൨. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനന്തി ഏത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. പുഞ്ഞസദ്ദോ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൮൦) പുഞ്ഞഫലേ ആഗതോ. ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) കാമരൂപാവചരസുചരിതേ. ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഭവതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു സുഗതിവിസേസഭൂതേ ഉപപത്തിഭവേ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തിആദീസു (ഇതിവു. ൬൦; അ. നി. ൮.൩൬) കുസലചേതനായം. ഇധ പന തേഭൂമകകുസലധമ്മേ വേദിതബ്ബോ. ഭായിത്ഥാതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഭയം ഞാണഭയം, സാരജ്ജഭയന്തി. തത്ഥ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൩) ആഗതം ഞാണഭയം. ‘‘അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧൮) ആഗതം സാരജ്ജഭയം. ഇധാപി സാരജ്ജഭയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കായവചീസംയമോ വത്തപടിവത്തപൂരണം ഏകാസനം, ഏകസേയ്യം, ഇന്ദ്രിയദമോ, ധുതധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ, സതിസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭോതി ഏവമാദീനി യാനി ഭിക്ഖുനാ, നിരന്തരം പവത്തേതബ്ബാനി പുഞ്ഞാനി, തേഹി മാ ഭായിത്ഥ, മാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജിത്ഥ, ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖസ്സ ഉപരോധഭയേന സമ്പരായികനിബ്ബാനസുഖദായകേഹി പുഞ്ഞേഹി മാ ഭായിത്ഥാതി. നിസ്സക്കേ ഹി ഇദം സാമിവചനം.

ഇദാനി തതോ അഭായിതബ്ബഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖസദ്ദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ, സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൫) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൮) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൨൦൪; മ. നി. ൨.൨൧൫) നിബ്ബാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൫) സുഖവേദനായം. ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) ഉപേക്ഖാവേദനായം. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൯) ഇട്ഠസുഖേ. ‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാന’’ന്തിആദീസു (പേടകോ. ൨൩) സുഖവിപാകേ. ഇധാപി ഇട്ഠവിപാകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠസ്സാതിആദീസു ഏസിതബ്ബതോ അനിട്ഠപടിക്ഖേപതോ ച ഇട്ഠസ്സ, കമനീയതോ മനസ്മിഞ്ച കമനതോ പവിസനതോ കന്തസ്സ, പിയായിതബ്ബതോ സന്തപ്പനതോ ച പിയസ്സ, മാനനീയതോ മനസ്സ പവഡ്ഢനതോ ച മനാപസ്സാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിദം പുഞ്ഞാനീതി ‘‘പുഞ്ഞാനീ’’തി യദിദം വചനം, ഏതം സുഖസ്സ ഇട്ഠസ്സ വിപാകസ്സ അധിവചനം നാമം, സുഖമേവ തം യദിദം പുഞ്ഞന്തി ഫലേന കാരണസ്സ അഭേദൂപചാരം വദതി. തേന കതൂപചിതാനം പുഞ്ഞാനം അവസ്സംഭാവിഫലം സുത്വാ അപ്പമത്തേന സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കാതബ്ബാനീതി പുഞ്ഞകിരിയായം നിയോജേതി, ആദരഞ്ച നേസം തത്ഥ ഉപ്പാദേതി.

ഇദാനി അത്തനാ സുനേത്തകാലേ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദീഘരത്തം പച്ചനുഭൂതം ഭവന്തരപടിച്ഛന്നം ഉളാരതമം പുഞ്ഞവിപാകം ഉദാഹരിത്വാ തമത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിജാനാമീതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാമി, പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝാമി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം. പുഞ്ഞാനന്തി ദാനാദികുസലധമ്മാനം. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. മേത്തചിത്തന്തി മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. ലക്ഖണാദിതോ പന ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹാസമ്ഭവോ വിപത്തി. സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തചിത്തം. ഭാവേത്വാതി മേത്താസഹഗതം ചിത്തം, ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോതി മേത്താസമാധിം മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചേവ വഡ്ഢേത്വാ ച. സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സത്ത മഹാകപ്പേ. സംവട്ട-വിവട്ടഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സംവട്ടട്ഠായി-വിവട്ടട്ഠായിനോപി ഗഹിതാ. ഇമം ലോകന്തി കാമലോകം. സംവട്ടമാനേ സുദന്തി സംവട്ടമാനേ. സുദന്തി നിപാതമത്തം വിനസ്സമാനേതി അത്ഥോ. ‘‘സംവത്തമാനേ സുദ’’ന്തി ച പഠന്തി. കപ്പേതി കാലേ. കപ്പസീസേന ഹി കാലോ വുത്തോ. കാലേ ഖീയമാനേ കപ്പോപി ഖീയതേവ. യഥാഹ –

‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൯൦);

‘‘ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമീ’’തി വുത്തത്താ തേജോസംവട്ടവസേനേത്ഥ കപ്പവുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ആഭസ്സരൂപഗോതി തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ഉപഗച്ഛാമീതി ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി. വിവട്ടമാനേതി സണ്ഠഹമാനേ, ജായമാനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമീതി കസ്സചി സത്തസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തസ്സ അഭാവതോ സുഞ്ഞം, യം പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മവിമാനം ആദിതോ നിബ്ബത്തം, തം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജാമി ഉപേമി. ബ്രഹ്മാതി കാമാവചരസത്തേഹി സേട്ഠട്ഠേന തഥാ തഥാ ബ്രൂഹിതഗുണതായ ബ്രഹ്മവിഹാരതോ നിബ്ബത്തട്ഠേന ച ബ്രഹ്മാ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതേഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ. തതോ ഏവ തേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ അഭിഭൂ. തേഹി കേനചി ഗുണേന ന അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസോതി ദസ്സനസീലോ, സോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ദസ്സനസമത്ഥോ, അഭിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസബ്രഹ്മാനം ഇദ്ധിപാദഭാവനാബലേന അത്തനോ ചിത്തഞ്ച മമ വസേ വത്തേമീതി വസവത്തീ ഹോമീതി യോജേതബ്ബം. തദാ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീപി സമാനോ തഥാ സത്തഹിതം അത്തനോ പാരമിപരിപൂരണഞ്ച ഓലോകേന്തോ താസു ഏവ ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു നികന്തിം ഉപ്പാദേത്വാ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അപരാപരം സംസരി. തേന വുത്തം ‘‘സത്തവസ്സാനി…പേ… വസവത്തീ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ രൂപാവചരപുഞ്ഞസ്സ വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സാപി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛത്തിംസക്ഖത്തു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കോ അഹോസിന്തി ഛത്തിംസ വാരേ അഞ്ഞത്ഥ അനുപപജ്ജിത്വാ നിരന്തരം സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ താവതിംസദേവരാജാ അഹോസി. രാജാ അഹോസിന്തിആദീസു ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി ചതൂഹി ച സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ലോകം രഞ്ജേതീതി രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. രാജാതി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞം, ചക്കവത്തീതി വിസേസം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ. ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേനേവ രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മചരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മചരണേന ധമ്മരാജാ, ചതുരന്തായ ഇസ്സരോതി ചാതുരന്തോ, ചതുസമുദ്ദന്തായ ചതുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായ ച പഥവിയാ ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം കോപാദിപച്ചത്ഥികേ, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബരാജാനോ അദണ്ഡേന അസത്ഥേന വിജേസീതി വിജിതാവീ. ജനപദേ ഥാവരഭാവം ധുവഭാവം പത്തോ, ന സക്കാ കേനചി തതോ ചാലേതും ജനപദോ വാ തമ്ഹി ഥാവരിയപ്പത്തോ അനുയുത്തോ സകമ്മനിരതോ അചലോ അസമ്പവേധീതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ.

ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനന്തി ഇമേഹി സത്തഹി രതനേഹി സമുപേതോതി സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തേസു ഹി രാജാ ചക്കവത്തി ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ സുഖേനേവ അനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭൂസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി, ഇത്ഥിമണിരതനേഹി തിവിധസത്തിയോഗഫലം. സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹി പരിഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം പദേസരജ്ജസ്സാതി ഖുദ്ദകരജ്ജസ്സ.

