൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧-൩. മോഹപരിഞ്ഞാദിസുത്തവണ്ണനാ

൧൧-൧൩. ദുതിയവഗ്ഗേപി പഠമാദീനി തീണി സുത്താനി വുത്തനയാനേവ, തഥാ ദേസനാകാരണമ്പി വുത്തമേവ.

൪. അവിജ്ജാനീവരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീസു ന-കാരോ പടിസേധത്ഥോ. അഹന്തി ഭഗവാ അത്താനം നിദ്ദിസതി. അഞ്ഞന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബഅവിജ്ജാനീവരണതോ അഞ്ഞം. ഏകനീവരണമ്പീതി ഏകനീവരണധമ്മമ്പി. സമനുപസ്സാമീതി ദ്വേ സമനുപസ്സനാ – ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ ച ഞാണസമനുപസ്സനാ ച. തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൨൦൦; പടി. മ. ൧.൧൩൦) ആഗതാ അയം ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ നാമ. ‘‘അനിച്ചതോ സമനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൩൫) പന ആഗതാ അയം ഞാണസമനുപസ്സനാ നാമ. ഇധാപി ഞാണസമനുപസ്സനാവ അധിപ്പേതാ. ‘‘സമനുപസ്സാമീ’’തി ച പദസ്സ ന-കാരേന സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതേന സമന്തചക്ഖുനാ സബ്ബധമ്മേ ഹത്ഥാമലകം വിയ ഓലോകേന്തോപി അഞ്ഞം ഏകനീവരണമ്പി ന സമനുപസ്സാമീ’’തി.

യേന നീവരണേന നിവുതാ പജാ ദീഘരത്തം സന്ധാവന്തി സംസരന്തീതി യേന നീവരണകസഭാവത്താ നീവരണേന ധമ്മസഭാവം ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും അദത്വാ ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ ഠാനേന അന്ധകാരേന നിവുതാ സത്താ അനാദിമതസംസാരേ അപരിമാണേ കപ്പേ മഹന്തേസു ചേവ ഖുദ്ദകേസു ച ഭവാദീസു അപരാപരുപ്പത്തിവസേന സബ്ബതോ ധാവന്തി ചേവ സംസരന്തി, ച. ആരമ്മണന്തരസങ്കമനവസേന വാ സന്ധാവനം, ഭവന്തരസങ്കമനവസേന സംസരണം. കിലേസാനം ബലവഭാവേന വാ സന്ധാവനം, ദുബ്ബലഭാവേന സംസരണം. ഖണികമരണവസേന വാ ഏകജാതിയം സന്ധാവനം, വോഹാരമരണവസേന അനേകാസു ജാതീസു സംസരണം. ചിത്തവസേന വാ സന്ധാവനം, ‘‘ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി ഹി വുത്തം, കമ്മവസേന സംസരണം. ഏവം സന്ധാവനസംസരണാനം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

യഥയിദന്തി യഥാ ഇദം. യ-കാരോ പദസന്ധികരോ, സന്ധിവസേന രസ്സത്തം. അവിജ്ജാനീവരണന്തി ഏത്ഥ പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ, അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. തം അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. വിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ, തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം ആധിപതേയ്യട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ. അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സത്തേ ജവാപേതീതി വാ അവിജ്ജാ, പരമത്ഥതോ വാ അവിജ്ജമാനേസു ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി പവത്തതി, വിജ്ജമാനേസു ഖന്ധാദീസു ന ജവതി, ന പവത്തതീതി അവിജ്ജാ. അപിച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നാനഞ്ച ധമ്മാനം ഛാദനതോപി അവിജ്ജാ. അവിജ്ജാവ നീവരണന്തി അവിജ്ജാനീവരണം.

അവിജ്ജാനീവരണേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, നിവുതാ പജാ ദീഘരത്തം സന്ധാവന്തി സംസരന്തീതി ഇദം പുരിമസ്സേവ ദള്ഹീകരണത്ഥം വുത്തം. പുരിമം വാ – ‘‘യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാനീവരണ’’ന്തി ഏവം ഓപമ്മദസ്സനവസേന വുത്തം, ഇദം നീവരണാനുഭാവദസ്സനവസേന. കസ്മാ പനേത്ഥ അവിജ്ജാവ ഏവം വുത്താ, ന അഞ്ഞേ ധമ്മാതി? ആദീനവപടിച്ഛാദനേന കാമച്ഛന്ദാദീനം വിസേസപ്പച്ചയഭാവതോ. തഥാ ഹി തായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേ വിസയേ കാമച്ഛന്ദാദയോ പവത്തന്തി.

