൩. ഉഭയത്ഥസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ ച വഡ്ഢിതോ ച. ബഹുലീകതോതി പുനപ്പുനം കതോ. അത്ഥോതി ഹിതം. തഞ്ഹി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അത്ഥോതി വുച്ചതി. സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതീതി സമ്മാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അവിജഹിത്വാ വത്തതി. ദിട്ഠധമ്മികന്തി ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോ, ദിട്ഠധമ്മേ ഭവം ദിട്ഠധമ്മികം, ഇധലോകപരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ. സമ്പരായികന്തി ധമ്മവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ, സമ്പരായേ ഭവം സമ്പരായികം, പരലോകപരിയാപന്നന്തി വുത്തം ഹോതി.

കോ പനേസ ദിട്ഠധമ്മികോ നാമ അത്ഥോ, കോ വാ സമ്പരായികോതി? സങ്ഖേപേന താവ യം ഇധലോകസുഖം, യഞ്ചേതരഹി ഇധലോകസുഖാവഹം, അയം ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ. സേയ്യഥിദം – ഗഹട്ഠാനം താവ ഇധ യം കിഞ്ചി വിത്തൂപകരണം, അനാകുലകമ്മന്തതാ, ആരോഗ്യസംവിധാനം, വത്ഥുവിസദകിരിയായോഗവിഹിതാനി സിപ്പായതനവിജ്ജാട്ഠാനാനി സങ്ഗഹിതപരിജനതാതി ഏവമാദി. പബ്ബജിതാനം പന യേ ഇമേ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തേസം അകിച്ഛലാഭോ, തത്ഥ ച സങ്ഖായ പടിസേവനാ, സങ്ഖായ പരിവജ്ജനാ, വത്ഥുവിസദകിരിയാ, അപ്പിച്ഛതാ, സന്തുട്ഠി, പവിവേകോ, അസംസഗ്ഗോതി ഏവമാദി. പതിരൂപദേസവാസസപ്പുരിസൂപനിസ്സയസദ്ധമ്മസ്സവനയോനിസോമനസികാരാദയോ പന ഉഭയേസം സാധാരണാ ഉഭയാനുരൂപാ ചാതി വേദിതബ്ബാ.

അപ്പമാദോതി ഏത്ഥ അപ്പമാദോ പമാദപ്പടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബോ. കോ പനേസ പമാദോ നാമ? പമജ്ജനാകാരോ. വുത്തം ഹേതം –

‘‘തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പാദനം കുസലാനം വാ ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോപമാദോ. യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം. അയം വുച്ചതി പമാദോ’’തി (വിഭ. ൮൪൬).

തസ്മാ വുത്തപ്പടിപക്ഖതോ അപ്പമാദോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോ ഹി സോ സതിയാ അവിപ്പവാസോ, നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിയാ ഏതം നാമം. അപരേ പന ‘‘സതിസമ്പജഞ്ഞയോഗേന പവത്താ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ അപ്പമാദോ’’തി വദന്തി.

‘‘ഭാവിതോ ബഹൂലീകതോ’’തി വുത്തം, കഥം പനായം അപ്പമാദോ ഭാവേതബ്ബോതി? ന അപ്പമാദഭാവനാ നാമ വിസും ഏകഭാവനാ അത്ഥി. യാ ഹി കാചി പുഞ്ഞകിരിയാ കുസലകിരിയാ, സബ്ബാ സാ അപ്പമാദഭാവനാത്വേവ വേദിതബ്ബാ. വിസേസതോ പന വിവട്ടൂപനിസ്സയം സരണഗമനം കായികവാചസികസംവരഞ്ച ഉപാദായ സബ്ബാ സീലഭാവനാ, സബ്ബാ സമാധിഭാവനാ, സബ്ബാ പഞ്ഞാഭാവനാ, സബ്ബാ കുസലഭാവനാ, അനവജ്ജഭാവനാ, അപ്പമാദഭാവനാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അപ്പമാദോ’’തി ഹി ഇദം മഹന്തം അത്ഥം ദീപേതി, മഹന്തം അത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. സകലമ്പി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഹരിത്വാ അപ്പമാദപദസ്സ അത്ഥം കത്വാ കഥേന്തോ ധമ്മകഥികോ ‘‘അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ’’തി ന വത്തബ്ബോ. കസ്മാ? അപ്പമാദപദസ്സ മഹന്തഭാവതോ. തഥാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുസിനാരായം യമകസാലാനമന്തരേ പരിനിബ്ബാനസമയേ നിപന്നോ അഭിസമ്ബോധിതോ പട്ഠായ പഞ്ചചത്താലീസായ വസ്സേസു അത്തനാ ഭാസിതം ധമ്മം ഏകേന പദേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ – ‘‘അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി ഭിക്ഖൂനം ഓവാദമദാസി. തഥാ ച വുത്തം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ജങ്ഗലാനം പാണാനം പദജാതാനി, സബ്ബാനി താനി ഹത്ഥിപദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, ഹത്ഥിപദം തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി യദിദം മഹന്തട്ഠേന; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ, അപ്പമാദോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൦).

ഗാഥാസു അപ്പമാദം പസംസന്തീതി ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയാസു അപ്പമാദം അപ്പമജ്ജനം പണ്ഡിതാ സപ്പഞ്ഞാ ബുദ്ധാദയോ പസംസന്തി, വണ്ണേന്തി ഥോമേന്തി. കസ്മാ? യസ്മാ അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ അധിഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ. കേ പന തേ ഉഭോ അത്ഥാതി ആഹ – ‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ’’തി, ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇധാപി ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോതി ഗഹട്ഠസ്സ താവ ‘‘അനവജ്ജാനി കമ്മാനി, അനാകുലാ ച കമ്മന്താ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ കസിഗോരക്ഖാദിവിധിനാ ലദ്ധബ്ബോ അത്ഥോ, പബ്ബജിതസ്സ പന അവിപ്പടിസാരാദിഅത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോതി പന ഉഭയേസമ്പി ധമ്മചരിയാവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അത്ഥാഭിസമയാതി ദുവിധസ്സപി അത്ഥസ്സ ഹിതസ്സ പടിലാഭാ, ലദ്ധബ്ബേന സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, ലാഭോ. സമയോ ഏവ അഭിസമയോ, അഭിമുഖഭാവേന വാ സമയോ അഭിസമയോതി ഏവമേത്ഥ അഭിസമയോ വേദിതബ്ബോ. ധിതിസമ്പന്നത്താ ധീരോ. തതിയേന ചേത്ഥ അത്ഥ-സദ്ദേന പരമത്ഥസ്സ നിബ്ബാനസ്സാപി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടസമ്പത്തി ഏവ കഥിതാ. ഗാഥായം പന വിവട്ടസ്സപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മീയന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ.

‘‘ഏവം വിസേസതോ ഞത്വാ, അപ്പമാദമ്ഹി പണ്ഡിതാ;

അപ്പമാദേ പമോദന്തി, അരിയാനം ഗോചരേ രതാ.

‘‘തേ ഝായിനോ സാതതികാ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമാ;

ഫുസന്തി ധീരാ നിബ്ബാനം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തര’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൧-൨൩);

തസ്മാ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തി ഏത്ഥ ലോകുത്തരത്ഥവസേനപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.