൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പസന്നചിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പസന്നചിത്തന്തി രതനത്തയസദ്ധായ കമ്മഫലസദ്ധായ ച പസന്നമാനസം. സുഗതിന്തി സുന്ദരം ഗതിം, സുഖസ്സ വാ ഗതിന്തി സുഗതിം. സഗ്ഗന്തി രൂപാദിസമ്പത്തീഹി സുട്ഠു അഗ്ഗന്തി സഗ്ഗം. ലോകന്തി ലോകിയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപഫലാനി, ലുജ്ജനട്ഠേനേവ വാ ലോകം. ഏത്ഥ ച സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി, സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതി ഏവ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനന്തി ഏത്ഥ മാതി പടിസേധേ നിപാതോ. പുഞ്ഞസദ്ദോ ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൮൦) പുഞ്ഞഫലേ ആഗതോ. ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) കാമരൂപാവചരസുചരിതേ. ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഭവതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു സുഗതിവിസേസഭൂതേ ഉപപത്തിഭവേ. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി – ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂ’’തിആദീസു (ഇതിവു. ൬൦; അ. നി. ൮.൩൬) കുസലചേതനായം. ഇധ പന തേഭൂമകകുസലധമ്മേ വേദിതബ്ബോ. ഭായിത്ഥാതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഭയം ഞാണഭയം, സാരജ്ജഭയന്തി. തത്ഥ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൩) ആഗതം ഞാണഭയം. ‘‘അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൧൮) ആഗതം സാരജ്ജഭയം. ഇധാപി സാരജ്ജഭയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കായവചീസംയമോ വത്തപടിവത്തപൂരണം ഏകാസനം, ഏകസേയ്യം, ഇന്ദ്രിയദമോ, ധുതധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹോ, സതിസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാനുയോഗവസേന വീരിയാരമ്ഭോതി ഏവമാദീനി യാനി ഭിക്ഖുനാ, നിരന്തരം പവത്തേതബ്ബാനി പുഞ്ഞാനി, തേഹി മാ ഭായിത്ഥ, മാ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജിത്ഥ, ഏകച്ചസ്സ ദിട്ഠധമ്മസുഖസ്സ ഉപരോധഭയേന സമ്പരായികനിബ്ബാനസുഖദായകേഹി പുഞ്ഞേഹി മാ ഭായിത്ഥാതി. നിസ്സക്കേ ഹി ഇദം സാമിവചനം.

ഇദാനി തതോ അഭായിതബ്ബഭാവേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖസദ്ദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ, സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ ആഗതോ. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൫) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സുഖോ പുഞ്ഞസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൮) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൨൦൪; മ. നി. ൨.൨൧൫) നിബ്ബാനേ. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൫) സുഖവേദനായം. ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩) ഉപേക്ഖാവേദനായം. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൯) ഇട്ഠസുഖേ. ‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാന’’ന്തിആദീസു (പേടകോ. ൨൩) സുഖവിപാകേ. ഇധാപി ഇട്ഠവിപാകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠസ്സാതിആദീസു ഏസിതബ്ബതോ അനിട്ഠപടിക്ഖേപതോ ച ഇട്ഠസ്സ, കമനീയതോ മനസ്മിഞ്ച കമനതോ പവിസനതോ കന്തസ്സ, പിയായിതബ്ബതോ സന്തപ്പനതോ ച പിയസ്സ, മാനനീയതോ മനസ്സ പവഡ്ഢനതോ ച മനാപസ്സാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യദിദം പുഞ്ഞാനീതി ‘‘പുഞ്ഞാനീ’’തി യദിദം വചനം, ഏതം സുഖസ്സ ഇട്ഠസ്സ വിപാകസ്സ അധിവചനം നാമം, സുഖമേവ തം യദിദം പുഞ്ഞന്തി ഫലേന കാരണസ്സ അഭേദൂപചാരം വദതി. തേന കതൂപചിതാനം പുഞ്ഞാനം അവസ്സംഭാവിഫലം സുത്വാ അപ്പമത്തേന സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കാതബ്ബാനീതി പുഞ്ഞകിരിയായം നിയോജേതി, ആദരഞ്ച നേസം തത്ഥ ഉപ്പാദേതി.

ഇദാനി അത്തനാ സുനേത്തകാലേ കതേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദീഘരത്തം പച്ചനുഭൂതം ഭവന്തരപടിച്ഛന്നം ഉളാരതമം പുഞ്ഞവിപാകം ഉദാഹരിത്വാ തമത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിജാനാമീതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനാമി, പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝാമി. ദീഘരത്തന്തി ചിരകാലം. പുഞ്ഞാനന്തി ദാനാദികുസലധമ്മാനം. സത്ത വസ്സാനീതി സത്ത സംവച്ഛരാനി. മേത്തചിത്തന്തി മിജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തീതിപി മേത്താ. ലക്ഖണാദിതോ പന ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹാസമ്ഭവോ വിപത്തി. സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തചിത്തം. ഭാവേത്വാതി മേത്താസഹഗതം ചിത്തം, ചിത്തസീസേന സമാധി വുത്തോതി മേത്താസമാധിം മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരം ഉപ്പാദേത്വാ ചേവ വഡ്ഢേത്വാ ച. സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേതി സത്ത മഹാകപ്പേ. സംവട്ട-വിവട്ടഗ്ഗഹണേനേവ ഹി സംവട്ടട്ഠായി-വിവട്ടട്ഠായിനോപി ഗഹിതാ. ഇമം ലോകന്തി കാമലോകം. സംവട്ടമാനേ സുദന്തി സംവട്ടമാനേ. സുദന്തി നിപാതമത്തം വിനസ്സമാനേതി അത്ഥോ. ‘‘സംവത്തമാനേ സുദ’’ന്തി ച പഠന്തി. കപ്പേതി കാലേ. കപ്പസീസേന ഹി കാലോ വുത്തോ. കാലേ ഖീയമാനേ കപ്പോപി ഖീയതേവ. യഥാഹ –

‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൯൦);

‘‘ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമീ’’തി വുത്തത്താ തേജോസംവട്ടവസേനേത്ഥ കപ്പവുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ആഭസ്സരൂപഗോതി തത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ഉപഗച്ഛാമീതി ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി. വിവട്ടമാനേതി സണ്ഠഹമാനേ, ജായമാനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമീതി കസ്സചി സത്തസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തസ്സ അഭാവതോ സുഞ്ഞം, യം പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മവിമാനം ആദിതോ നിബ്ബത്തം, തം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജാമി ഉപേമി. ബ്രഹ്മാതി കാമാവചരസത്തേഹി സേട്ഠട്ഠേന തഥാ തഥാ ബ്രൂഹിതഗുണതായ ബ്രഹ്മവിഹാരതോ നിബ്ബത്തട്ഠേന ച ബ്രഹ്മാ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതേഹി മഹന്തോ ബ്രഹ്മാതി മഹാബ്രഹ്മാ. തതോ ഏവ തേ അഭിഭവിത്വാ ഠിതത്താ അഭിഭൂ. തേഹി കേനചി ഗുണേന ന അഭിഭൂതോതി അനഭിഭൂതോ. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. ദസോതി ദസ്സനസീലോ, സോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ദസ്സനസമത്ഥോ, അഭിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബം പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സേസബ്രഹ്മാനം ഇദ്ധിപാദഭാവനാബലേന അത്തനോ ചിത്തഞ്ച മമ വസേ വത്തേമീതി വസവത്തീ ഹോമീതി യോജേതബ്ബം. തദാ കിര ബോധിസത്തോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീപി സമാനോ തഥാ സത്തഹിതം അത്തനോ പാരമിപരിപൂരണഞ്ച ഓലോകേന്തോ താസു ഏവ ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു നികന്തിം ഉപ്പാദേത്വാ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന അപരാപരം സംസരി. തേന വുത്തം ‘‘സത്തവസ്സാനി…പേ… വസവത്തീ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ രൂപാവചരപുഞ്ഞസ്സ വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി കാമാവചരപുഞ്ഞസ്സാപി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛത്തിംസക്ഖത്തു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സക്കോ അഹോസിന്തി ഛത്തിംസ വാരേ അഞ്ഞത്ഥ അനുപപജ്ജിത്വാ നിരന്തരം സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ താവതിംസദേവരാജാ അഹോസി. രാജാ അഹോസിന്തിആദീസു ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി ചതൂഹി ച സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ലോകം രഞ്ജേതീതി രാജാ. ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. രാജാതി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞം, ചക്കവത്തീതി വിസേസം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ. ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേനേവ രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മചരണേന വാ ധമ്മികോ, അത്തഹിതധമ്മചരണേന ധമ്മരാജാ, ചതുരന്തായ ഇസ്സരോതി ചാതുരന്തോ, ചതുസമുദ്ദന്തായ ചതുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായ ച പഥവിയാ ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം കോപാദിപച്ചത്ഥികേ, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബരാജാനോ അദണ്ഡേന അസത്ഥേന വിജേസീതി വിജിതാവീ. ജനപദേ ഥാവരഭാവം ധുവഭാവം പത്തോ, ന സക്കാ കേനചി തതോ ചാലേതും ജനപദോ വാ തമ്ഹി ഥാവരിയപ്പത്തോ അനുയുത്തോ സകമ്മനിരതോ അചലോ അസമ്പവേധീതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ.

ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനന്തി ഇമേഹി സത്തഹി രതനേഹി സമുപേതോതി സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തേസു ഹി രാജാ ചക്കവത്തി ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ സുഖേനേവ അനുവിചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭൂസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി, ഇത്ഥിമണിരതനേഹി തിവിധസത്തിയോഗഫലം. സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹി പരിഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഉപഭോഗസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം പദേസരജ്ജസ്സാതി ഖുദ്ദകരജ്ജസ്സ.

ഏതദഹോസീതി അത്തനോ സമ്പത്തിയോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പച്ഛിമേ ചക്കവത്തികാലേ ഏതം ‘‘കിസ്സ നു ഖോ മേ ഇദം കമ്മസ്സ ഫല’’ന്തിആദികം അഹോസി. സബ്ബത്ഥകമേവ തസ്മിം തസ്മിമ്പി ഭവേ ഏതദഹോസിയേവ. തത്ഥായം ചക്കവത്തികാലവസേന യോജനാ. ഏവംമഹിദ്ധികോതി മണിരതനഹത്ഥിരതനാദിപ്പമുഖായ കോസവാഹനസമ്പത്തിയാ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തിയാ ച ഏവംമഹിദ്ധികോ. ഏവംമഹാനുഭാവോതി ചക്കരതനാദിസമന്നാഗമേന കസ്സചിപി പീളം അകരോന്തോവ സബ്ബരാജൂഹി സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതസാസനവേഹാസഗമനാദീഹി ഏവം മഹാനുഭാവോ. ദാനസ്സാതി അന്നാദിദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗസ്സ. ദമസ്സാതി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയദമനസ്സ ചേവ സമാധാനവസേന രാഗാദികിലേസദമനസ്സ ച. സംയമസ്സാതി കായവചീസംയമസ്സ. തത്ഥ യം സമാധാനവസേന കിലേസദമനം, തം ഭാവനാമയം പുഞ്ഞം, തഞ്ച ഖോ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭൂതം ഇധാധിപ്പേതം. തസ്മിഞ്ച ഉപചാരപ്പനാഭേദേന ദുവിധേ യം അപ്പനാപ്പത്തം, തേനസ്സ യഥാവുത്താസു ദ്വീസു ഝാനഭൂമീസു ഉപപത്തി അഹോസി. ഇതരേന തിവിധേനാപി യഥാരഹം പത്തചക്കവത്തിആദിഭാവോതി വേദിതബ്ബം.

ഇതി ഭഗവാ അത്താനം കായസക്ഖി കത്വാ പുഞ്ഞാനം വിപാകമഹന്തതം പകാസേത്വാ ഇദാനി തമേവത്ഥം ഗാഥാബന്ധേന ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഞ്ഞമേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുഞ്ഞമേവ സോ സിക്ഖേയ്യാതി യോ അത്ഥകാമോ കുലപുത്തോ, സോ പുഞ്ഞഫലനിബ്ബത്തനതോ, അത്തനോ സന്താനം പുനനതോ ച ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി ലദ്ധനാമം തിവിധം കുസലമേവ സിക്ഖേയ്യ നിവേസേയ്യ ഉപചിനേയ്യ പസവേയ്യാതി അത്ഥോ. ആയതഗ്ഗന്തി വിപുലഫലതായ ഉളാരഫലതായ ആയതഗ്ഗം, പിയമനാപഫലതായ വാ ആയതിം ഉത്തമന്തി ആയതഗ്ഗം, ആയേന വാ യോനിസോമനസികാരാദിപ്പച്ചയേന ഉളാരതമേന അഗ്ഗന്തി ആയതഗ്ഗം. തകാരോ പദസന്ധികരോ. അഥ വാ ആയേന പുഞ്ഞഫലേന അഗ്ഗം പധാനന്തി ആയതഗ്ഗം. തതോ ഏവ സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകന്തി അത്ഥോ.

കതമം പന തം പുഞ്ഞം, കഥഞ്ച നം സിക്ഖേയ്യാതി ആഹ ‘‘ദാനഞ്ച സമചരിയഞ്ച, മേത്തചിത്തഞ്ച ഭാവയേ’’തി. തത്ഥ സമചരിയന്തി കായവിസമാദീനി വജ്ജേത്വാ കായസമാദിചരിതം, സുവിസുദ്ധം സീലന്തി അത്ഥോ. ഭാവയേതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേയ്യ വഡ്ഢേയ്യ. ഏതേ ധമ്മേതി ഏതേ ദാനാദികേ സുചരിതധമ്മേ. സുഖസമുദ്ദയേതി സുഖാനിസംസേ, ആനിസംസഫലമ്പി നേസം സുഖമേവാതി ദസ്സേതി. അബ്യാപജ്ജം സുഖം ലോകന്തി കാമച്ഛന്ദാദിബ്യാപാദവിരഹിതത്താ അബ്യാപജ്ജം നിദ്ദുക്ഖം, പരപീളാഭാവേ പന വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഝാനസമാപത്തിവസേന സുഖബഹുലത്താ സുഖം, ഏകന്തസുഖഞ്ച ബ്രഹ്മലോകം ഝാനപുഞ്ഞാനം, ഇതരപുഞ്ഞാനം പന തദഞ്ഞം സമ്പത്തിഭവസങ്ഖാതം സുഖം ലോകം പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ ഉപപജ്ജതി ഉപേതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഗാഥാസു ച വട്ടസമ്പത്തി ഏവ കഥിതാ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉഭയത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ ച വഡ്ഢിതോ ച. ബഹുലീകതോതി പുനപ്പുനം കതോ. അത്ഥോതി ഹിതം. തഞ്ഹി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അത്ഥോതി വുച്ചതി. സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതീതി സമ്മാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അവിജഹിത്വാ വത്തതി. ദിട്ഠധമ്മികന്തി ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോ, ദിട്ഠധമ്മേ ഭവം ദിട്ഠധമ്മികം, ഇധലോകപരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ. സമ്പരായികന്തി ധമ്മവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ, സമ്പരായേ ഭവം സമ്പരായികം, പരലോകപരിയാപന്നന്തി വുത്തം ഹോതി.

കോ പനേസ ദിട്ഠധമ്മികോ നാമ അത്ഥോ, കോ വാ സമ്പരായികോതി? സങ്ഖേപേന താവ യം ഇധലോകസുഖം, യഞ്ചേതരഹി ഇധലോകസുഖാവഹം, അയം ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ. സേയ്യഥിദം – ഗഹട്ഠാനം താവ ഇധ യം കിഞ്ചി വിത്തൂപകരണം, അനാകുലകമ്മന്തതാ, ആരോഗ്യസംവിധാനം, വത്ഥുവിസദകിരിയായോഗവിഹിതാനി സിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനാനി സങ്ഗഹിതപരിജനതാതി ഏവമാദി. പബ്ബജിതാനം പന യേ ഇമേ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തേസം അകിച്ഛലാഭോ, തത്ഥ ച സങ്ഖായ പടിസേവനാ, സങ്ഖായ പരിവജ്ജനാ, വത്ഥുവിസദകിരിയാ, അപ്പിച്ഛതാ, സന്തുട്ഠി, പവിവേകോ, അസംസഗ്ഗോതി ഏവമാദി. പതിരൂപദേസവാസസപ്പുരിസൂപനിസ്സയസദ്ധമ്മസ്സവനയോനിസോമനസികാരാദയോ പന ഉഭയേസം സാധാരണാ ഉഭയാനുരൂപാ ചാതി വേദിതബ്ബാ.