നത്ഥഞ്ഞോതി ആദികാ ഗാഥാ വുത്തസ്സ അവുത്തസ്സ ച അത്ഥസ്സ സങ്ഗണ്ഹനവസേന ഭാസിതാ. തത്ഥ നിവുതാതി നിവാരിതാ പലിഗുണ്ഠിതാ, പടിച്ഛാദിതാതി അത്ഥോ. അഹോരത്തന്തി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച, സബ്ബകാലന്തി വുത്തം ഹോതി. യഥാ മോഹേന ആവുതാതി യേന പകാരേന അവിജ്ജാനീവരണസങ്ഖാതേന മോഹേന ആവുതാ പടിച്ഛാദിതാ സുവിഞ്ഞേയ്യമ്പി അജാനന്തിയോ പജാ സംസാരേ സംസരന്തി, തഥാരൂപോ അഞ്ഞോ ഏകധമ്മോപി ഏകനീവരണമ്പി നത്ഥീതി യോജേതബ്ബം. യേ ച മോഹം പഹന്ത്വാന, തമോഖന്ധം പദാലയുന്തി യേ പന അരിയസാവകാ പുബ്ബഭാഗേ തദങ്ഗാദിപ്പഹാനവസേന, ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി വാ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝം മോഹം പജഹിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന വജിരൂപമഞാണേന മോഹസങ്ഖാതമേവ തമോരാസിം പദാലയിംസു, അനവസേസതോ സമുച്ഛിന്ദിംസു. ന തേ പുന സംസരന്തീതി തേ അരഹന്തോ –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം വുത്തേ ഇമസ്മിം സംസാരേ ന സംസരന്തി ന പരിബ്ഭമന്തി. കിം കാരണാ? ഹേതു തേസം ന വിജ്ജതി, യസ്മാ സംസാരസ്സ ഹേതു മൂലകാരണം അവിജ്ജാ, സാ തേസം ന വിജ്ജതി, സബ്ബസോ നത്ഥി സമുച്ഛിന്നത്താതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തണ്ഹാസംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ യസ്സ വിജ്ജതി, തം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖേഹി, കമ്മം വാ വിപാകേഹി, ഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേ വാ ഭവന്തരാദീഹി സംയോജേതീതി സംയോജനം. തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാ, തസതി സയം പരിതസതി, തസന്തി വാ ഏതായാതി തണ്ഹാ. സഞ്ഞുത്താതി ചക്ഖാദീസു അഭിനിവേസവത്ഥൂസു ബദ്ധാ. സേസം വുത്തനയമേവ. കാമഞ്ചേത്ഥ അവിജ്ജായപി സംയോജനഭാവോ തണ്ഹായ ച നീവരണഭാവോ അത്ഥിയേവ, തഥാപി അവിജ്ജായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേഹി ഭവേഹി തണ്ഹാ സത്തേ സംയോജേതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം പുരിമസുത്തേ അവിജ്ജാ നീവരണഭാവേന, ഇധ ച തണ്ഹാ സംയോജനഭാവേനേവ വുത്താ. കിഞ്ച നീവരണസംയോജനപ്പധാനസ്സ ദസ്സനത്ഥം. യഥാ ഹി നീവരണഭാവേന അവിജ്ജാ സംകിലേസധമ്മാനം പധാനഭൂതാ പുബ്ബങ്ഗമാ ച, ഏവം സംയോജനഭാവേന നേസം തണ്ഹാതി തദധീനപ്പധാനഭാവം ദസ്സേതും സുത്തദ്വയേ ഏവമേതേ ധമ്മാ വുത്താ. അപിച വിസേസേന അവിജ്ജാ നിബ്ബാനസുഖം നിവാരേതീതി ‘‘നീവരണ’’ന്തി വുത്താ, തണ്ഹാ സംസാരദുക്ഖേന സത്തേ സംയോജേതീതി ‘‘സംയോജന’’ന്തി.

ദസ്സനഗമനന്തരായകരണതോ വാ വിജ്ജാചരണവിപക്ഖതോ ദ്വയം ദ്വിധാ വുത്തം. വിജ്ജായ ഹി ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ അവിജ്ജാ നിബ്ബാനദസ്സനസ്സ അവിപരീതദസ്സനസ്സ ച വിസേസതോ അന്തരായകരാ, ചരണധമ്മാനം ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ തണ്ഹാ ഗമനസ്സ സമ്മാപടിപത്തിയാ അന്തരായകരാതി; ഏവമയം അവിജ്ജായ നിവുതോ അന്ധീകതോ തണ്ഹായ സംവുതോ ബദ്ധോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അന്ധോ വിയ ബദ്ധോ മഹാകന്താരം, സംസാരകന്താരം നാതിവത്തതി. അനത്ഥുപ്പത്തിഹേതുദ്വയദസ്സനത്ഥമ്പി ദ്വയം ദ്വിധാ വുത്തം. അവിജ്ജാഗതോ ഹി പുഗ്ഗലോ ബാലഭാവേന അത്ഥം പരിഹാപേതി, അനത്ഥഞ്ച അത്തനോ കരോതി, അകുസലോ വിയ ആതുരോ അസപ്പായകിരിയായ. ജാനന്തോപി ബാലോ ബാലഭാവേന അത്ഥം പരിഹാപേതി, അനത്ഥഞ്ച കരോതി ജാനന്തോ വിയ രോഗീ അസപ്പായസേവീ. മക്കടാലേപോപമസുത്തം ചേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം.

പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മൂലകാരണദസ്സനത്ഥമ്പേത്ഥ ദ്വയം ദ്വിധാ വുത്തം. വിസേസേന ഹി സമ്മോഹസ്സ ബലവഭാവതോ അവിജ്ജാഖേത്തം അതീതോ അദ്ധാ, പത്ഥനായ ബലവഭാവതോ തണ്ഹാഖേത്തം അനാഗതോ അദ്ധാ. തഥാ ഹി ബാലജനോ സമ്മോഹബഹുലോ അതീതമനുസോചതി, തസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി സബ്ബം നേതബ്ബം. പത്ഥനാബഹുലോ അനാഗതം പജപ്പതി, തസ്സ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനന്തിആദി സബ്ബം നേതബ്ബം. തേനേവ താസം പുബ്ബന്താഹരണേന അപരന്തപടിസന്ധാനേന ചസ്സ യഥാക്കമം മൂലകാരണതാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബന്തി.

