ഠാനദസ്സനത്ഥം. ദുവിധഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം രൂപകമ്മട്ഠാനം, അരൂപകമ്മട്ഠാനന്തി. തത്ഥ ഭഗവാ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ സങ്ഖേപമനസികാരവസേന വാ വിത്ഥാരമനസികാരവസേന വാ ചതുധാതുവവത്ഥാനാദിവസേന വാ കഥേതി. അരൂപകമ്മട്ഠാനം പന കഥേന്തോ ഫസ്സവസേന വാ വേദനാവസേന വാ ചിത്തവസേന വാ കഥേതി. ഏകച്ചസ്സ ഹി ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ ആവജ്ജതോ തത്ഥ ചിത്തചേതസികാനം പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ തം ആരമ്മണം ഫുസന്തോ ഉപ്പജ്ജമാനോ പാകടോ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം അനുഭവന്തീ ഉപ്പജ്ജമാനാ വേദനാ പാകടാ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം വിജാനന്തം ഉപ്പജ്ജമാനം വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി. ഇതി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന യഥാപാകടം ഫസ്സാദിമുഖേന തിധാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതി.

തത്ഥ യസ്സ ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം ഫസ്സോവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവ ആരമ്മണം അനുഭവമാനാ വേദനാപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വേദനാ പാകടാ ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം വേദനാവ ഉപ്പജ്ജതി, തായ സദ്ധിം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി, സോപി ‘‘ന കേവലം വിഞ്ഞാണമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവാരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, അനുഭവമാനാ വേദനാപി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സോ ‘‘ഇമേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ കിംനിസ്സിതാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘വത്ഥുനിസ്സിതാ’’തി പജാനാതി. വത്ഥു നാമ കരജകായോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥസിതം ഏത്ഥപടിബദ്ധ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൫; മ. നി. ൨.൨൫൨). സോ അത്ഥതോ ഭൂതാ ചേവ ഉപാദാരൂപാനി ച, ഏവമേത്ഥ വത്ഥു രൂപം, ഫസ്സപഞ്ചമകാ നാമന്തി നാമരൂപമത്തമേവ പസ്സതി. രൂപഞ്ചേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ, നാമം ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി പഞ്ചക്ഖന്ധമത്തം ഹോതി. നാമരൂപവിനിമുത്താ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ, പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം വാ നാമരൂപം നത്ഥി. സോ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കിംഹേതുകാ’’തി ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അവിജ്ജാദിഹേതുകാ’’തി, തതോ ‘‘പച്ചയോ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച ഇദം, അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തമേവാ’’തി സപ്പച്ചയനാമരൂപവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസന്തോ വിചരതി. സോ ‘‘അജ്ജ അജ്ജാ’’തി പടിവേധം ആകങ്ഖമാനോ തഥാരൂപേ സമയേ ഉതുസപ്പായം, പുഗ്ഗലസപ്പായം, ഭോജനസപ്പായം, ധമ്മസ്സവനസപ്പായം വാ ലഭിത്വാ ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോവ വിപസ്സനം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏവം ഇമേസം തിണ്ണം ജനാനം യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ഇധ പന ഭഗവാ വേദനാവസേന ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ വേദനാവസേന കഥേസി. തത്ഥ –

‘‘ലക്ഖണഞ്ച അധിട്ഠാനം, ഉപ്പത്തി അനുസയോ തഥാ;