അപ്പമാദോതി ഏത്ഥ അപ്പമാദോ പമാദപ്പടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബോ. കോ പനേസ പമാദോ നാമ? പമജ്ജനാകാരോ. വുത്തം ഹേതം –

‘‘തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പാദനം കുസലാനം വാ ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോപമാദോ. യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം. അയം വുച്ചതി പമാദോ’’തി (വിഭ. ൮൪൬).

തസ്മാ വുത്തപ്പടിപക്ഖതോ അപ്പമാദോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോ ഹി സോ സതിയാ അവിപ്പവാസോ, നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിയാ ഏതം നാമം. അപരേ പന ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗേന പവത്താ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ അപ്പമാദോ’’തി വദന്തി.

‘‘ഭാവിതോ ബഹൂലീകതോ’’തി വുത്തം, കഥം പനായം അപ്പമാദോ ഭാവേതബ്ബോതി? ന അപ്പമാദഭാവനാ നാമ വിസും ഏകഭാവനാ അത്ഥി. യാ ഹി കാചി പുഞ്ഞകിരിയാ കുസലകിരിയാ, സബ്ബാ സാ അപ്പമാദഭാവനാത്വേവ വേദിതബ്ബാ. വിസേസതോ പന വിവട്ടൂപനിസ്സയം സരണഗമനം കായികവാചസികസംവരഞ്ച ഉപാദായ സബ്ബാ സീലഭാവനാ, സബ്ബാ സമാധിഭാവനാ, സബ്ബാ പഞ്ഞാഭാവനാ, സബ്ബാ കുസലഭാവനാ, അനവജ്ജഭാവനാ, അപ്പമാദഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അപ്പമാദോ’’തി ഹി ഇദം മഹന്തം അത്ഥം ദീപേതി, മഹന്തം അത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. സകലമ്പി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഹരിത്വാ അപ്പമാദപദസ്സ അത്ഥം കത്വാ കഥേന്തോ ധമ്മകഥികോ ‘‘അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ’’തി ന വത്തബ്ബോ. കസ്മാ? അപ്പമാദപദസ്സ മഹന്തഭാവതോ. തഥാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുസിനാരായം യമകസാലാനമന്തരേ പരിനിബ്ബാനസമയേ നിപന്നോ അഭിസമ്ബോധിതോ പട്ഠായ പഞ്ചചത്താലീസായ വസ്സേസു അത്തനാ ഭാസിതം ധമ്മം ഏകേന പദേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ – ‘‘അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി ഭിക്ഖൂനം ഓവാദമദാസി. തഥാ ച വുത്തം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം പാണാനം പദജാതാനി, സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി യദിദം മഹന്തട്ഠേന; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ, അപ്പമാദോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൦).

ഗാഥാസു അപ്പമാദം പസംസന്തീതി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയാസു അപ്പമാദം അപ്പമജ്ജനം പണ്ഡിതാ സപ്പഞ്ഞാ ബുദ്ധാദയോ പസംസന്തി, വണ്ണേന്തി ഥോമേന്തി. കസ്മാ? യസ്മാ അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ. കേ പന തേ ഉഭോ അത്ഥാതി ആഹ – ‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ’’തി, ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇധാപി ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോതി ഗഹട്ഠസ്സ താവ ‘‘അനവജ്ജാനി കമ്മാനി, അനാകുലാ ച കമ്മന്താ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ കസിഗോരക്ഖാദിവിധിനാ ലദ്ധബ്ബോ അത്ഥോ, പബ്ബജിതസ്സ പന അവിപ്പടിസാരാദിഅത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോതി പന ഉഭയേസമ്പി ധമ്മചരിയാവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അത്ഥാഭിസമയാതി ദുവിധസ്സപി അത്ഥസ്സ ഹിതസ്സ പടിലാഭാ, ലദ്ധബ്ബേന സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, ലാഭോ. സമയോ ഏവ അഭിസമയോ, അഭിമുഖഭാവേന വാ സമയോ അഭിസമയോതി ഏവമേത്ഥ അഭിസമയോ വേദിതബ്ബോ. ധിതിസമ്പന്നത്താ ധീരോ. തതിയേന ചേത്ഥ അത്ഥ-സദ്ദേന പരമത്ഥസ്സ നിബ്ബാനസ്സാപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടസമ്പത്തി ഏവ കഥിതാ. ഗാഥായം പന വിവട്ടസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മീയന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ.

‘‘ഏവം വിസേസതോ ഞത്വാ, അപ്പമാദമ്ഹി പണ്ഡിതാ;

അപ്പമാദേ പമോദന്തി, അരിയാനം ഗോചരേ രതാ.

‘‘തേ ഝായിനോ സാതതികാ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമാ;

ഫുസന്തി ധീരാ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൧-൨൩);

തസ്മാ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തി ഏത്ഥ ലോകുത്തരത്ഥവസേനപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അട്ഠിപുഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ ഏകപുഗ്ഗലസ്സാതി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോതി അയം വോഹാരകഥാ. ബുദ്ധസ്സ ഹി ഭഗവതോ ദുവിധാ ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാ ച പരമത്ഥദേസനാ ചാതി. തത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലോ, സത്തോ, ഇത്ഥീ, പുരിസോ, ഖത്തിയോ, ബ്രാഹ്മണോ, ദേവോ, മാരോ’’തി ഏവരൂപാ സമ്മുതിദേസനാ. ‘‘അനിച്ചം, ദുക്ഖം, അനത്താ, ഖന്ധാ, ധാതു, ആയതനാ, സതിപട്ഠാനാ’’തി ഏവരൂപാ പരമത്ഥദേസനാ. തത്ഥ ഭഗവാ യേ സമ്മുതിവസേന ദേസനം സുത്വാ വിസേസമധിഗന്തും സമത്ഥാ, നേസം സമ്മുതിദേസനം ദേസേതി. യേ പന പരമത്ഥവസേന ദേസനം സുത്വാ വിസേസമധിഗന്തും സമത്ഥാ, തേസം പരമത്ഥദേസനം ദേസേതി.

തത്ഥായം ഉപമാ – യഥാ ഹി ദേസഭാസാകുസലോ തിണ്ണം വേദാനം അത്ഥസംവണ്ണനകോ ആചരിയോ യേ ദമിളഭാസായ വുത്തേ അത്ഥം ജാനന്തി, തേസം ദമിളഭാസായ ആചിക്ഖതി. യേ അന്ധകഭാസാദീസു അഞ്ഞതരായ, തേസം തായ തായ ഭാസായ. ഏവം തേ മാണവകാ ഛേകം ബ്യത്തം ആചരിയമാഗമ്മ ഖിപ്പമേവ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. തത്ഥ ആചരിയോ വിയ ബുദ്ധോ ഭഗവാ, തയോ വേദാ വിയ കഥേതബ്ബഭാവേ ഠിതാനി തീണി പിടകാനി, ദേസഭാസാകോസല്ലമിവ സമ്മുതിപരമത്ഥകോസല്ലം, നാനാദേസഭാസാ മാണവകാ വിയ സമ്മുതിപരമത്ഥവസേന പടിവിജ്ഝനസമത്ഥാ വേനേയ്യാ, ആചരിയസ്സ ദമിളഭാസാദിആചിക്ഖനം വിയ ഭഗവതോ സമ്മുതിപരമത്ഥവസേന ദേസനാ വേദിതബ്ബാ. ആഹ ചേത്ഥ –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതി.

‘‘സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണാ;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതകാരണാ.

‘‘തസ്മാ വോഹാരകുസലസ്സ, ലോകനാഥസ്സ സത്ഥുനോ;

സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സ, മുസാവാദോ ന ജായതീ’’തി.