ഗാഥാസു തണ്ഹാദുതിയോതി തണ്ഹാസഹായോ. തണ്ഹാ ഹി നിരുദകകന്താരേ മരീചികായ ഉദകസഞ്ഞാ വിയ പിപാസാഭിഭൂതം അപ്പടികാരദുക്ഖാഭിഭൂതമ്പി സത്തം അസ്സാദസന്ദസ്സനവസേന സഹായകിച്ചം കരോന്തീ ഭവാദീസു അനിബ്ബിന്ദം കത്വാ പരിബ്ഭമാപേതി, തസ്മാ തണ്ഹാ പുരിസസ്സ ‘‘ദുതിയാ’’തി വുത്താ. നനു ച അഞ്ഞേപി കിലേസാദയോ ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ പച്ചയാവ? സച്ചമേതം, ന പന തഥാ വിസേസപ്പച്ചയോ യഥാ തണ്ഹാ. തഥാ ഹി സാ കുസലേഹി വിനാ അകുസലേഹി, കാമാവചരാദികുസലേഹി ച വിനാ രൂപാവചരാദികുസലേഹി ഭവനിബ്ബത്തിയാ വിസേസപ്പച്ചയോ, യതോ സമുദയസച്ചന്തി വുച്ചതീതി. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഇത്ഥഭാവോ ച അഞ്ഞഥാഭാവോ ച ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവോ. സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവോ സംസാരോ, തം തത്ഥ ഇത്ഥഭാവോ മനുസ്സത്തം, അഞ്ഞഥാഭാവോ തതോ അവസിട്ഠസത്താവാസാ. ഇത്ഥഭാവോ വാ തേസം തേസം സത്താനം പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, അഞ്ഞഥാഭാവോ അനാഗതത്തഭാവോ. ഏവരൂപോ വാ അഞ്ഞോപി അത്തഭാവോ ഇത്ഥഭാവോ, ന ഏവരൂപോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം സംസാരം ഖന്ധധാതുആയതനപടിപാടിം നാതിവത്തതി, ന അതിക്കമതി.

ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി ഏതം സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം സമുദയം തണ്ഹം ആദീനവം ആദീനവതോ ഞത്വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഏതമാദീനവം ഞത്വാതി ഏതം യഥാവുത്തം സംസാരനാതിവത്തനം ആദീനവം ദോസം ഞത്വാ. തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി തണ്ഹഞ്ച വുത്തനയേന വട്ടദുക്ഖസ്സ പധാനകാരണന്തി ഞത്വാ. വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു, പരിബ്ബജേതി ഏവം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ തണ്ഹം വിഗമേന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സബ്ബസോ വീതതണ്ഹോ വിഗതതണ്ഹോ, തതോ ഏവ ചതൂസു ഉപാദാനേസു കസ്സചിപി അഭാവേന ആയതിം പടിസന്ധിസങ്ഖാതസ്സ വാ ആദാനസ്സ അഭാവേന അനാദാനോ, സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സബ്ബത്ഥ സതോകാരിതായ സതോ ഭിന്നകിലേസോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ ചരേയ്യ, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന വാ സങ്ഖാരപ്പവത്തിതോ അപഗച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പഠമസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സേഖസ്സാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന സേഖോ? സേക്ഖധമ്മപടിലാഭതോ സേഖോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേഖോ ഹോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖു, സേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സേഖോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൩).

അപിച സിക്ഖതീതി സേഖോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി? അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖതി, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതി. സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൬).

യോപി കല്യാണപുഥുജ്ജനോ അനുലോമപ്പടിപദായ പരിപൂരകാരീ സീലസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി – ‘‘അജ്ജ വാ സ്വേ വാ അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞഫലം അധിഗമിസ്സാമീ’’തി, സോപി വുച്ചതി സിക്ഖതീതി സേഖോതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ന പടിവിജ്ഝന്തോവ സേഖോ അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ കല്യാണപുഥുജ്ജനോപി. അപ്പത്തം മാനസം ഏതേനാതി അപ്പത്തമാനസോ. മാനസന്തി ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) ഏത്ഥ രാഗോ മാനസന്തി വുത്തോ. ‘‘ചിത്തം മനോ മാനസ’’ന്തി (ധ. സ. ൬൩, ൬൫) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘അപ്പത്തമാനസോ സേഖോ, കാലം കയിരാ ജനേ സുതാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) ഏത്ഥ അരഹത്തം. ഇധാപി അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. തേന അപ്പത്തഅരഹത്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

അനുത്തരന്തി സേട്ഠം, അസദിസന്തി അത്ഥോ. ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം അനുപദ്ദുതന്തി യോഗക്ഖേമം, അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം. പത്ഥയമാനസ്സാതി ദ്വേ പത്ഥനാ തണ്ഹാപത്ഥനാ, കുസലച്ഛന്ദപത്ഥനാ ച. ‘‘പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനി, പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസൂ’’തി (സു. നി. ൯൦൮; മഹാനി. ൧൩൭) ഏത്ഥ തണ്ഹാപത്ഥനാ.

‘‘ഛിന്നം പാപിമതോ സോതം, വിദ്ധസ്തം വിനളീകതം;

പാമോജ്ജബഹുലാ ഹോഥ, ഖേമം പത്ഥേഥ ഭിക്ഖവോ’’തി. (മ. നി. ൧.൩൫൨);

ഏത്ഥ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദപത്ഥനാ, അയമേവ ഇധാധിപ്പേതാ. തേന പത്ഥയമാനസ്സാതി തം യോഗക്ഖേമം ഗന്തുകാമസ്സ തന്നിന്നസ്സ തപ്പോണസ്സ തപ്പബ്ഭാരസ്സാതി അത്ഥോ. വിഹരതോതി ഏകം ഇരിയാപഥദുക്ഖം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതോ. അഥ വാ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ വിഹരതീ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന ചേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അജ്ഝത്തികന്തി നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ അജ്ഝത്തേ ഭവം അജ്ഝത്തികം. അങ്ഗന്തി കാരണം. ഇതി കരിത്വാതി ഏവം കത്വാ. ന അഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമീതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം അത്തനോ സന്താനേ സമുട്ഠിതം കാരണന്തി കത്വാ അഞ്ഞം ഏകകാരണമ്പി ന സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ബഹൂപകാരം, യഥയിദം യോനിസോ മനസികാരോതി ഉപായമനസികാരോ, പഥമനസികാരോ, അനിച്ചാദീസു അനിച്ചാദിനയേനേവ മനസികാരോ, അനിച്ചാനുലോമികേന വാ ചിത്തസ്സ ആവട്ടനാ അന്വാവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ. അയം യോനിസോ മനസികാരോ.

ഇദാനി യോനിസോ മനസികാരസ്സ ആനുഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മനസി കരോന്തോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യോനിസോ മനസി കരോന്തോതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖനിരോധോ അരിയസച്ചം, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു യോനിസോ മനസികാരം പവത്തേന്തോ.

തത്രായം അത്ഥവിഭാവനാ – യദിപി ഇദം സുത്തം അവിസേസേന സേക്ഖപുഗ്ഗലവസേന ആഗതം, ചതുമഗ്ഗസാധാരണവസേന പന സങ്ഖേപേനേവ കമ്മട്ഠാനം കഥയിസ്സാമ. യോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികോ യോഗാവചരോ ‘‘തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകാ ഖന്ധാ ദുക്ഖം, തണ്ഹാ സമുദയോ, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധോ, നിരോധസമ്പാപകോ മഗ്ഗോ’’തി ഏവം പുബ്ബേ ഏവ ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനോ. സോ അപരേന സമയേന വിപസ്സനാമഗ്ഗം സമാരുള്ഹോ സമാനോ തേഭൂമകേ ഖന്ധേ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച. വിപസ്സനാ ഹി ഇധ മനസികാരസീസേന വുത്താ. യാ പനായം തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുട്ഠാപികാ പുരിമഭവികാ തണ്ഹാ, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖം, അയഞ്ച സമുദയോ ഇദം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി ന പവത്തന്തി, തസ്മാ യദിദം നിബ്ബാനം നാമ, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യോനിസോ മനസി കരോതി. നിരോധസമ്പാപകം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യോനിസോ മനസി കരോതി, ഉപായേന പഥേന സമന്നാഹരതി ചേവ വിപസ്സതി ച.

തത്രായം ഉപായോ – അഭിനിവേസോ നാമ ഖന്ധേ ഹോതി, ന വിവട്ടേ, തസ്മാ അയമത്ഥോ – ‘‘ഇമസ്മിം കായേ പഥവീധാതു, ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൮) നയേന ചത്താരി മഹാഭൂതാനി തദനുസാരേന ഉപാദാരൂപാനി ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വവത്ഥപേതി. തം വവത്ഥാപയതോ ഉപ്പന്നേ തദാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികധമ്മേ ‘‘ഇമേ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ’’തി വവത്ഥപേതി. തതോ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖ’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തേ പന സങ്ഖേപതോ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേ ഭാഗാ ഹോന്തി. ഇദഞ്ച നാമരൂപം സഹേതു സപ്പച്ചയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അയം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദികോ ഹേതു, അയം ആഹാരാദികോ പച്ചയോതി ഹേതുപ്പച്ചയേ വവത്ഥപേതി. സോ തേസം പച്ചയാനഞ്ച പച്ചയുപ്പന്നാനഞ്ച യാഥാവസരസലക്ഖണം വവത്ഥപേത്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ ഭവന്തി, ഹുത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ അനിച്ചാ’’തി അനിച്ചലക്ഖണം ആരോപേതി, ‘‘ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖാ’’തി ദുക്ഖലക്ഖണം ആരോപേതി, ‘‘അവസവത്തനതോ അനത്താ’’തി അനത്തലക്ഖണം ആരോപേതി.

ഏവം തിലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ വിപസ്സന്തോ ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പത്തിയാ ഉപ്പന്നേ ഓഭാസാദികേ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ ‘അമഗ്ഗോ’തി ഉദയബ്ബയഞാണമേവ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപായഭൂതോ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗാമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ പുന ഉദയബ്ബയഞാണം പടിപാടിയാ ഭങ്ഗഞാണാദീനി ച ഉപ്പാദേന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദയോ പാപുണാതി. തസ്മിം ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധേനേവ പടിവിജ്ഝതി, ഏകാഭിസമയേന അഭിസമേതി. തത്ഥ ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ, സമുദയം പഹാനപ്പടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ സബ്ബം അകുസലം പജഹതി, നിരോധം സച്ഛികിരിയാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ മഗ്ഗം ഭാവനാപടിവേധേന പടിവിജ്ഝന്തോ സബ്ബം കുസലം ഭാവേതി. അരിയമഗ്ഗോ ഹി നിപ്പരിയായതോ കുച്ഛിതസലനാദിഅത്ഥേന കുസലോ, തസ്മിഞ്ച ഭാവിതേ സബ്ബേപി കുസലാ അനവജ്ജബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി. ഏവം യോനിസോ മനസി കരോന്തോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി യോനിസോ മനസി കരോതി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൧). അപരമ്പി വുത്തം ‘‘യോനിസോ മനസികാരസമ്പന്നസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൫).