ഠാനം പവത്തികാലോ ച, ഇന്ദ്രിയഞ്ച ദ്വിധാദിതാ’’തി. –

ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം – തത്ഥ ലക്ഖണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അധിട്ഠാനന്തി ഫസ്സോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി വചനതോ ഫസ്സോ വേദനായ അധിട്ഠാനം. തഥാ ഹി സോ വേദനാധിട്ഠാനഭാവതോ നിച്ചമ്മഗാവീഉപമായ ഉപമിതോ. തത്ഥ സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ സുഖായ വേദനായ അധിട്ഠാനം, ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ദുക്ഖായ വേദനായ, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അധിട്ഠാനം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. വേദനാ കസ്സ പദട്ഠാനം? ‘‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’തി വചനതോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം അഭിപത്ഥനീയഭാവതോ. സുഖാ വേദനാ താവ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം ഹോതു, ഇതരാ പന കഥന്തി? വുച്ചതേ സുഖസമങ്ഗീപി താവ തംസദിസം തതോ വാ ഉത്തരിതരം സുഖം അഭിപത്ഥേതി, കിമങ്ഗ പന ദുക്ഖസമങ്ഗീഭൂതോ. അദുക്ഖമസുഖാ ച സന്തഭാവേന സുഖമിച്ചേവ വുച്ചതീതി തിസ്സോപി വേദനാ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം.

ഉപ്പത്തീതി ഉപ്പത്തികാരണം. ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ ഹി സത്തസങ്ഖാരാ സുഖവേദനായ ഉപ്പത്തികാരണം, തേ ഏവ അനിട്ഠാരമ്മണഭൂതാ ദുക്ഖവേദനായ, മജ്ഝത്താരമ്മണഭൂതാ അദുക്ഖമസുഖായ. വിപാകതോ തദാകാരഗ്ഗഹണതോ ചേത്ഥ ഇട്ഠാനിട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ.

അനുസയോതി ഇമാസു തീസു വേദനാസു സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൬൫).

ദിട്ഠിമാനാനുസയാ ചേത്ഥ രാഗപക്ഖിയാ കാതബ്ബാ. സുഖാഭിനന്ദനേന ഹി ദിട്ഠിഗതികാ ‘‘സസ്സത’’ന്തിആദിനാ സക്കായേ അഭിനിവിസന്തി, മാനജാതികാ ച മാനം ജപ്പേന്തി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ. വിചികിച്ഛാനുസയോ പന അവിജ്ജാപക്ഖികോ കാതബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൮൮-൨൮൯) ‘‘വേദനാപച്ചയാ വിചികിച്ഛാ’’തി. അനുസയാനഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ സന്താനേ അപ്പഹീനഭാവേന ഥാമഗമനം. തസ്മാ ‘‘സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനത്താ അനുരൂപകാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹോ രാഗോ, തത്ഥ സയിതോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഠാനന്തി കായോ ചിത്തഞ്ച വേദനായ ഠാനം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യം തസ്മിം സമയേ കായികം സുഖം കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം (ധ. സ. ൪൪൯). യം തസ്മിം സമയേ ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിത’’ന്തി (ധ. സ. ൪൭൧) ച.

പവത്തികാലോതി പവത്തിക്ഖണോ, പവത്തനാകലനഞ്ച. പവത്തിക്ഖണേന ഹി സുഖദുക്ഖവേദനാനം സുഖദുക്ഖഭാവോ വവത്ഥിതോ. യഥാഹ –

‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫).

സുഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ സുഖം, നത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം. ദുക്ഖായ വേദനായ അത്ഥിഭാവോ ദുക്ഖം, നത്ഥിഭാവോ സുഖന്തി അത്ഥോ. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ പവത്തനാകലനം പവത്തിയാ ആകലനം അനാകലനഞ്ച ജാനനം അജാനനഞ്ച സുഖദുക്ഖഭാവവവത്ഥാനം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അദുക്ഖമസുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി.

ഇന്ദ്രിയന്തി ഏതാ ഹി സുഖാദയോ തിസ്സോ വേദനാ സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി അധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയതോ പഞ്ചധാ വിഭത്താ. കായികഞ്ഹി സാതം സുഖിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം, അസാതം ദുക്ഖിന്ദ്രിയന്തി. മാനസം പന സാതം സോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം, അസാതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി. ദുവിധമ്പി നേവ സാതം നാസാതം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി. കിം പനേത്ഥ കാരണം – യഥാ കായികചേതസികാ സുഖദുക്ഖവേദനാ ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വുത്താ, ന ഏവം അദുക്ഖമസുഖാതി? ഭേദാഭാവതോ. യഥേവ ഹി അനുഗ്ഗഹസഭാവാ ബാധകസഭാവാ ച സുഖദുക്ഖവേദനാ അഞ്ഞഥാ കായസ്സ അനുഗ്ഗഹം ബാധകഞ്ച കരോന്തി, ചിത്തസ്സ ച അഞ്ഞഥാ, ന ഏവം അദുക്ഖമസുഖാ, തസ്മാ ഭേദാഭാവതോ വിഭജിത്വാ ന വുത്താ.