അപിച അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി – ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം, കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥം, പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം,, ആനന്തരിയദീപനത്ഥം, ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം, പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥം, ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം, ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥം, ചാതി. ‘‘ഖന്ധധാതുആയതനാനി ഹിരിയന്തി ഓത്തപ്പന്തീ’’തി ഹി വുത്തേ മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, പടിസത്തു വാ ഹോതി – ‘‘കിമിദം ഖന്ധധാതുആയതനാനി ഹിരിയന്തി ഓത്തപ്പന്തി നാമാ’’തി? ‘‘ഇത്ഥീ ഹിരിയതി ഓത്തപ്പതി, പുരിസോ, ഖത്തിയോ, ബ്രാഹ്മണോ, ദേവോ, മാരോ’’തി പന വുത്തേ ജാനാതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, ന പടിസത്തു വാ ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘ഖന്ധാ കമ്മസ്സകാ, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥമ്പി പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘വേളുവനാദയോ മഹാവിഹാരാ ഖന്ധേഹി കാരാപിതാ, ധാതൂഹി ആയതനേഹീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ‘‘ഖന്ധാ മാതരം ജീവിതാ വോരോപേന്തി, പിതരം, അരഹന്തം, രുഹിരുപ്പാദകമ്മം, സങ്ഘഭേദകമ്മം കരോന്തി, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ഖന്ധാ മേത്തായന്തി, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തി, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം ആനന്തരിയദീപനത്ഥം ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥഞ്ച പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

‘‘ഖന്ധാ ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, പടിസത്തു വാ ഹോതി ‘‘കിമിദം ഖന്ധാ ധാതുയോ ആയതനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി നാമാ’’തി? ‘‘പുഗ്ഗലാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി പന വുത്തേ ജാനാതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, ന പടിസത്തു വാ ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി.

ലോകസമ്മുതിഞ്ച ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ന പജഹന്തി, ലോകസമഞ്ഞായ ലോകനിരുത്തിയാ ലോകാഭിലാപേ ഠിതായേവ ധമ്മം ദേസേന്തി. തസ്മാ ഭഗവാ ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥമ്പി പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. സോ ഇധാപി ലോകവോഹാരവസേന ദേസേതബ്ബമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഏകപുഗ്ഗലസ്സാതി ഏകസത്തസ്സ. കപ്പന്തി മഹാകപ്പം. യദിപി അച്ചന്തസംയോഗേ ഇദം ഉപയോഗവചനം, യത്ഥ പന സത്താനം സന്ധാവനം സംസരണം സമ്ഭവതി, തസ്സ വസേന ഗഹേതബ്ബം. അട്ഠികങ്കലോതി അട്ഠിഭാഗോ. ‘‘അട്ഠിഖലോ’’തിപി പഠന്തി, അട്ഠിസഞ്ചയോതി അത്ഥോ. അട്ഠിപുഞ്ജോതി അട്ഠിസമൂഹോ. അട്ഠിരാസീതി തസ്സേവ വേവചനം. കേചി പന ‘‘കടിപ്പമാണതോ ഹേട്ഠാ സമൂഹോ കങ്കലോ നാമ, തതോ ഉപരി യാവ താലപ്പമാണം പുഞ്ജോ, തതോ ഉപരി രാസീ’’തി വദന്തി. തം തേസം മതിമത്തം. സബ്ബമേതം സമൂഹസ്സേവ പരിയായവചനം വേപുല്ലസ്സേവ ഉപമാഭാവേന ആഹടത്താ.

സചേ സംഹാരകോ അസ്സാതി അവിപ്പകിരണവസേന സംഹരിത്വാ ഠപേതാ കോചി യദി സിയാതി പരികപ്പനവസേന വദതി. സമ്ഭതഞ്ച ന വിനസ്സേയ്യാതി തഥാ കേനചി സമ്ഭതഞ്ച തം അട്ഠികങ്കലം അന്തരധാനാഭാവേന പൂതിഭൂതം ചുണ്ണവിചുണ്ണഞ്ച അഹുത്വാ സചേ ന വിനസ്സേയ്യാതി പരികപ്പനവസേനേവ വദതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, ഏകസ്സ സത്തസ്സ കമ്മകിലേസേഹി അപരാപരുപ്പത്തിവസേന ഏകം മഹാകപ്പം സന്ധാവന്തസ്സ സംസരന്തസ്സ ഏവം മഹാഅട്ഠിസഞ്ചയോ ഭവേയ്യ, ആരോഹപരിണാഹേഹി യത്തകോയം വേപുല്ലപബ്ബതോ. സചേ പനസ്സ കോചി സംഹരിത്വാ ഠപേതാ ഭവേയ്യ, സമ്ഭതഞ്ച തം സചേ അവിനസ്സന്തം തിട്ഠേയ്യാതി. അയഞ്ച നയോ നിബ്ബുതപ്പദീപേ വിയ ഭിജ്ജനസഭാവേ കളേവരനിക്ഖേപരഹിതേ ഓപപാതികത്തഭാവേ സബ്ബേന സബ്ബം അനട്ഠികേ ച ഖുദ്ദകത്തഭാവേ വജ്ജേത്വാ വുത്തോ. കേചി പന ‘‘പരികപ്പനവസേന ഇമസ്സ നയസ്സ ആഹടത്താ തേസമ്പി യദി സിയാ അട്ഠികങ്കലോ, തേനാപി സഹേവ അയം അട്ഠിപുഞ്ജപരിമാണോ വുത്തോ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘നയിദമേവം ലബ്ഭമാനസ്സേവ അട്ഠിപുഞ്ജസ്സ വസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഇമസ്സ പരിമാണസ്സ വുത്തതാ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി.

ഗാഥാസു മഹേസിനാതി മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധാദയോ ഏസതി ഗവേസതീതി മഹേസീ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ‘‘ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി ച ഭഗവാ ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ’’തിആദീസു വിയ അത്താനം അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ദസ്സേതി. വേപുല്ലോതി രാജഗഹം പരിവാരേത്വാ ഠിതേസു പഞ്ചസു പബ്ബതേസു വിപുലഭാവതോ വേപുല്ലോതി ലദ്ധനാമോ. തതോ ഏവ മഹാ, ഠിതദിസാഭാഗവസേന ഉത്തരോ ഗിജ്ഝകൂടസ്സ. ഗിരിബ്ബജേതി ഗിരിബ്ബജപുരനാമകസ്സ രാജഗഹസ്സ സമീപേ.

ഏത്താവതാ ഭഗവാ ‘‘ഏത്തകേനാപി കാലേന അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലസ്സ അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അയമീദിസീ കടസിവഡ്ഢനാ’’തി വട്ടേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേസം അരിയസച്ചാനം അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ ഏവം കടസിവഡ്ഢനാ, താനി അരിയസച്ചാനി ദിട്ഠവതോ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അയം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യതോ ച അരിയസച്ചാനീ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യതോതി യദാ. അരിയസച്ചാനീതി അരണീയതോ അരിയാനി, അവിതഥഭാവേന സച്ചാനി ചാതി അരിയസച്ചാനി, അരിയഭാവകരാനി വാ സച്ചാനി അരിയസച്ചാനി, അരിയേഹി വാ ബുദ്ധാദീഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനി. അഥ വാ അരിയസ്സ സച്ചാനി അരിയസച്ചാനി. സദേവകേന ഹി ലോകേന സരണന്തി അരണീയതോ അരിയോ ഭഗവാ, തേന സയമ്ഭുഞാണേന ദിട്ഠത്താ തസ്സ സച്ചാനീതി അരിയസച്ചാനി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ ഞായേന വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാഭിസമയവസേന പസ്സതി. ദുക്ഖന്തിആദി അരിയസച്ചാനം സരൂപദസ്സനം. തത്ഥ അനേകൂപദ്ദവാധിട്ഠാനതായ കുച്ഛിതഭാവതോ ബാലജനപരികപ്പിതധുവസുഭസുഖത്തവിരഹേന തുച്ഛഭാവതോ ച ദുക്ഖം. ദുക്ഖം സമുപ്പജ്ജതി ഏതേനാതി ദുക്ഖസമുപ്പാദോ, ദുക്ഖസമുദയോ. ദുക്ഖം അതിക്കമതി ഏതേന ആരമ്മണപ്പച്ചയഭൂതേന, ഏത്ഥ വാതി ദുക്ഖസ്സ അതിക്കമോ, നിബ്ബാനം. ആരകത്താ കിലേസേഹി അരണീയതോ ച അരിയോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം വസേന അട്ഠങ്ഗികോ. മാരേന്തോ കിലേസേ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗീയതി, സയം വാ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി മഗ്ഗോ. തതോ ഏവ ദുക്ഖസ്സ ഉപസമം നിരോധം ഗച്ഛതീതി ദുക്ഖൂപസമഗാമീ. യതോ സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.

സ സത്തക്ഖത്തും പരമം, സന്ധാവിത്വാന പുഗ്ഗലോതി സോ ഏവം ചതുസച്ചദസ്സാവീ അരിയപുഗ്ഗലോ സോതാപന്നോ സബ്ബമുദിന്ദ്രിയോ സമാനോ സത്തവാരപരമംയേവ ഭവാദീസു അപരാപരുപ്പത്തിവസേന സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ. ഏകബീജീ, കോലംകോലോ, സത്തക്ഖത്തുപരമോതി ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമജ്ഝിമമുദുഭാവേന തയോ ഹി സോതാപന്നാ. തേസു സബ്ബമുദിന്ദ്രിയസ്സ വസേനിദം വുത്തം ‘‘സ സത്തക്ഖത്തും പരമം, സന്ധാവിത്വാനാ’’തി. ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ പരിയോസാനകരോ ഹോതി. കഥം? സബ്ബസംയോജനക്ഖയാ അനുപുബ്ബേന അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗന്ത്വാ നിരവസേസാനം സംയോജനാനം ഖേപനാതി അരഹത്തഫലേനേവ ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മുസാവാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ ഏകധമ്മം അതീതസ്സാതി കാ ഉപ്പത്തി? ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി, തിത്ഥിയാനം പരിഹായി. തേ ഹതലാഭസക്കാരാ നിപ്പഭാ നിത്തേജാ ഇസ്സാപകതാ ചിഞ്ചമാണവികം നാമ പരിബ്ബാജികം ഉയ്യോജേസും – ‘‘ഏഹി, ത്വം ഭഗിനി, സമണം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖസ്സൂ’’തി. സാ ഭഗവന്തം ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തം ഉപഗന്ത്വാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖിത്വാ സക്കേനസ്സാ അഭൂതഭാവേ പകാസിതേ മഹാജനേന ‘‘ധീ കാളകണ്ണീ’’തി വിഹാരതോ നിക്കഡ്ഢാപിതാ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ അവീചിജാലാനം ഇന്ധനം ഹുത്വാവ അവീചിനിരയേ നിബ്ബത്തി, ഭിയ്യോസോമത്തായ തിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ചിഞ്ചമാണവികാ ഏവം ഉളാരഗുണം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭൂതേന അക്കോസിത്വാ മഹാവിനാസം പത്താ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി സാ മം അഭൂതേന അക്കോസിത്വാ മഹാവിനാസം പത്തായേവാ’’തി മഹാപദുമജാതകമ്പി വിത്ഥാരേത്വാ ഉപരി ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ‘‘ഏകധമ്മം അതീതസ്സാ’’തി ഇദം സുത്തം ദേസേസി.

തത്ഥ ഏകധമ്മന്തി ഏകം വചീസച്ചസങ്ഖാതം ധമ്മം. അതീതസ്സാതി യാ സാ അട്ഠ അനരിയവോഹാരേ വജ്ജേത്വാ അട്ഠസു അരിയവോഹാരേസു പതിട്ഠാപനത്ഥം ‘‘സച്ചം, ഭണേ, നാലിക’’ന്തി അരിയേഹി ഠപിതാ മരിയാദാ, തം അതിക്കമിത്വാ ഠിതസ്സ. പുരിസോ ഏവ പുഗ്ഗലോതി പുരിസപുഗ്ഗലോ, തസ്സ. അകരണീയന്തി കാതും അസക്കുണേയ്യം. സമ്പജാനമുസാവാദീ ഹി പുഗ്ഗലോ കിഞ്ചി പാപകമ്മം കത്വാ ‘‘ഇദം നാമ തയാ കത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന മയാ കത’’ന്തി മുസാവാദേനേവ പരിഹരിസ്സതി. ഏവഞ്ച പടിപജ്ജന്തോ കിഞ്ചി പാപകമ്മം കരോതിയേവ, ന തത്ഥ ലജ്ജതി സച്ചമരിയാദായ സമതിക്കന്തത്താ. തേന വുത്തം ‘‘കതമം ഏകധമ്മം, യദിദം, ഭിക്ഖവേ, സമ്പജാനമുസാവാദോ’’തി.

ഗാഥായം മുസാവാദിസ്സാതി മുസാ അഭൂതം അതച്ഛം പരേസം വിഞ്ഞാപനവസേന വദനസീലസ്സ. യസ്സ ദസസു വചനേസു ഏകമ്പി സച്ചം നത്ഥി, ഏവരൂപേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ. സത്തോ ഹി ജായനട്ഠേന ‘‘ജന്തൂ’’തി വുച്ചതി. വിതിണ്ണപരലോകസ്സാതി വിസ്സട്ഠപരലോകസ്സ. ഈദിസോ ഹി മനുസ്സസമ്പത്തി ദേവലോകസമ്പത്തി അവസാനേ നിബ്ബാനസമ്പത്തീതി ഇമാ തിസ്സോപി സമ്പത്തിയോ ന പസ്സതി. നത്ഥി പാപന്തി തസ്സ താദിസസ്സ ഇദം നാമ പാപം ന കത്തബ്ബന്തി നത്ഥീതി.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ ഏവഞ്ചേതി ഏത്ഥ ഏവന്തി ഉപമാകാരേ നിപാതോ, ചേതി പരികപ്പനേ. സത്താതി രൂപാദീസു സത്താ വിസത്താ. ജാനേയ്യുന്തി ബുജ്ഝേയ്യും. ദാനസംവിഭാഗസ്സാതി യായ ഹി ചേതനായ അന്നാദിദേയ്യധമ്മം സംഹരിത്വാ അനുകമ്പാപൂജാസു അഞ്ഞതരവസേന പരേസം ദീയതി, തം ദാനം. യായ പന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഭാവേന ഗഹിതവത്ഥുസ്സ ഏകദേസോ സംവിഭജിത്വാ ദീയതി, അയം സംവിഭാഗോ. വിപാകന്തി ഫലം. യഥാഹം ജാനാമീതി യഥാ അഹം ജാനാമി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തിരച്ഛാനഗതസ്സപി ദാനം ദത്വാ അത്തഭാവസതേ പവത്തസുഖവിപച്ചനവസേന സതഗുണാ ദക്ഖിണാ ഹോതീതി ഏവമാദിനാ, ഭിക്ഖവേ, യേന പകാരേന അഹം ദാനസ്സ സംവിഭാഗസ്സ ച വിപാകം കമ്മവിപാകം ഞാണബലേന പച്ചക്ഖതോ ജാനാമി, ഏവം ഇമേ സത്താ യദി ജാനേയ്യുന്തി. ന അദത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യുന്തി യം ഭുഞ്ജിതബ്ബയുത്തകം അത്തനോ അത്ഥി, തതോ പരേസം ന അദത്വാ മച്ഛരിയചിത്തേന ച തണ്ഹാലോഭവസേന ച ഭുഞ്ജേയ്യും, ദത്വാവ ഭുഞ്ജേയ്യും. ന ച നേസം മച്ഛേരമലം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യാതി അത്തനോ സമ്പത്തീനം പരേഹി സാധാരണഭാവാസഹനലക്ഖണം ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവദൂസകാനം ഉപക്കിലേസഭൂതാനം കണ്ഹധമ്മാനം അഞ്ഞതരം മച്ഛേരമലം. അഥ വാ യഥാവുത്തമച്ഛേരഞ്ചേവ അഞ്ഞമ്പി ദാനന്തരായകരം ഇസ്സാലോഭദോസാദിമലഞ്ച നേസം സത്താനം ചിത്തം യഥാ ദാനചേതനാ ന പവത്തതി, ന വാ സുപരിസുദ്ധാ ഹോതി, ഏവം പരിയാദായ പരിതോ ഗഹേത്വാ അഭിഭവിത്വാ ന തിട്ഠേയ്യ. കോ ഹി സമ്മദേവ ദാനഫലം ജാനന്തോ അത്തനോ ചിത്തേ മച്ഛേരമലസ്സ ഓകാസം ദദേയ്യ.