യോനിസോ മനസികാരോതി ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – സിക്ഖതി, സിക്ഖാപദാനി തസ്സ അത്ഥി, സിക്ഖനസീലോതി വാ സേഖോ. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. തസ്സ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉത്തമത്ഥസ്സ അരഹത്തസ്സ പത്തിയാ അധിഗമായ യഥാ യോനിസോ മനസികാരോ, ഏവം ബഹുകാരോ ബഹൂപകാരോ അഞ്ഞോ കോചി ധമ്മോ നത്ഥി. കസ്മാ? യസ്മാ യോനിസോ ഉപായേന മനസികാരം പുരക്ഖത്വാ പദഹം ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവസേന പദഹന്തോ, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ സംകിലേസവട്ടദുക്ഖസ്സ പരിക്ഖയം പരിയോസാനം നിബ്ബാനം പാപുണേ അധിഗച്ഛേയ്യ, തസ്മാ യോനിസോ മനസികാരോ ബഹുകാരോതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ ബാഹിരന്തി അജ്ഝത്തസന്താനതോ ബഹി ഭവം. കല്യാണമിത്തതാതി യസ്സ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ അഘസ്സ ഘാതാ, ഹിതസ്സ വിധാതാ സബ്ബാകാരേന ഉപകാരകോ മിത്തോ ഹോതി, സോ പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ കല്യാണമിത്തതാ. തത്രായം കല്യാണമിത്തോ പകതിയാ സദ്ധാസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പന്നോ സുതസമ്പന്നോ ചാഗസമ്പന്നോ വീരിയസമ്പന്നോ സതിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം, തേന സമ്മാസമ്ബോധിഹേതുഭൂതം സത്തേസു ഹിതസുഖേസിതം ന പരിച്ചജതി, സീലസമ്പത്തിയാ സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ഹോതി ഗരു ച ഭാവനീയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ വത്താ വചനക്ഖമോ, സുതസമ്പത്തിയാ ഖന്ധായതനസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദികാനം ഗമ്ഭീരാനം കഥാനം കത്താ ഹോതി, ചാഗസമ്പത്തിയാ അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ, വീരിയസമ്പത്തിയാ അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതപ്പടിപത്തിയം ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, സതിസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠിതസ്സതി ഹോതി പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ, സമാധിസമ്പത്തിയാ അവിക്ഖിത്തോ ഹോതി സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ, പഞ്ഞാസമ്പത്തിയാ അവിപരീതം പജാനാതി. സോ സതിയാ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസന്തോ പഞ്ഞായ സത്താനം ഹിതസുഖം യഥാഭൂതം ജാനിത്വാ സമാധിനാ തത്ഥ അബ്യഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വീരിയേന സത്തേ അഹിതതോ നിസേധേത്വാ ഏകന്തഹിതേ നിയോജേതി. തേനേവാഹ –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചാട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (നേത്തി. ൧൧൩);

കല്യാണമിത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീതി കല്യാണമിത്തോ പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ കമ്മസ്സകതാഞാണം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം സദ്ധം ഫാതിം കരോതി, സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണാതി. തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി, തേന സദ്ധാപടിലാഭേന ഘരാവാസം പഹായ പബ്ബജ്ജം അനുതിട്ഠതി, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം സമ്പാദേതി, യഥാബലം ധുതധമ്മേ സമാദായ വത്തതി, ദസകഥാവത്ഥുലാഭീ ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ, നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന സബ്ബം അകുസലം സമുച്ഛിന്ദതി, സബ്ബഞ്ച കുസലം ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗമേന്തോ വഡ്ഢേതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ ‘യം സീലവാ ഭവിസ്സതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരിസ്സതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു, ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖിസ്സതി, സിക്ഖാപദേസു’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം…പേ… കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ ‘യം യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ, സന്തുട്ഠികഥാ, പവിവേകകഥാ, അസംസഗ്ഗകഥാ, വീരിയാരമ്ഭകഥാ, സീലകഥാ, സമാധികഥാ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ. ഏവരൂപായ കഥായ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം …പേ… കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ ‘യം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം…പേ… കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ ‘യം പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ’’’തി (ഉദാ. ൩൧).

ഏവം സകലവട്ടദുക്ഖപരിമുച്ചനനിമിത്തം കല്യാണമിത്തതാതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ –

‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി, ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൨൯).

തേന വുത്തം – ‘‘കല്യാണമിത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീ’’തി.

ഗാഥായ സപ്പതിസ്സോതി പതിസ്സവസങ്ഖാതേന സഹ പതിസ്സേനാതി സപ്പതിസ്സോ, കല്യാണമിത്തസ്സ ഓവാദം സിരസാ സമ്പടിച്ഛകോ സുബ്ബചോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഹിതസുഖേ പതിട്ഠാപനേന പതി ഇസേതീതി പതിസ്സോ, ഓവാദദായകോ. ഗരുആദരയോഗേന തേന പതിസ്സേന സഹ വത്തതീതി സപ്പതിസ്സോ, ഗരൂസു ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ. സഗാരവോതി ഛബ്ബിധേനപി ഗാരവേന യുത്തോ. കരം മിത്താനം വചനന്തി കല്യാണമിത്താനം ഓവാദം കരോന്തോ യഥോവാദം പടിപജ്ജന്തോ. സമ്പജാനോതി സത്തട്ഠാനിയേന സമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ. പതിസ്സതോതി കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം, ഗമേതും സമത്ഥായ സതിയാ പതിസ്സതോ സതോകാരീ. അനുപുബ്ബേനാതി സീലാദിവിസുദ്ധിപടിപാടിയാ, തത്ഥ ച വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ചേവ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ച. സബ്ബസംയോജനക്ഖയന്തി കാമരാഗസംയോജനാദീനം സബ്ബേസം സംയോജനാനം ഖേപനതോ സബ്ബസംയോജനക്ഖയസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ പരിയോസാനഭൂതം അരഹത്തം, തസ്സ ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനമേവ വാ. പാപുണേ അധിഗച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു സുത്തേസു അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ സത്ഥാരാ പധാനങ്ഗം നാമ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സങ്ഘഭേദസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ ഏകധമ്മോതി കതരോയം സുത്തനിക്ഖേപോ? അട്ഠുപ്പത്തികോ. തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – ദേവദത്തോ ഹി അജാതസത്തും ദുഗ്ഗഹണം ഗാഹാപേത്വാ തസ്സ പിതരം രാജാനം ബിമ്ബിസാരം തേന മാരാപേത്വാപി അഭിമാരേ പയോജേത്വാപി സിലാപവിജ്ഝനേന ലോഹിതുപ്പാദകമ്മം കത്വാപി ന താവതാ പാകടോ ജാതോ, നാളാഗിരിം വിസ്സജ്ജേത്വാ പന പാകടോ ജാതോ. അഥ മഹാജനോ ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ പാപം ഗഹേത്വാ രാജാ വിചരതീ’’തി കോലാഹലം അകാസി, മഹാഘോസോ അഹോസി. തം സുത്വാ രാജാ അത്തനാ ദീയമാനാനി പഞ്ച ഥാലിപാകസതാനി പച്ഛിന്ദാപേസി, ഉപട്ഠാനമ്പിസ്സ നാഗമാസി. നാഗരാപി കുലം ഉപഗതസ്സ കടച്ഛുഭത്തമ്പിസ്സ നാദംസു. സോ പരിഹീനലാഭസക്കാരോ കോഹഞ്ഞേന ജീവിതുകാമോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിത്വാ ‘‘അലം, ദേവദത്ത, യോ ഇച്ഛതി, സോ ആരഞ്ഞികോ ഹോതൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തോ തേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ബാലം ലൂഖപ്പസന്നം ജനം സഞ്ഞാപേന്തോ പഞ്ചസതേ വജ്ജിപുത്തകേ സലാകം ഗാഹാപേത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാവ തേ ആദായ ഗയാസീസം അഗമാസി. അഥ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സത്ഥു ആണായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ തേ അരിയഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ ആനയിംസു. യേ പനസ്സ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തസ്സ ലദ്ധിം രോചേത്വാ തഥേവ പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതാ സങ്ഘേ ഭിജ്ജന്തേ ഭിന്നേ ച സമനുഞ്ഞാ അഹേസും, തേസം തം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ അഹോസി.

