൨. ധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയേ ധാതുയോതി അത്തനോ ഫലസ്സ സഭാവസ്സ ച ധാരണട്ഠേന ധാതുയോ. യഞ്ചേത്ഥ ഫലനിബ്ബത്തകം, തം അത്തനോ ഫലസ്സ സഭാവസ്സ ച, ഇതരം സഭാവസ്സേവ ധാരണട്ഠേന ധാതു. രൂപധാതൂതി രൂപഭവോ. ധാതുയാ ആഗതട്ഠാനേ ഭവേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം, ഭവസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ധാതുയാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബന്തി ഇധ ഭവേന പരിച്ഛേദോ കഥിതോ. തസ്മാ –

‘‘കതമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ? ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൮൯) –

ഏവം വുത്താ രൂപാവചരധമ്മാ രൂപധാതു. അരൂപധാതൂതി അരൂപഭവോ. ഇധാപി ഭവേന പരിച്ഛേദോ കഥിതോതി –

‘‘കതമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ? ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ, ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ, ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ, ഇമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൯൧) –

ഏവം വുത്താ അരൂപാവചരധമ്മാ അരൂപധാതു. നിരോധധാതൂതി നിബ്ബാനം വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – രൂപസഹിതാ, രൂപപടിബദ്ധാ, ധമ്മപ്പവത്തി രൂപധാതു, പഞ്ചവോകാരഭവോ, ഏകവോകാരഭവോ ച, തേന സകലോ കാമഭവോ രൂപഭവോ ച സങ്ഗഹിതോ. രൂപരഹിതാ ധമ്മപ്പവത്തി അരൂപധാതു, ചതുവോകാരഭവോ, തേന അരൂപഭവോ സങ്ഗഹിതോ. ഇതി ദ്വീഹി പദേഹി തയോ ഭവാ സബ്ബാ സംസാരപ്പവത്തി ദസ്സിതാ. തതിയപദേന പന അസങ്ഖതധാതുയേവ സങ്ഗഹിതാതി മഗ്ഗഫലാനി ഇധ തികവിനിമുത്തധമ്മാ നാമ ജാതാ. കേചി പന ‘‘രൂപധാതൂതി രൂപസഭാവാ ധമ്മാ, അരൂപധാതൂതി അരൂപസഭാവാ ധമ്മാതി പദദ്വയേന അനവസേസതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ’’തി. ‘‘രൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ ധമ്മാ രൂപധാതു, അരൂപതണ്ഹായ വിസയഭൂതാ അരൂപധാതൂ’’തി ച വദന്തി, തം സബ്ബം ഇധ നാധിപ്പേതം. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു രൂപധാതും പരിഞ്ഞായാതി രൂപപടിബദ്ധധമ്മപവത്തിം ഞാതപരിഞ്ഞാദീഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. ആരുപ്പേസു അസണ്ഠിതാതി അരൂപാവചരധമ്മേസു ഭവരാഗവസേന ഭവദിട്ഠിവസേന ച ന പതിട്ഠിതാ അനല്ലീനാ. ‘‘അരൂപേസു അസണ്ഠിതാ’’തി ച പഠന്തി, സോ ഏവ അത്ഥോ. ഏത്താവതാ തേഭൂമകധമ്മാനം പരിഞ്ഞാ വുത്താ. നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തീതി യേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണഭൂതേ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലവസേന സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധീഹി അനവസേസകിലേസതോ വിമുച്ചന്തി. തേ ജനാ മച്ചുഹായിനോതി തേ ഖീണാസവജനാ മരണം സമതീതാ.

ഏവം ധാതുത്തയസമതിക്കമേന അമതാധിഗമം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയഞ്ച പടിപദാ മയാ ഗതമഗ്ഗോ ച തുമ്ഹാകം ദസ്സിതോ’’തി തത്ഥ നേസം ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ കായേനാതി നാമകായേന മഗ്ഗഫലേഹി. ഫുസയിത്വാതി പത്വാ. നിരൂപധിന്തി ഖന്ധാദിസബ്ബൂപധിരഹിതം. ഉപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗന്തി തേസംയേവ ച ഉപധീനം പടിനിസ്സജ്ജനകാരണം. നിബ്ബാനസ്സ ഹി മഗ്ഗഞാണേന സച്ഛികിരിയായ സബ്ബേ ഉപധയോ പടിനിസ്സട്ഠാ ഹോന്തീതി തം തേസം പടിനിസ്സജ്ജനകാരണം. സച്ഛികത്വാതി കാലേന കാലം ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനേന അത്തപച്ചക്ഖം കത്വാ അനാസവോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തമേവ അസോകം വിരജം നിബ്ബാനപദം ദേസേതി. തസ്മാ തദധിഗമായ ഉസ്സുക്കം കാതബ്ബന്തി.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.