൧൦. പദുട്ഠചിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? അട്ഠുപ്പത്തിയേവ. ഏകദിവസം കിര ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം കരോതി, ഏകച്ചോ ബഹും പാപകമ്മം, ഏകച്ചോ ഉഭയവോമിസ്സകം കരോതി. തത്ഥ വോമിസ്സകാരിനോ കീദിസോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? അഥ സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഉപഗന്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, മരണാസന്നകാലേ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം ദേസേസി.

തത്ഥ ഇധാതി ദേസാപദേസേ നിപാതോ. സ്വായം കത്ഥചി പദേസം ഉപാദായ വുച്ചതി ‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൬൯). കത്ഥചി സാസനം ഉപാദായ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). കത്ഥചി പദപൂരണമത്തേ ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦). കത്ഥചി ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൧). ഇധാപി ലോകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകച്ചന്തി ഏകം, അഞ്ഞതരന്തി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലന്തി സത്തം. സോ ഹി യഥാപച്ചയം കുസലാകുസലാനം തബ്ബിപാകാനഞ്ച പൂരണതോ മരണവസേന ഗലനതോ ച പുഗ്ഗലോതി വുച്ചതി. പദുട്ഠചിത്തന്തി പദോസേന ആഘാതേന ദുട്ഠചിത്തം. അഥ വാ പദുട്ഠചിത്തന്തി ദോസേന രാഗാദിനാ പദൂസിതചിത്തം. ഏത്ഥ ച ഏകച്ചന്തി ഇദം പദുട്ഠചിത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസനം. യസ്സ ഹി പടിസന്ധിദായകകമ്മം ഓകാസമകാസി, സോ തഥാ വുത്തോ. യസ്സ ച അകുസലപ്പവത്തിതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ കുസലവസേന ഓതാരേതും ന സക്കാ, ഏവം ആസന്നമരണോ. ഏവന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരം ദസ്സേതി. ചേതസാതി അത്തനോ ചിത്തേന ചേതോപരിയഞാണേന. ചേതോതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം. പരിച്ചാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പജാനാമി. നനു ച യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സായം വിസയോതി? സച്ചമേതം, തദാ പവത്തമാനഅകുസലചിത്തവസേന പനേതം വുത്തം.

ഇമമ്ഹി ചായം സമയേതി ഇമസ്മിം കാലേ, ഇമായം വാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയം, അയം പുഗ്ഗലോ ജവനവീഥിയാ അപരഭാഗേ കാലം കരേയ്യ ചേതി അത്ഥോ. ന ഹി ജവനക്ഖണേ കാലംകിരിയാ അത്ഥി. യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേതി യഥാ ആഭതം കിഞ്ചി ആഹരിത്വാ ഠപിതം, ഏവം അത്തനോ കമ്മുനാ നിക്ഖിത്തോ നിരയേ ഠപിതോ ഏവാതി അത്ഥോ. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം.

അപായന്തിആദി സബ്ബം നിരയസ്സേവ വേവചനം. നിരയോ ഹി അയസങ്ഖാതാ സുഖാ അപേതോതി അപായോ; സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ വാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ അപേതോതിപി അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി; ദോസബഹുലത്താ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതിപി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കടകമ്മകാരിനോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരസ്സാദട്ഠേന നിരയോ. അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനി വുച്ചതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയോ. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപാതത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായോ. സോ ഹി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച, സബ്ബസമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോതി ച വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദിഅനേകപ്പകാരോ നിരയോവ വുച്ചതി. ഇധ പന സബ്ബപദേഹിപി നിരയോവ വുത്തോ. ഉപപജ്ജന്തീതി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി.

ഗാഥാസു പഠമഗാഥാ സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതാ. ഞത്വാനാതി പുബ്ബകാലകിരിയാ. ഞാണപുബ്ബകഞ്ഹി ബ്യാകരണം. ഹേതുഅത്ഥോ വാ ത്വാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതീ’’തി, ജാനനഹേതൂതി അത്ഥോ. ബുദ്ധോ, ഭിക്ഖൂനം സന്തികേതി ബുദ്ധോ ഭഗവാ അത്തനോ സന്തികേ ഭിക്ഖൂനം ഏതം പരതോ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി വുച്ചമാനം അത്ഥം ബ്യാകാസി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.