൧൭. കോധവഗ്ഗോ

൧. രോഹിനീഖത്തിയകഞ്ഞാവത്ഥു

കോധം ജഹേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ നിഗ്രോധാരാമേ വിഹരന്തോ രോഹിനിം നാമ ഖത്തിയകഞ്ഞം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിം കിര സമയേ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ പഞ്ചസതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം കപിലവത്ഥും അഗമാസി. അഥസ്സ ഞാതകാ ‘‘ഥേരോ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു ഠപേത്വാ രോഹിനിം നാമ ഥേരസ്സ ഭഗിനിം. ഥേരോ ഞാതകേ പുച്ഛി ‘‘കഹം, രോഹിനീ’’തി? ‘‘ഗേഹേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഇധ നാഗതാ’’തി? ‘‘സരീരേ തസ്സാ ഛവിരോഗോ ഉപ്പന്നോതി ലജ്ജായ നാഗതാ, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി പക്കോസാപേത്വാ പടകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചിത്വാ ആഗതം ഏവമാഹ – ‘‘രോഹിനി, കസ്മാ നാഗതാസീ’’തി? ‘‘സരീരേ മേ, ഭന്തേ, ഛവിരോഗോ ഉപ്പന്നോ, തസ്മാ ലജ്ജായ നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ പുഞ്ഞം കാതും ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘കിം കരോമി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആസനസാലം കാരേഹീ’’തി. ‘‘കിം ഗഹേത്വാ’’തി? ‘‘കിം തേ പസാധനഭണ്ഡകം നത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം മൂല’’ന്തി? ‘‘ദസസഹസ്സമൂലം ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ആസനസാലം കാരേഹീ’’തി. ‘‘കോ മേ, ഭന്തേ, കാരേസ്സതീ’’തി? ഥേരോ സമീപേ ഠിതഞാതകേ ഓലോകേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഭാരോ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏതിസ്സാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ആഹരിംസു.

ഥേരോ ആസനസാലം സംവിദഹന്തോ രോഹിനിം ആഹ – ‘‘ദ്വിഭൂമികം ആസനസാലം കാരേത്വാ ഉപരി പദരാനം ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാസാലം നിബദ്ധം സമ്മജ്ജിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേഹി, നിബദ്ധം പാനീയഘടേ ഉപട്ഠാപേഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി പസാധനഭണ്ഡകം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദ്വിഭൂമികആസനസാലം കാരേത്വാ ഉപരി പദരാനം ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാസാലം സമ്മജ്ജനാദീനി അകാസി. നിബദ്ധം ഭിക്ഖൂ നിസീദന്തി. അഥസ്സാ ആസനസാലം സമ്മജ്ജന്തിയാവ ഛവിരോഗോ മിലായി. സാ ആസനസാലായ നിട്ഠിതായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ആസനസാലം പൂരേത്വാ നിസിന്നസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം അദാസി. സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ ‘‘കസ്സേതം ദാന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ഭഗിനിയാ മേ, ഭന്തേ, രോഹിനിയാ’’തി. ‘‘സാ പന കഹ’’ന്തി? ‘‘ഗേഹേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി? സാ ആഗന്തും ന ഇച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ അനിച്ഛമാനമ്പി പക്കോസാപേസിയേവ. ആഗന്ത്വാ ച പന വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ആഹ – ‘‘രോഹിനി, കസ്മാ നാഗമിത്ഥാ’’തി? ‘‘സരീരേ മേ, ഭന്തേ, ഛവിരോഗോ അത്ഥി, തേന ലജ്ജമാനാ നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘ജാനാസി പന കിം തേ നിസ്സായ ഏസ ഉപ്പന്നോ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തവ കോധം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ ഏസോ’’തി. ‘‘കിം പന മേ, ഭന്തേ, കത’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി സുണാഹീ’’തി. അഥസ്സാ സത്ഥാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഏകിസ്സാ രഞ്ഞോ നാടകിത്ഥിയാ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാകച്ഛുഫലാനി ആഹരാപേത്വാ തം നാടകിത്ഥിം അത്തനോ സന്തികം പക്കോസാപേത്വാ യഥാ സാ ന ജാനാതി, ