൧. രോഹിനീഖത്തിയകഞ്ഞാവത്ഥു

കോധം ജഹേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ രോഹിനിം നാമ ഖത്തിയകഞ്ഞം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിം കിര സമയേ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഞ്ചസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കപിലവത്ഥും അഗമാസി. അഥസ്സ ഞാതകാ ‘‘ഥേരോ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു ഠപേത്വാ രോഹിനിം നാമ ഥേരസ്സ ഭഗിനിം. ഥേരോ ഞാതകേ പുച്ഛി ‘‘കഹം, രോഹിനീ’’തി? ‘‘ഗേഹേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഇധ നാഗതാ’’തി? ‘‘സരീരേ തസ്സാ ഛവിരോഗോ ഉപ്പന്നോതി ലജ്ജായ നാഗതാ, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി പക്കോസാപേത്വാ പടകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചിത്വാ ആഗതം ഏവമാഹ – ‘‘രോഹിനി, കസ്മാ നാഗതാസീ’’തി? ‘‘സരീരേ മേ, ഭന്തേ, ഛവിരോഗോ ഉപ്പന്നോ, തസ്മാ ലജ്ജായ നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ പുഞ്ഞം കാതും ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘കിം കരോമി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആസനസാലം കാരേഹീ’’തി. ‘‘കിം ഗഹേത്വാ’’തി? ‘‘കിം തേ പസാധനഭണ്ഡകം നത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം മൂല’’ന്തി? ‘‘ദസസഹസ്സമൂലം ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ആസനസാലം കാരേഹീ’’തി. ‘‘കോ മേ, ഭന്തേ, കാരേസ്സതീ’’തി? ഥേരോ സമീപേ ഠിതഞാതകേ ഓലോകേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഭാരോ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏതിസ്സാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ആഹരിംസു.

ഥേരോ ആസനസാലം സംവിദഹന്തോ രോഹിനിം ആഹ – ‘‘ദ്വിഭൂമികം ആസനസാലം കാരേത്വാ ഉപരി പദരാനം ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാസാലം നിബദ്ധം സമ്മജ്ജിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേഹി, നിബദ്ധം പാനീയഘടേ ഉപട്ഠാപേഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി പസാധനഭണ്ഡകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദ്വിഭൂമികആസനസാലം കാരേത്വാ ഉപരി പദരാനം ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാസാലം സമ്മജ്ജനാദീനി അകാസി. നിബദ്ധം ഭിക്ഖൂ നിസീദന്തി. അഥസ്സാ ആസനസാലം സമ്മജ്ജന്തിയാവ ഛവിരോഗോ മിലായി. സാ ആസനസാലായ നിട്ഠിതായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ആസനസാലം പൂരേത്വാ നിസിന്നസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം അദാസി. സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ ‘‘കസ്സേതം ദാന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഭഗിനിയാ മേ, ഭന്തേ, രോഹിനിയാ’’തി. ‘‘സാ പന കഹ’’ന്തി? ‘‘ഗേഹേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി? സാ ആഗന്തും ന ഇച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ അനിച്ഛമാനമ്പി പക്കോസാപേസിയേവ. ആഗന്ത്വാ ച പന വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ആഹ – ‘‘രോഹിനി, കസ്മാ നാഗമിത്ഥാ’’തി? ‘‘സരീരേ മേ, ഭന്തേ, ഛവിരോഗോ അത്ഥി, തേന ലജ്ജമാനാ നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘ജാനാസി പന കിം തേ നിസ്സായ ഏസ ഉപ്പന്നോ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തവ കോധം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ ഏസോ’’തി. ‘‘കിം പന മേ, ഭന്തേ, കത’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി. അഥസ്സാ സത്ഥാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഏകിസ്സാ രഞ്ഞോ നാടകിത്ഥിയാ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാകച്ഛുഫലാനി ആഹരാപേത്വാ തം നാടകിത്ഥിം അത്തനോ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ യഥാ സാ ന ജാനാതി, ഏവമസ്സാ സയനേ ചേവ പാവാരകോജവാദീനഞ്ച അന്തരേസു കച്ഛുചുണ്ണാനി ഠപാപേസി, കേളിം കുരുമാനാ വിയ തസ്സാ സരീരേപി ഓകിരി. തം ഖണംയേവ തസ്സാ സരീരം ഉപ്പക്കുപ്പക്കം ഗണ്ഡാഗണ്ഡജാതം അഹോസി. സാ കണ്ഡുവന്തീ ഗന്ത്വാ സയനേ നിപജ്ജി, തത്രാപിസ്സാ കച്ഛുചുണ്ണേഹി ഖാദിയമാനായ ഖരതരാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. തദാ അഗ്ഗമഹേസീ രോഹിനീ അഹോസീതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ, ‘‘രോഹിനി, തദാ തയാവേതം കമ്മം കതം. അപ്പമത്തകോപി ഹി കോധോ വാ ഇസ്സാ വാ കാതും ന യുത്തരൂപോ ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൧. ‘‘കോധം ജഹേ വിപ്പജഹേയ്യ മാനം,

സംയോജനം സബ്ബമതിക്കമേയ്യ;

തം നാമരൂപസ്മിമസജ്ജമാനം,

അകിഞ്ചനം നാനുപതന്തി ദുക്ഖാ’’തി.

തത്ഥ കോധന്തി സബ്ബാകാരമ്പി കോധം നവവിധമ്പി മാനം ജഹേയ്യ. സംയോജനന്തി കാമരാഗസംയോജനാദികം ദസവിധമ്പി സബ്ബസംയോജനം അതിക്കമേയ്യ. അസജ്ജമാനന്തി അലഗ്ഗമാനം. യോ ഹി ‘‘മമ രൂപം മമ വേദനാ’’തിആദിനാ നയേന നാമരൂപം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മിഞ്ച ഭിജ്ജമാനേ സോചതി വിഹഞ്ഞതി, അയം നാമരൂപസ്മിം സജ്ജതി നാമ. ഏവം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ അവിഹഞ്ഞന്തോ ന സജ്ജതി നാമ. തം പുഗ്ഗലം ഏവം അസജ്ജമാനം രാഗാദീനം അഭാവേന അകിഞ്ചനം ദുക്ഖാ നാമ നാനുപതന്തീതി അത്ഥോ. ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി. രോഹിനീപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ, തങ്ഖണഞ്ഞേവസ്സാ സരീരം സുവണ്ണവണ്ണം അഹോസി.

സാ തതോ ചുതാ താവതിംസഭവനേ ചതുന്നം ദേവപുത്താനം സീമന്തരേ നിബ്ബത്തിത്വാ പാസാദികാ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്താ അഹോസി. ചത്താരോപി ദേവപുത്താ തം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹാ ഹുത്വാ ‘‘മമ സീമായ അന്തോ നിബ്ബത്താ, മമ സീമായ അന്തോ നിബ്ബത്താ’’തി വിവദന്താ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, ഇമം നോ നിസ്സായ അഡ്ഡോ ഉപ്പന്നോ, തം വിനിച്ഛിനാഥാ’’തി ആഹംസു. സക്കോപി തം ഓലോകേത്വാവ ഉപ്പന്നസിനേഹോ ഹുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇമായ വോ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ കഥം ചിത്താനി ഉപ്പന്നാനീ’’തി. അഥേകോ ആഹ – ‘‘മമ താവ ഉപ്പന്നചിത്തം സങ്ഗാമഭേരി വിയ സന്നിസീദിതും നാസക്ഖീ’’തി. ദുതിയോ ‘‘മമ ചിത്തം പബ്ബതനദീ വിയ സീഘം പവത്തതിയേവാ’’തി. തതിയോ ‘‘മമ ഇമിസ്സാ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ കക്കടസ്സ വിയ അക്ഖീനി നിക്ഖമിംസൂ’’തി. ചതുത്ഥോ ‘‘മമ ചിത്തം ചേതിയേ ഉസ്സാപിതധജോ വിയ നിച്ചലം ഠാതും നാസക്ഖീ’’തി. അഥ നേ സക്കോ ആഹ – ‘‘താതാ, തുമ്ഹാകം താവ ചിത്താനി പസയ്ഹരൂപാനി, അഹം പന ഇമം ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി. ദേവപുത്താ, ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം മരണേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി തം സക്കസ്സ വിസ്സജ്ജേത്വാ പക്കമിംസു. സാ സക്കസ്സ പിയാ അഹോസി മനാപാ. ‘‘അസുകകീളം നാമ ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ സക്കോ തസ്സാ വചനം പടിക്ഖിപിതും നാസക്ഖീതി.

രോഹിനീഖത്തിയകഞ്ഞാവത്ഥു പഠമം.