൧. മൂലസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. തികനിപാതസ്സ പഠമേ തീണീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇമാനീതി അഭിമുഖീകരണം. അകുസലമൂലാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തത്ഥ അകുസലാനി ച താനി മൂലാനി ചാതി അകുസലമൂലാനി. അഥ വാ അകുസലാനം ഹേതുപച്ചയപഭവജനകസമുട്ഠാപകനിബ്ബത്തകട്ഠേന മൂലാനി ചാതി അകുസലമൂലാനി, അകുസലധമ്മാനം കാരണാനീതി അത്ഥോ. കാരണഞ്ഹി യഥാ ഹിനോതി ഏതസ്മാ ഫലം പവത്തതീതി ഹേതു, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ, പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോ, അത്തനോ ഫലം ജനേതീതി ജനകം, സമുട്ഠാപേതീതി സമുട്ഠാപകം, നിബ്ബത്തേതീതി നിബ്ബത്തകന്തി ച വുച്ചതി. ഏവം പതിട്ഠട്ഠേന മൂലന്തി, തസ്മാ അകുസലമൂലാനീതി അകുസലാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനാനി, കാരണാനീതി വുത്തം ഹോതി.

കേചി പന ‘‘സാലിആദീനം സാലിബീജാദീനി വിയ മണിപ്പഭാദീനം മണിവണ്ണാദയോ വിയ ച അകുസലാനം അകുസലഭാവസാധകോ ലോഭാദീനം മൂലട്ഠോ’’തി വദന്തി. ഏവം സന്തേ അകുസലചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസു തേസം ഹേതുപച്ചയഭാവോ ന സിയാ. ന ഹി താനി തേസം അകുസലഭാവം സാധേന്തി, ന ച പച്ചയാ ന ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.പച്ചയനിദ്ദേസ.൧).

അഹേതുകസ്സ ച മോഹസ്സ അകുസലഭാവോ ന സിയാ അകുസലഭാവസാധകസ്സ മൂലന്തരസ്സ അഭാവതോ. അഥാപി സിയാ ലോഭാദീനം സഭാവസിദ്ധോ അകുസലാദിഭാവോ, തംസമ്പയുത്താനം പന ലോഭാദിപടിബദ്ധോതി. ഏവമ്പി യഥാ ലോഭാദീനം, ഏവം അലോഭാദീനമ്പി സഭാവസിദ്ധോ കുസലാദിഭാവോതി അലോഭാദയോ കുസലാ ഏവ സിയും, ന അബ്യാകതാ, ന ച ഹോന്തി. തസ്മാ യഥാ സമ്പയുത്തേസു, ഏവം മൂലേസുപി കുസലാദിഭാവോ പരിയേസിതബ്ബോ. യോനിസോമനസികാരാദികോ വിയ ഹി കുസലഭാവസ്സ, അയോനിസോമനസികാരാദികോ അകുസലഭാവസ്സ കാരണന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം അകുസലഭാവസാധനവസേന ലോഭാദീനം മൂലട്ഠം അഗ്ഗഹേത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന ഗയ്ഹമാനേ ന കോചി ദോസോ. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരൂള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, ഹേതുരഹിതാ പന തിലബീജകാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാതി ഹേതുആദിഅത്ഥേന അകുസലാനം ഉപകാരകത്താ മൂലാനീതി അകുസലമൂലാനി. യസ്മാ പന മൂലേന മുത്തോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ നത്ഥി, തസ്മാ തീഹി മൂലേഹി സബ്ബോ അകുസലരാസി പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

താനി അകുസലമൂലാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ലോഭാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. തത്ഥ പന തതിയമഗ്ഗവജ്ഝാ ലോഭാദയോ ആഗതാ, ഇധ പന അനവസേസാതി അയമേവ വിസേസോ.

ഗാഥായം പാപചേതസന്തി അകുസലധമ്മസമായോഗതോ ലാമകചിത്തം. ഹിംസന്തീതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേ ആയതിം വിപാകക്ഖണേ ച വിബാധേന്തി. അത്തസമ്ഭൂതാതി അത്തനി ജാതാ. തചസാരന്തി ഗണ്ഠിതം, വേളുന്തി അത്ഥോ. സമ്ഫലന്തി അത്തനോ ഫലം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഖദിരസീസപാദയോ വിയ അന്തോസാരോ അഹുത്വാ ബഹിസാരതായ തചസാരന്തി ലദ്ധനാമം വേളുആദിം യഥാ അത്തസമ്ഭൂതമേവ ഫലം ഹിംസതി വിനാസേതി, ഏവമേവ അന്തോ സീലാദിസാരരഹിതം ലാമകചിത്തം പുഗ്ഗലം അത്തസമ്ഭൂതായേവ ലോഭാദയോ വിനാസേന്തീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.