യോപി നേസം അസ്സ ചരിമോ ആലോപോതി നേസം സത്താനം യോ സബ്ബപച്ഛിമകോ ആലോപോ സിയാ. ചരിമം കബളന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ സത്താ പകതിയാ യത്തകേഹി ആലോപേഹി സയം യാപേയ്യും, തേസു ഏകമേവ ആലോപം അത്തനോ അത്ഥായ ഠപേത്വാ തദഞ്ഞേ സബ്ബേ ആലോപേ ആഗതാഗതാനം അത്ഥികാനം ദത്വാ യോ ഠപിതോ ആലോപോ അസ്സ, സോ ഇധ ചരിമോ ആലോപോ നാമ. തതോപി ന അസംവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യും, സചേ നേസം പടിഗ്ഗാഹകാ അസ്സൂതി നേസം സത്താനം പടിഗ്ഗാഹകാ യദി സിയും, തതോപി യഥാവുത്തചരിമാലോപതോപി സംവിഭജിത്വാവ ഏകദേസം ദത്വാവ ഭുഞ്ജേയ്യും, യഥാഹം ദാനസംവിഭാഗസ്സ വിപാകം പച്ചക്ഖതോ ജാനാമി, ഏവം യദി ജാനേയ്യുന്തി. യസ്മാ ച ഖോതിആദിനാ കമ്മഫലസ്സ അപ്പച്ചക്ഖഭാവതോ ഏവമേതേ സത്താ ദാനസംവിഭാഗേസു ന പവത്തന്തീതി യഥാധിപ്പേതമത്ഥം കാരണേന സമ്പടിപാദേതി. ഏതേനേവ തേസം തദഞ്ഞപുഞ്ഞേസു ച അപ്പടിപത്തിയാ അപുഞ്ഞേസു ച പടിപത്തിയാ കാരണം ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥാസു യഥാവുത്തം മഹേസിനാതി മഹേസിനാ ഭഗവതാ ‘‘തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദത്വാ സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’ തിആദിനാ, ഇധേവ വാ ‘‘ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യു’’ന്തിആദിനാ യഥാവുത്തം, ഞാണചാരേന തം യഥാവുത്തം ചിത്തം ഞാതന്തി അത്ഥോ. വിപാകം സംവിഭാഗസ്സാതി സംവിഭാഗസ്സപി വിപാകം, കോ പന വാദോ ദാനസ്സ. യഥാ ഹോതി മഹപ്ഫലന്തി യഥാ സോ വിപാകോ മഹന്തം ഫലം ഹോതി, ഏവം ഇമേ സത്താ യദി ജാനേയ്യുന്തി സമ്ബന്ധോ. വിനേയ്യ മച്ഛേരമലന്തി മച്ഛരിയമലം അപനേത്വാ കമ്മഫലസദ്ധായ രതനത്തയസദ്ധായ ച വിസേസതോ പസന്നേന ചിത്തേന യേസു കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേസു സീലാദിഗുണസമ്പന്നേസു ദിന്നം അപ്പകമ്പി ദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തേസു യുത്തകാലേന ദജ്ജും ദദേയ്യും.

മഹപ്ഫലഭാവകരണതോ ദക്ഖിണം അരഹന്തീതി ദക്ഖിണേയ്യാ, സമ്മാപടിപന്നാ, തേസു ദക്ഖിണേയ്യേസു. ദക്ഖിണം പരലോകം സദ്ദഹിത്വാ ദാതബ്ബം ദേയ്യധമ്മം യഥാ തം ദാനം ഹോതി മഹാദാനം, ഏവം ദത്വാ. അഥ വാ ബഹുനോ അന്നം ദത്വാ, കഥം പന അന്നം ദാതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ദക്ഖിണേയ്യേസു ദക്ഖിണ’’ന്തി. ഇതോ മനുസ്സത്താ മനുസ്സത്തഭാവതോ ചുതാ പടിസന്ധിവസേന സഗ്ഗം ഗച്ഛന്തി ദായകാ. കാമകാമിനോതി കാമേതബ്ബാനം ഉളാരാനം ദേവഭോഗാനം പടിലദ്ധരൂപവിഭവേന കമ്മുനാ ഉപഗമനേ സാധുകാരിതായ കാമകാമിനോ സബ്ബകാമസമങ്ഗിനോ. മോദന്തി യഥാരുചി പരിചാരേന്തീതി അത്ഥോ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മേത്താഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ യാനി കാനിചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി

തേസം നിയമനം. തത്ഥ ഉപധി വുച്ചന്തി ഖന്ധാ, ഉപധിസ്സ കരണം സീലം ഏതേസം, ഉപധിപ്പയോജനാനി വാ ഓപധികാനി. സമ്പത്തിഭവേ അത്തഭാവജനകാനി പടിസന്ധിപവത്തിവിപാകദായകാനി. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി പുഞ്ഞകിരിയാ ച താ തേസം തേസം ഫലാനിസംസാനം വത്ഥൂനി ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. താനി പന സങ്ഖേപതോ ദാനമയം, സീലമയം, ഭാവനാമയന്തി തിവിധാനി ഹോന്തി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ തികനിപാതവണ്ണനായം ആവി ഭവിസ്സതി. മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാതി മേത്താഭാവനാവസേന പടിലദ്ധതികചതുക്കജ്ഝാനസമാപത്തിയാ. ‘‘മേത്താ’’തി ഹി വുത്തേ ഉപചാരോപി ലബ്ഭതി അപ്പനാപി, ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി പന വുത്തേ അപ്പനാഝാനമേവ ലബ്ഭതി. തഞ്ഹി നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മതോ ചിത്തസ്സ സുട്ഠു വിമുത്തിഭാവേന ചേതോവിമുത്തീതി വുച്ചതി. കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിന്തി മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ സോളസഭാഗം ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ന അഗ്ഘന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ യോ വിപാകോ, തം സോളസ കോട്ഠാസേ കത്വാ തതോ ഏകം പുന സോളസ കോട്ഠാസേ കത്വാ തത്ഥ യോ ഏകകോട്ഠാസോ, ന തം അഞ്ഞാനി ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി അഗ്ഘന്തീതി. അധിഗ്ഗഹേത്വാതി അഭിഭവിത്വാ. ഭാസതേതി ഉപക്കിലേസവിസുദ്ധിയാ ദിപ്പതി. തപതേതി തതോ ഏവ അനവസേസേ പടിപക്ഖധമ്മേ സന്തപതി. വിരോചതീതി ഉഭയസമ്പത്തിയാ വിരോചതി. മേത്താ ഹി ചേതോവിമുത്തി ചന്ദാലോകസങ്ഖാതാ വിഗതൂപക്കിലേസാ ജുണ്ഹാ വിയ ദിപ്പതി, ആതപോ വിയ അന്ധകാരം പച്ചനീകധമ്മേ വിധമന്തീ തപതി, ഓസധിതാരകാ വിയ വിജ്ജോതമാനാ വിരോചതി ച.

സേയ്യഥാപീതി ഓപമ്മദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. താരകരൂപാനന്തി ജോതീനം. ചന്ദിയാതി ചന്ദസ്സ അയന്തി ചന്ദീ, തസ്സാ ചന്ദിയാ, പഭായ ജുണ്ഹായാതി അത്ഥോ. വസ്സാനന്തി വസ്സാനം ബഹുവസേന ലദ്ധവോഹാരസ്സ ഉതുനോ. പച്ഛിമേ മാസേതി കത്തികമാസേ. സരദസമയേതി സരദകാലേ. അസ്സയുജകത്തികമാസാ ഹി ലോകേ ‘‘സരദഉതൂ’’തി വുച്ചന്തി. വിദ്ധേതി ഉബ്ബിദ്ധേ, മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂതേതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘വിഗതവലാഹകേ’’തി. ദേവേതി ആകാസേ. നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോതി ഉദയട്ഠാനതോ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘന്തോ. തമഗതന്തി തമം. അഭിവിഹച്ചാതി അഭിഹന്ത്വാ വിധമിത്വാ. ഓസധിതാരകാതി ഉസ്സന്നാ പഭാ ഏതായ ധീയതി, ഓസധീനം വാ അനുബലപ്പദായികത്താ ഓസധീതി ലദ്ധനാമാ താരകാ.

ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ പന ഭഗവതാ സമാനേപി ഓപധികഭാവേ മേത്താ ഇതരേഹി ഓപധികപുഞ്ഞേഹി വിസേസേത്വാ വുത്താതി? വുച്ചതേ – സേട്ഠട്ഠേന നിദ്ദോസഭാവേന ച സത്തേസു സുപ്പടിപത്തിഭാവതോ. സേട്ഠാ ഹി ഏതേ വിഹാരാ, സബ്ബസത്തേസു സമ്മാപടിപത്തിഭൂതാനി യദിദം മേത്താഝാനാനി. യഥാ ച ബ്രഹ്മാനോ നിദ്ദോസചിത്താ വിഹരന്തി, ഏവം ഏതേഹി സമന്നാഗതാ യോഗിനോ ബ്രഹ്മസമാവ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. തഥാ ഹിമേ ‘‘ബ്രഹ്മവിഹാരാ’’തി വുച്ചന്തി. ഇതി സേട്ഠട്ഠേന നിദ്ദോസഭാവേന ച സത്തേസു സുപ്പടിപത്തിഭാവതോ മേത്താവ ഇതരേഹി ഓപധികപുഞ്ഞേഹി വിസേസേത്വാ വുത്താ.

ഏവമ്പി കസ്മാ മേത്താവ ഏവം വിസേസേത്വാ വുത്താ? ഇതരേസം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ ദാനാദീനം സബ്ബേസം കല്യാണധമ്മാനം പരിപൂരികത്താ ച. അയഞ്ഹി സത്തേസു ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ മേത്താ, ഹിതൂപസംഹാരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ. യദി അനോധിസോ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ, അഥ സുഖേനേവ കരുണാദിഭാവനാ സമ്പജ്ജന്തീതി മേത്താ ഇതരേസം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം അധിട്ഠാനം. തഥാ ഹി സത്തേസു ഹിതജ്ഝാസയതായ സതി നേസം ദുക്ഖാസഹനതാ, സമ്പത്തിവിസേസാനം ചിരട്ഠിതികാമതാ, പക്ഖപാതാഭാവേന സബ്ബത്ഥ സമപ്പവത്തചിത്തതാ ച സുഖേനേവ ഇജ്ഝന്തി. ഏവഞ്ച സകലലോകഹിതസുഖവിധാനാധിമുത്താ മഹാബോധിസത്താ ‘‘ഇമസ്സ ദാതബ്ബം, ഇമസ്സ ന ദാതബ്ബ’’ന്തി ഉത്തമവിചയവസേന വിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബസത്താനം നിരവസേസസുഖനിദാനം ദാനം ദേന്തി, ഹിതസുഖത്ഥമേവ നേസം സീലം സമാദിയന്തി, സീലപരിപൂരണത്ഥം നേക്ഖമ്മം ഭജന്തി, തേസം ഹിതസുഖേസു അസമ്മോഹത്ഥായ പഞ്ഞം പരിയോദപേന്തി, ഹിതസുഖാഭിവഡ്ഢനത്ഥമേവ ദള്ഹം വീരിയമാരഭന്തി, ഉത്തമവീരിയവസേന വീരഭാവം പത്താപി സത്താനം നാനപ്പകാരം ഹിതജ്ഝാസയേനേവ അപരാധം ഖമന്തി, ‘‘ഇദം വോ ദസ്സാമ, കരിസ്സാമാ’’തിആദിനാ കതം പടിഞ്ഞാതം ന വിസംവാദേന്തി, തേസം ഹിതസുഖായേവ അചലാധിട്ഠാനാ ഹോന്തി. തേസു അചലായ മേത്തായ പുബ്ബകാരിനോ ഹിതജ്ഝാസയേനേവ നേസം വിപ്പകാരേ ഉദാസീനാ ഹോന്തി, പുബ്ബകാരിതായപി ന പച്ചുപകാരമാസിസന്തീതി. ഏവം തേ പാരമിയോ പൂരേത്വാ യാവ ദസബലചതു-വേസാരജ്ജ-ഛഅസാധാരണഞാണ-അട്ഠാരസാവേണികബുദ്ധധമ്മപ്പഭേദേ സബ്ബേപി കല്യാണധമ്മേ പരിപൂരേന്തി. ഏവം ദാനാദീനം സബ്ബേസം കല്യാണധമ്മാനം പാരിപൂരികാ മേത്താതി ച ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം സാ ഇതരേഹി വിസേസേത്വാ വുത്താ.

അപിച മേത്തായ ഇതരേഹി ഓപധികപുഞ്ഞേഹി മഹാനുഭാവതാ വേലാമസുത്തേന ദീപേതബ്ബാ. തത്ഥ ഹി യഥാ നാമ മഹതാ വേലാമസ്സ ദാനതോ ഏകസ്സ സോതാപന്നസ്സ ദാനം മഹപ്ഫലതരം വുത്തം, ഏവം സോതാപന്നസതതോ ഏകസ്സ സകദാഗാമിസ്സ ദാനം…പേ… പച്ചേകബുദ്ധസതതോ ഭഗവതോ, തതോപി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാനം, തതോപി ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ വിഹാരദാനം, തതോപി സരണഗമനം, തതോപി സീലസമാദാനം, തതോപി ഗദ്ദൂഹനമത്തം കാലം മേത്താഭാവനാ മഹപ്ഫലതരാ വുത്താ. യഥാഹ –

‘‘യം ഗഹപതി വേലാമോ ബ്രാഹ്മണോ ദാനം അദാസി മഹാദാനം. യോ ചേകം ദിട്ഠിസമ്പന്നം ഭോജേയ്യ, ഇദം തതോ മഹപ്ഫലതരം. യോ ച സതം ദിട്ഠിസമ്പന്നം ഭോജേയ്യ…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാ വേരമണിം. യോ ച അന്തമസോ ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പി മേത്തചിത്തം ഭാവേയ്യ, ഇദം തതോ മഹപ്ഫലതര’’ന്തി (അ. നി. ൯.൨൦).

മഹഗ്ഗതപുഞ്ഞഭാവേന പനസ്സാ പരിത്തപുഞ്ഞതോ സാതിസയതായ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യം പമാണകതം കമ്മം, ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; സം. നി. ൪.൩൬൦). കാമാവചരകമ്മഞ്ഹി പമാണകതം നാമ, മഹഗ്ഗതകമ്മം പന പമാണം അതിക്കമിത്വാ ഓധിസകാനോധിസകഫരണവസേന വഡ്ഢിത്വാ കതത്താ അപ്പമാണകതം നാമ. കാമാവചരകമ്മം തസ്സ മഹഗ്ഗതകമ്മസ്സ അന്തരാ ലഗ്ഗിതും വാ തം കമ്മം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം ഗഹേത്വാ ഠാതും വാ ന സക്കോതി, അഥ ഖോ മഹഗ്ഗതകമ്മമേവ തം പരിത്തകമ്മം മഹോഘോ വിയ പരിത്തം ഉദകം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ ഓകാസം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ സയമേവ ബ്രഹ്മസഹബ്യതം ഉപനേതീതി അയഞ്ഹി തസ്സ അത്ഥോതി.