ദേവദത്തോപി ന ചിരസ്സേവ രോഗാഭിഭൂതോ ബാള്ഹഗിലാനോ മരണകാലേ ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി മഞ്ചകസിവികായ നീയമാനോ ജേതവനപോക്ഖരണിതീരേ ഠപിതോ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ പതിത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, യോജനസതികോ ചസ്സ അത്തഭാവോ അഹോസി കപ്പട്ഠിയോ താലക്ഖന്ധപരിമാണേഹി അയസൂലേഹി വിനിവിദ്ധോ. ദേവദത്തപക്ഖികാനി ച പഞ്ചമത്താനി കുലസതാനി തസ്സ ലദ്ധിയം ഠിതാനി സഹ ബന്ധവേഹി നിരയേ നിബ്ബത്താനി. ഏകദിവസം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ആവുസോ, ദേവദത്തേന സങ്ഘം ഭിന്ദന്തേന ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി. അഥ സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ സങ്ഘഭേദേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഇമം സുത്തം അഭാസി. കേചി പന ഭണന്തി ‘‘ദേവദത്തസ്സ തപ്പക്ഖികാനഞ്ച തഥാ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ സങ്ഘഭേദേ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ഇമം സുത്തം ദേസേസീ’’തി.

തത്ഥ ഏകധമ്മോതി ഏകോ അകുസലോ മഹാസാവജ്ജധമ്മോ. ലോകേതി സത്തലോകേ. ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ ഭേദസംവത്തനികേസു ഭണ്ഡനാദീസു സങ്ഘേ ഉപ്പന്നേസുപി ‘‘ധമ്മോ അധമ്മോ’’തിആദീസു അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂസു യസ്സ കസ്സചി ദീപനവസേന വോഹരന്തേസുപി തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേന്തേസുപി അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ ഹോതി, സലാകായ പന ഗാഹിതായ ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ യദാ ആവേണികം ഉദ്ദേസം വാ സങ്ഘകമ്മം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ. കതേ പന തസ്മിം സങ്ഘഭേദോ ഉപ്പന്നോ നാമ? കമ്മം, ഉദ്ദേസോ, വോഹാരോ, അനുസ്സാവനാ, സലാകഗ്ഗാഹോതി ഇമേസു ഹി പഞ്ചസു സങ്ഘസ്സ ഭേദകാരണേസു കമ്മം വാ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം, വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാതി.

ബഹുജനാഹിതായാതിആദീസു ൦.മഹാജനസ്സ ഝാനമഗ്ഗാദിസമ്പത്തിനിവാരണേന അഹിതായ, സഗ്ഗസമ്പത്തിനിവാരണേന അസുഖായ, അപായൂപപത്തിഹേതുഭാവേന അനത്ഥായ. അകുസലധമ്മവസേന വാ അഹിതായ, ഹിതമത്തസ്സപി അഭാവാ സുഗതിയമ്പി നിബ്ബത്തനകകായികചേതസികദുക്ഖായ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ദേവമനുസ്സാനന്തി ഇദം ‘‘ബഹുനോ ജനസ്സാ’’തി വുത്തേസു ഉക്കട്ഠപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. അപരോ നയോ – ബഹുജനാഹിതായാതി ബഹുജനസ്സ മഹതോ സത്തകായസ്സ അഹിതത്ഥായ, ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅനത്ഥായാതി അത്ഥോ. അസുഖായാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഅസുഖത്ഥായ, ദുവിധദുക്ഖത്ഥായാതി അത്ഥോ. അനത്ഥായാതി പരമത്ഥപടിക്ഖേപായ. നിബ്ബാനഞ്ഹി പരമത്ഥോ, തതോ ഉത്തരിം അത്ഥോ നത്ഥി. അഹിതായാതി മഗ്ഗപടിക്ഖേപായ. നിബ്ബാനസമ്പാപകമഗ്ഗതോ ഹി ഉത്തരിം ഹിതം നാമ നത്ഥി. ദുക്ഖായാതി അരിയസുഖവിരാധനേന വട്ടദുക്ഖതായ. യേ ഹി അരിയസുഖതോ വിരദ്ധാ തം അധിഗന്തും അഭബ്ബാ, തേ വട്ടദുക്ഖേ പരിബ്ഭമന്തി, അരിയസുഖതോ ച ഉത്തരിം സുഖം നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അയം സമാധി പച്ചുപ്പന്നസുഖോ ചേവ ആയതിഞ്ച സുഖവിപാകോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫; അ. നി. ൫.൨൭).

