൧. പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു

മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര സത്ഥരി ജനപദചാരികം ചരിത്വാ പുന സാവത്ഥിം ആഗതേ ഉപട്ഠാനസാലായ നിസീദിത്വാ ‘‘അസുകഗാമതോ അസുകഗാമസ്സ മഗ്ഗോ സമോ, അസുകഗാമസ്സ മഗ്ഗോ വിസമോ, സസക്ഖരോ, അസക്ഖരോ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനോ വിചരിതമഗ്ഗം ആരബ്ഭ മഗ്ഗകഥം കഥേസും. സത്ഥാ തേസം അരഹത്തസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ തം ഠാനം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അയം ബാഹിരകമഗ്ഗോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ അരിയമഗ്ഗേ കമ്മം കാതും വട്ടതി, ഏവഞ്ഹി കരോന്തോ ഭിക്ഖു സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൭൩. ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ, സച്ചാനം ചതുരോ പദാ;

വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം, ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ.

൨൭൪. ‘‘ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ, ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ;

ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേ പടിപജ്ജഥ, മാരസ്സേതം പമോഹനം.

൨൭൫. ‘‘ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേ പടിപന്നാ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥ;

അക്ഖാതോ വോ മയാ മഗ്ഗോ, അഞ്ഞായ സല്ലകന്തനം.

൨൭൬. ‘‘തുമ്ഹേഹി കിച്ചമാതപ്പം, അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ;

പടിപന്നാ പമോക്ഖന്തി, ഝായിനോ മാരബന്ധനാ’’തി.

തത്ഥ മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോതി ജങ്ഘമഗ്ഗാദയോ വാ ഹോന്തു ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതമഗ്ഗാ വാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി മഗ്ഗാനം സമ്മാദിട്ഠിആദീഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി മിച്ഛാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം പഹാനം കരോന്തോ നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസുപി സച്ചേസു ദുക്ഖപരിജാനനാദികിച്ചം സാധയമാനോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ. സച്ചാനം ചതുരോ പദാതി ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൨൨൪) ആഗതം വചീസച്ചം വാ ഹോതു, ‘‘സച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ സച്ചോ ഖത്തിയോ’’തിആദിഭേദം സമ്മുതിസച്ചം വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൪൪; മ. നി. ൨.൧൮൭-൧൮൮) ദിട്ഠിസച്ചം വാ ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദിഭേദം പരമത്ഥസച്ചം വാ ഹോതു, സബ്ബേസമ്പി ഇമേസം സച്ചാനം പരിജാനിതബ്ബട്ഠേന സച്ഛികാതബ്ബട്ഠേന പഹാതബ്ബട്ഠേന ഭാവേതബ്ബട്ഠേന ഏകപടിവേധട്ഠേന ച തഥപടിവേധട്ഠേന ച ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തിആദയോ ചതുരോ പദാ സേട്ഠാ നാമ. വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനന്തി ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪) വചനതോ സബ്ബധമ്മാനം നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ വിരാഗോ സേട്ഠോ. ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാതി സബ്ബേസം ദേവമനുസ്സാദിഭേദാനം ദ്വിപദാനം പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ തഥാഗതോവ സേട്ഠോ. ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, അരൂപധമ്മേ സമ്പിണ്ഡേതി. തസ്മാ അരൂപധമ്മാനമ്പി തഥാഗതോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ.

ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാതി മഗ്ഗഫലദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധത്ഥം യോ മയാ ‘‘സേട്ഠോ’’തി വുത്തോ, ഏസോവ മഗ്ഗോ, നത്ഥഞ്ഞോ. ഏതഞ്ഹി തുമ്ഹേതി തസ്മാ തുമ്ഹേ ഏതമേവ പടിപജ്ജഥ. മാരസ്സേതം പമോഹനന്തി ഏതം മാരമോഹനം മാരമന്ഥനന്തി വുച്ചതി. ദുക്ഖസ്സന്തന്തി സകലസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം പരിച്ഛേദം കരിസ്സഥാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞായ സല്ലകന്തനന്തി രാഗസല്ലാദീനം കന്തനം നിമ്മഥനം അബ്ബൂഹണം ഏതം മഗ്ഗം, മയാ വിനാ അനുസ്സവാദീഹി അത്തപച്ചക്ഖതോ ഞത്വാവ അയം മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, ഇദാനി തുമ്ഹേഹി കിലേസാനം ആതാപനേന ‘‘ആതപ്പ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം തസ്സ അധിഗമത്ഥായ സമ്മപ്പധാനവീരിയം കിച്ചം കരണീയം. കേവലഞ്ഹി അക്ഖാതാരോവ തഥാഗതാ. തസ്മാ തേഹി അക്ഖാതവസേന യേ പടിപന്നാ ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായിനോ, തേ തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതാ മാരബന്ധനാ പമോക്ഖന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.