ഗാഥാസു യോതി യോ കോചി ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ. മേത്തന്തി മേത്താഝാനം. അപ്പമാണന്തി ഭാവനാവസേന ആരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം. അസുഭഭാവനാദയോ വിയ ഹി ആരമ്മണേ ഏകദേസഗ്ഗഹണം അകത്വാ അനവസേസഫരണവസേന അനോധിസോഫരണവസേന ച അപ്പമാണാരമ്മണതായ പഗുണഭാവനാവസേന അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി മേത്താഝാനം പാദകം കത്വാ സമ്മസിത്വാ ഹേട്ഠിമേ അരിയമഗ്ഗേ അധിഗച്ഛന്തസ്സ സുഖേനേവ പടിഘസംയോജനാദയോ പഹീയമാനാ തനൂ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയ’’ന്തി. ‘‘ഉപധിക്ഖയോ’’തി ഹി നിബ്ബാനം വുച്ചതി. തഞ്ചസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന മഗ്ഗഞാണേന പസ്സതി. അഥ വാ തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി മേത്താഝാനപദട്ഠാനായ വിപസ്സനായ അനുക്കമേന ഉപധിക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പത്വാ തം പസ്സതോ പഗേവ ദസപി സംയോജനാ തനൂ ഹോന്തി, പഹീയന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി പടിഘോ ചേവ പടിഘസമ്പയുത്തസംയോജനാ ച തനുകാ ഹോന്തി. പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയന്തി തേസംയേവ കിലേസൂപധീനം ഖയസങ്ഖാതം മേത്തം അധിഗമവസേന പസ്സന്ത സ്സാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം കിലേസപ്പഹാനം നിബ്ബാനാധിഗമഞ്ച മേത്താഭാവനായ സിഖാപ്പത്തമാനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞേ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏകമ്പി ചേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദുട്ഠചിത്തോതി മേത്താബലേന സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ബ്യാപാദേന അദൂസിതചിത്തോ. മേത്തായതീതി ഹിതഫരണവസേന മേത്തം കരോതി. കുസലോതി അതിസയേന കുസലവാ മഹാപുഞ്ഞോ, പടിഘാദിഅനത്ഥവിഗമേന വോ. ഖേമീ തേനാതി തേന മേത്തായിതേന. സബ്ബേ ച പാണേതി ചസദ്ദോ ബ്യതിരേകേ. മനസാനുകമ്പന്തി ചിത്തേന അനുകമ്പന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകസത്തവിസയാപി താവ മേത്താ മഹാകുസലരാസി, സബ്ബേ പന പാണേ അത്തനോ പിയപുത്തം വിയ ഹിതഫരണേന മനസാ അനുകമ്പന്തോ പഹൂതം ബഹും അനപ്പകം അപരിയന്തം ചതുസട്ഠിമഹാകപ്പേപി അത്തനോ വിപാകപ്പബന്ധം പവത്തേതും സമത്ഥം ഉളാരപുഞ്ഞം അരിയോ പരിസുദ്ധചിത്തോ പുഗ്ഗലോ പകരോതി നിപ്ഫാദേതി.

സത്തസണ്ഡന്തി സത്തസങ്ഖാതേന സണ്ഡേന സമന്നാഗതം ഭരിതം, സത്തേഹി അവിരളം ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി അത്ഥോ. വിജിത്വാതി അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേനേവ വിജിനിത്വാ. രാജിസയോതി ഇസിസദിസാ ധമ്മികരാജാനോ. യജമാനാതി ദാനാനി ദദമാനാ. അനുപരിയഗാതി വിചരിംസു.

അസ്സമേധന്തിആദീസു പോരാണകരാജകാലേ കിര സസ്സമേധം, പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം, വാചാപേയ്യന്തി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി അഹേസും, യേഹി രാജാനോ ലോകം സങ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ നിപ്ഫന്നസസ്സതോ ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം സസ്സമേധം നാമ, സസ്സസമ്പാദനേ, മേധാവിതാതി അത്ഥോ. മഹായോധാനം ഛമാസികം ഭത്തവേതനാനുപ്പദാനം പുരിസമേധം നാമ, പുരിസസങ്ഗണ്ഹനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം പോത്ഥകേ ലേഖം ഗഹേത്വാ തീണി വസ്സാനി വിനാ വഡ്ഢിയാ സഹസ്സദ്വിസഹസ്സമത്തധനാനുപ്പദാനം സമ്മാപാസം നാമ. തഞ്ഹി സമ്മാ മനുസ്സേ പാസേതി ഹദയേ ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി, തസ്മാ ‘‘സമ്മാപാസ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘താത മാതുലാ’’തിആദിനാ പന സണ്ഹവാചായ സങ്ഗഹണം വാചാപേയ്യം നാമ, പേയ്യവജ്ജം പിയവാചതാതി അത്ഥോ. ഏവം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹിതം രട്ഠം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി ഫീതഞ്ച പഹൂതഅന്നപാനം ഖേമം നിരബ്ബുദം. മനുസ്സാ മുദാ മോദമാനാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ അപാരുതഘരാ വിഹരന്തി. ഇദം ഘരദ്വാരേസു അഗ്ഗളാനം അഭാവതോ ‘‘നിരഗ്ഗള’’ന്തി വുച്ചതി. അയം പോരാണികാ പവേണി, അയം പോരാണികാ പകതി.

അപരഭാഗേ പന ഓക്കാകരാജകാലേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഇമഞ്ച രട്ഠസമ്പത്തിം പരിവത്തേന്താ ഉദ്ധമ്മൂലം കത്വാ അസ്സമേധം പുരിസമേധന്തിആദികേ പഞ്ച യഞ്ഞേ നാമ അകംസു. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ബ്രാഹ്മണധമ്മിയസുത്തേ –

‘‘തേസം ആസി വിപല്ലാസോ, ദിസ്വാന അണുതോ അണും…പേ….

‘‘തേ തത്ഥ മന്തേ ഗന്ഥേത്വാ, ഓക്കാകം തദുപാഗമു’’ന്തി. (സു. നി. ൩൦൧-൩൦൪);

തത്ഥ അസ്സമേത്ഥ മേധന്തി ബാധേന്തീതി അസ്സമേധോ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഏകസ്മിം പച്ഛിമദിവസേ ഏവ സത്തനവുതിപഞ്ചപസുസതഘാതഭീസനസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തി ബാധേന്തീതി പുരിസമേധോ. ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിംഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസന്തി ഖിപന്തീതി സമ്മാപാസോ. യുഗച്ഛിഗ്ഗളേ പവേസനദണ്ഡകസങ്ഖാതം സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതിനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സത്രയാഗസ്സേതം അധിവചനം വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യോ. ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേളുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളോതി നിരഗ്ഗളോ. നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേതം അധിവചനം.

ചന്ദപ്പഭാതി ചന്ദപ്പഭായ. താരഗണാവ സബ്ബേതി യഥാ സബ്ബേപി താരാഗണാ ചന്ദിമസോഭായ സോളസിമ്പി കലം നാഗ്ഘന്തി, ഏവം തേ അസ്സമേധാദയോ യഞ്ഞാ മേത്തചിത്തസ്സ വുത്തലക്ഖണേന സുഭാവിതസ്സ സോളസിമ്പി കലം നാനുഭവന്തി, ന പാപുണന്തി, നാഗ്ഘന്തീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അപരേപി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേ മേത്താഭാവനായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘യോ ന ഹന്തീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോതി മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാനുയുത്തോ പുഗ്ഗലോ. ന ഹന്തീതി തേനേവ മേത്താഭാവനാനുഭാവേന ദൂരവിക്ഖമ്ഭിതബ്യാപാദതായ ന കഞ്ചി സത്തം ഹിംസതി, ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി ന വിബാധതി വാ. ന ഘാതേതീതി പരം സമാദപേത്വാ ന സത്തേ ഹനാപേതി ന വിബാധാപേതി ച. ന ജിനാതീതി സാരമ്ഭവിഗ്ഗാഹികകഥാദിവസേന ന കഞ്ചി ജിനാതി സാരമ്ഭസ്സേവ അഭാവതോ, ജാനികരണവസേന വാ അഡ്ഡകരണാദിനാ ന കഞ്ചി ജിനാതി. ന ജാപയേതി പരേപി പയോജേത്വാ പരേസം ധനജാനിം ന കാരാപേയ്യ. മേത്തംസോതി മേത്താമയചിത്തകോട്ഠാസോ, മേത്തായ വാ അംസോ അവിജഹനട്ഠേന അവയവഭൂതോതി മേത്തംസോ. സബ്ബഭൂതേസൂതി സബ്ബസത്തേസു. തതോ ഏവ വേരം തസ്സ ന കേനചീതി അകുസലവേരം തസ്സ കേനചിപി കാരണേന നത്ഥി, പുഗ്ഗലവേരസങ്ഖാതോ വിരോധോ കേനചി പുരിസേന സദ്ധിം തസ്സ മേത്താവിഹാരിസ്സ നത്ഥീതി.

ഏവമേതസ്മിം ഏകകനിപാതേ പടിപാടിയാ തേരസസു സുത്തേസു സിക്ഖാസുത്തദ്വയേ ചാതി പന്നരസസു സുത്തേസു വിവട്ടം കഥിതം, നീവരണസുത്തം സംയോജനസുത്തം അപ്പമാദസുത്തം അട്ഠിസഞ്ചയസുത്തന്തി ഏതേസു ചതൂസു സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ഇതരേസു പന വട്ടമേവ കഥിതന്തി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരമത്ഥദീപനിയാ

ഖുദ്ദകനികായ-അട്ഠകഥായ

ഇതിവുത്തകസ്സ ഏകകനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.