ഇദാനി ‘‘സങ്ഘഭേദോ’’തി സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ തസ്സ അഹിതാദീനം ഏകന്തഹേതുഭാവം പകാസേതും ‘‘സങ്ഘേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിന്നേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭിന്നേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം യഥാ ‘‘അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദീയമാനേ’’തി (ദീ. നി. ൩.൯൧), ഭേദഹേതൂതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭണ്ഡനാനീതി ചതുന്നം പരിസാനം തപ്പക്ഖികാനഞ്ച ‘‘ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദനാനി. ഭണ്ഡനഞ്ഹി കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ. പരിഭാസാതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച വോ അനത്ഥം കരിസ്സാമാ’’തി ഭയുപ്പാദനവസേന തജ്ജനാ. പരിക്ഖേപാതി ജാതിആദിവസേന പരിതോ ഖേപാ, ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ഖുംസനവമ്ഭനാ. പരിച്ചജനാതി ഉക്ഖേപനിയകമ്മകരണാദിവസേന നിസ്സാരണാ. തത്ഥാതി തസ്മിം സങ്ഘഭേദേ, തന്നിമിത്തേ വാ ഭണ്ഡനാദികേ. അപ്പസന്നാതി രതനത്തയഗുണാനം അനഭിഞ്ഞാ. ന പസീദന്തീതി ‘‘ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ’’തിആദിനാ യ്വായം ഭിക്ഖൂസു പസാദനാകാരോ, തഥാ ന പസീദന്തി, തേസം വാ സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം ന മഞ്ഞന്തി. തഥാ ച ധമ്മേ സത്ഥരി ച അപ്പസന്നാവ ഹോന്തി. ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി പുഥുജ്ജനാനം അവിരുള്ഹസദ്ധാനം പസാദഞ്ഞഥത്തം.

ഗാഥായം ആപായികോതിആദീസു അപായേ നിബ്ബത്തനാരഹതായ ആപായികോ. തത്ഥപി അവീചിസങ്ഖാതേ മഹാനിരയേ ഉപ്പജ്ജതീതി നേരയികോ. ഏകം അന്തരകപ്പം പരിപുണ്ണമേവ കത്വാ തത്ഥ തിട്ഠതീതി കപ്പട്ഠോ. സങ്ഘഭേദസങ്ഖാതേ വഗ്ഗേ രതോതി വഗ്ഗരതോ. അധമ്മിയതായ അധമ്മോ. ഭേദകരവത്ഥൂഹി സങ്ഘഭേദസങ്ഖാതേ ഏവ ച അധമ്മേ ഠിതോതി അധമ്മട്ഠോ. യോഗക്ഖേമാ പധംസതീതി യോഗക്ഖേമതോ ഹിതതോ പധംസതി പരിഹായതി, ചതൂഹി വാ യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ യോഗക്ഖേമം നാമ അരഹത്തം നിബ്ബാനഞ്ച, തതോ പനസ്സ ധംസനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞതോ സംഹതട്ഠേന സങ്ഘം, തതോ ഏവ ഏകകമ്മാദിവിധാനയോഗേന സമഗ്ഗം സഹിതം. ഭേത്വാനാതി പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണേന സങ്ഘഭേദേന ഭിന്ദിത്വാ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. സോ പനേത്ഥ അന്തരകപ്പോവ. നിരയമ്ഹീതി അവീചിമഹാനിരയമ്ഹി.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സങ്ഘസാമഗ്ഗീസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ ഏകധമ്മോതി ഏകോ കുസലധമ്മോ അനവജ്ജധമ്മോ. ‘‘അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ’’തിആദിനാ സചേ സങ്ഘേ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തത്ഥ ധമ്മകാമേന വിഞ്ഞുനാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം ‘‘ഠാനം ഖോ, പനേതം വിജ്ജതി, യദിദം വിവാദോ വഡ്ഢമാനോ സങ്ഘരാജിയാ വാ സങ്ഘഭേദായ വാ സംവത്തേയ്യാ’’തി. സചേ തം അധികരണം അത്തനാ പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതോ, അഗ്ഗിം അക്കന്തേന വിയ സഹസാ തതോ ഓരമിതബ്ബം. അഥ പരേഹി തം പഗ്ഗഹിതം സയഞ്ചേതം സക്കോതി വൂപസമേതും, ഉസ്സാഹജാതോ ഹുത്വാ ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ തഥാ പടിപജ്ജിതബ്ബം, യഥാ തം വൂപസമ്മതി. സചേ പന സയം ന സക്കോതി, സോ ച വിവാദോ ഉപരൂപരി വഡ്ഢതേവ, ന വൂപസമ്മതി. യേ തത്ഥ പതിരൂപാ സിക്ഖാകാമാ സബ്രഹ്മചാരിനോ, തേ ഉസ്സാഹേത്വാ യേന ധമ്മേന യേന വിനയേന യേന സത്ഥുസാസനേന തം അധികരണം യഥാ വൂപസമ്മതി, തഥാ വൂപസമേതബ്ബം. ഏവം വൂപസമേന്തസ്സ യോ സങ്ഘസാമഗ്ഗികരോ കുസലോ ധമ്മോ, അയമേത്ഥ ഏകധമ്മോതി അധിപ്പേതോ. സോ ഹി ഉഭതോപക്ഖിയാനം ദ്വേള്ഹകജാതാനം ഭിക്ഖൂനം, തേസം അനുവത്തനവസേന ഠിതാനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം തേസം ആരക്ഖദേവതാനം യാവദേവ ബ്രഹ്മാനമ്പി ഉപ്പജ്ജനാരഹം അഹിതം ദുക്ഖാവഹം സംകിലേസധമ്മം അപനേത്വാ മഹതോ പുഞ്ഞരാസിസ്സ കുസലാഭിസന്ദസ്സ ഹേതുഭാവതോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതസുഖാവഹോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ അനന്തരസുത്തേ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. സങ്ഘസാമഗ്ഗീതി സങ്ഘസ്സ സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ ഏകകമ്മതാ ഏകുദ്ദേസതാ ച.