ഏതദഹോസീതി അത്തനോ സമ്പത്തിയോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ഛിമേ ചക്കവത്തികാലേ ഏതം ‘‘കിസ്സ നു ഖോ മേ ഇദം കമ്മസ്സ ഫല’’ന്തിആദികം അഹോസി. സബ്ബത്ഥകമേവ തസ്മിം തസ്മിമ്പി ഭവേ ഏതദഹോസിയേവ. തത്ഥായം ചക്കവത്തികാലവസേന യോജനാ. ഏവംമഹിദ്ധികോതി മണിരതനഹത്ഥിരതനാദിപ്പമുഖായ കോസവാഹനസമ്പത്തിയാ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തിയാ ച ഏവംമഹിദ്ധികോ. ഏവംമഹാനുഭാവോതി ചക്കരതനാദിസമന്നാഗമേന കസ്സചിപി പീളം അകരോന്തോവ സബ്ബരാജൂഹി സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതസാസനവേഹാസഗമനാദീഹി ഏവം മഹാനുഭാവോ. ദാനസ്സാതി അന്നാദിദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗസ്സ. ദമസ്സാതി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയദമനസ്സ ചേവ സമാധാനവസേന രാഗാദികിലേസദമനസ്സ ച. സംയമസ്സാതി കായവചീസംയമസ്സ. തത്ഥ യം സമാധാനവസേന കിലേസദമനം, തം ഭാവനാമയം പുഞ്ഞം, തഞ്ച ഖോ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭൂതം ഇധാധിപ്പേതം. തസ്മിഞ്ച ഉപചാരപ്പനാഭേദേന ദുവിധേ യം അപ്പനാപ്പത്തം, തേനസ്സ യഥാവുത്താസു ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു ഉപപത്തി അഹോസി. ഇതരേന തിവിധേനാപി യഥാരഹം പത്തചക്കവത്തിആദിഭാവോതി വേദിതബ്ബം.

ഇതി ഭഗവാ അത്താനം കായസക്ഖി കത്വാ പുഞ്ഞാനം വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി തമേവത്ഥം ഗാഥാബന്ധേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഞ്ഞമേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുഞ്ഞമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാതി യോ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ, സോ പുഞ്ഞഫലനിബ്ബത്തനതോ, അത്തനോ സന്താനം പുനനതോ ച ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി ലദ്ധനാമം തിവിധം കുസലമേവ സിക്ഖേയ്യ നിവേസേയ്യ ഉപചിനേയ്യ പസവേയ്യാതി അത്ഥോ. ആയതഗ്ഗന്തി വിപുലഫലതായ ഉളാരഫലതായ ആയതഗ്ഗം, പിയമനാപഫലതായ വാ ആയതിം ഉത്തമന്തി ആയതഗ്ഗം, ആയേന വാ യോനിസോമനസികാരാദിപ്പച്ചയേന ഉളാരതമേന അഗ്ഗന്തി ആയതഗ്ഗം. തകാരോ പദസന്ധികരോ. അഥ വാ ആയേന പുഞ്ഞഫലേന അഗ്ഗം പധാനന്തി ആയതഗ്ഗം. തതോ ഏവ സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകന്തി അത്ഥോ.

കതമം പന തം പുഞ്ഞം, കഥഞ്ച നം സിക്ഖേയ്യാതി ആഹ ‘‘ദാനഞ്ച സമചരിയഞ്ച, മേത്തചിത്തഞ്ച ഭാവയേ’’തി. തത്ഥ സമചരിയന്തി കായവിസമാദീനി വജ്ജേത്വാ കായസമാദിചരിതം, സുവിസുദ്ധം സീലന്തി അത്ഥോ. ഭാവയേതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേയ്യ വഡ്ഢേയ്യ. ഏതേ ധമ്മേതി ഏതേ ദാനാദികേ സുചരിതധമ്മേ. സുഖസമുദ്ദയേതി സുഖാനിസംസേ, ആനിസംസഫലമ്പി നേസം സുഖമേവാതി ദസ്സേതി. അബ്യാപജ്ജം സുഖം ലോകന്തി കാമച്ഛന്ദാദിബ്യാപാദവിരഹിതത്താ അബ്യാപജ്ജം നിദ്ദുക്ഖം, പരപീളാഭാവേ പന വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഝാനസമാപത്തിവസേന സുഖബഹുലത്താ സുഖം, ഏകന്തസുഖഞ്ച ബ്രഹ്മലോകം ഝാനപുഞ്ഞാനം, ഇതരപുഞ്ഞാനം പന തദഞ്ഞം സമ്പത്തിഭവസങ്ഖാതം സുഖം ലോകം പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ ഉപപജ്ജതി ഉപേതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഗാഥാസു ച വട്ടസമ്പത്തി ഏവ കഥിതാ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.