ദ്വിധാദിതാതി സബ്ബാപി ഹി വേദനാ വേദയിതട്ഠേന ഏകവിധാപി നിസ്സയഭേദേന ദുവിധാ – കായികാ ചേതസികാതി, സുഖാ, ദുക്ഖാ, അദുക്ഖമസുഖാതി തിവിധാ, ചതുയോനിവസേന ചതുബ്ബിധാ, ഇന്ദ്രിയവസേന, ഗതിവസേന ച പഞ്ചവിധാ, ദ്വാരവസേന ച ആരമ്മണവസേന ച ഛബ്ബിധാ, സത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോഗേന സത്തവിധാ, അട്ഠലോകധമ്മപച്ചയതായ അട്ഠവിധാ, സുഖാദീനം പച്ചേകം അതീതാദിവിഭാഗേന നവവിധാ, താ ഏവ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേന അട്ഠാരസവിധാ, തഥാ രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം സുഖാദിവസേന തിസ്സോ തിസ്സോ കത്വാ. രൂപാരമ്മണസ്മിഞ്ഹി സുഖാപി ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖാപി, അദുക്ഖമസുഖാപി, ഏവം ഇതരേസുപി. അഥ വാ അട്ഠാരസമനോപവിചാരവസേന അട്ഠാരസ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനിയം, ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതി, സോതേന സദ്ദം…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനിയം, ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ധമ്മം ഉപവിചരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൬൨).

ഏവം അട്ഠാരസവിധാ ഹോന്തി. തഥാ ഛ ഗേഹസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസ്സിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ, തഥാ നേക്ഖമ്മസ്സിതാ സോമനസ്സാദയോതി ഏവം ഛത്തിംസവിധാ. അതീതേ ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസാതി അട്ഠുത്തരസതമ്പി ഭവന്തി. ഏവമേത്ഥ ദ്വിധാദിതാ വേദിതബ്ബാതി.

പകിണ്ണകകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഗാഥാസു സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ സമാഹിതോ. തേന സമഥഭാവനാനുയോഗം ദസ്സേതി. സമ്പജാനോതി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞാദിനാ ചതുബ്ബിധേന സമ്പജഞ്ഞേന സമ്പജാനോ. തേന വിപസ്സനാനുയോഗം ദസ്സേതി. സതോതി സതോകാരീ. തേന സമഥവിപസ്സനാനയേന ധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. തേന സമന്നാഗതത്തം ദസ്സേതി. വേദനാ ച പജാനാതീതി ‘‘ഇമാ വേദനാ, ഏത്തകാ വേദനാ’’തി സഭാവതോ വിഭാഗതോ ‘‘അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി അനിച്ചാദിലക്ഖണതോ ച പുബ്ബഭാഗേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയമഗ്ഗേന പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പജാനാതി. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി സമുദയസച്ചം. യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഏത്താവതാ വേദനാ യത്ഥ നിരുജ്ഝന്തി, തം നിരോധസച്ചം. ഖയഗാമിനന്തി വേദനാനം ഖയഗാമിനം അരിയമഗ്ഗഞ്ച പജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. വേദനാനം ഖയാതി ഏവം ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തേന അരിയമഗ്ഗേന വേദനാനം അനുപ്പാദനിരോധാ. നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോതി നിത്തണ്ഹോ, പഹീനതണ്ഹോ, കിലേസപരിനിബ്ബാനേന, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന ച പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.