ഗാഥായം സുഖാ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീതി സുഖസ്സ പച്ചയഭാവതോ സാമഗ്ഗീ സുഖാതി വുത്താ. യഥാ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ’’തി (ധ. പ. ൧൯൪). സമഗ്ഗാനഞ്ചനുഗ്ഗഹോതി സമഗ്ഗാനം സാമഗ്ഗിഅനുമോദനേന അനുഗ്ഗണ്ഹനം സാമഗ്ഗിഅനുരൂപം, യഥാ തേ സാമഗ്ഗിം ന വിജഹന്തി, തഥാ ഗഹണം ഠപനം അനുബലപ്പദാനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാനാതി ഭിന്നം സങ്ഘം രാജിപത്തം വാ സമഗ്ഗം സഹിതം കത്വാ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പമേവ. സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീതി കാമാവചരദേവലോകേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അഭിഭവിത്വാ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവന്തോ ഇച്ഛിതനിപ്ഫത്തിയാവ മോദതി പമോദതി ലലതി കീളതീതി.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പദുട്ഠചിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? അട്ഠുപ്പത്തിയേവ. ഏകദിവസം കിര ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ഇധേകച്ചോ ബഹും പുഞ്ഞകമ്മം കരോതി, ഏകച്ചോ ബഹും പാപകമ്മം, ഏകച്ചോ ഉഭയവോമിസ്സകം കരോതി. തത്ഥ വോമിസ്സകാരിനോ കീദിസോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? അഥ സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഉപഗന്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, മരണാസന്നകാലേ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി ദസ്സേന്തോ ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇദം സുത്തം ദേസേസി.

തത്ഥ ഇധാതി ദേസാപദേസേ നിപാതോ. സ്വായം കത്ഥചി പദേസം ഉപാദായ വുച്ചതി ‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൬൯). കത്ഥചി സാസനം ഉപാദായ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). കത്ഥചി പദപൂരണമത്തേ ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦). കത്ഥചി ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൧). ഇധാപി ലോകേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകച്ചന്തി ഏകം, അഞ്ഞതരന്തി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലന്തി സത്തം. സോ ഹി യഥാപച്ചയം കുസലാകുസലാനം തബ്ബിപാകാനഞ്ച പൂരണതോ മരണവസേന ഗലനതോ ച പുഗ്ഗലോതി വുച്ചതി. പദുട്ഠചിത്തന്തി പദോസേന ആഘാതേന ദുട്ഠചിത്തം. അഥ വാ പദുട്ഠചിത്തന്തി ദോസേന രാഗാദിനാ പദൂസിതചിത്തം. ഏത്ഥ ച ഏകച്ചന്തി ഇദം പദുട്ഠചിത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസനം. യസ്സ ഹി പടിസന്ധിദായകകമ്മം ഓകാസമകാസി, സോ തഥാ വുത്തോ. യസ്സ ച അകുസലപ്പവത്തിതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ കുസലവസേന ഓതാരേതും ന സക്കാ, ഏവം ആസന്നമരണോ. ഏവന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരം ദസ്സേതി. ചേതസാതി അത്തനോ ചിത്തേന ചേതോപരിയഞാണേന. ചേതോതി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം. പരിച്ചാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പജാനാമി. നനു ച യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സായം വിസയോതി? സച്ചമേതം, തദാ പവത്തമാനഅകുസലചിത്തവസേന പനേതം വുത്തം.

ഇമമ്ഹി ചായം സമയേതി ഇമസ്മിം കാലേ, ഇമായം വാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയം, അയം പുഗ്ഗലോ ജവനവീഥിയാ അപരഭാഗേ കാലം കരേയ്യ ചേതി അത്ഥോ. ന ഹി ജവനക്ഖണേ കാലംകിരിയാ അത്ഥി. യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേതി യഥാ ആഭതം കിഞ്ചി ആഹരിത്വാ ഠപിതം, ഏവം അത്തനോ കമ്മുനാ നിക്ഖിത്തോ നിരയേ ഠപിതോ ഏവാതി അത്ഥോ. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം.

അപായന്തിആദി സബ്ബം നിരയസ്സേവ വേവചനം. നിരയോ ഹി അയസങ്ഖാതാ സുഖാ അപേതോതി അപായോ; സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ വാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ അപേതോതിപി അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി; ദോസബഹുലത്താ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതിപി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കടകമ്മകാരിനോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരസ്സാദട്ഠേന നിരയോ. അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനി വുച്ചതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയോ. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപാതത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായോ. സോ ഹി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച, സബ്ബസമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോതി ച വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദിഅനേകപ്പകാരോ നിരയോവ വുച്ചതി. ഇധ പന സബ്ബപദേഹിപി നിരയോവ വുത്തോ. ഉപപജ്ജന്തീതി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി.

ഗാഥാസു പഠമഗാഥാ സങ്ഗീതികാലേ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതാ. ഞത്വാനാതി പുബ്ബകാലകിരിയാ. ഞാണപുബ്ബകഞ്ഹി ബ്യാകരണം. ഹേതുഅത്ഥോ വാ ത്വാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതീ’’തി, ജാനനഹേതൂതി അത്ഥോ. ബുദ്ധോ, ഭിക്ഖൂനം സന്തികേതി ബുദ്ധോ ഭഗവാ അത്തനോ സന്തികേ ഭിക്ഖൂനം ഏതം പരതോ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി വുച്ചമാനം അത്ഥം ബ്യാകാസി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.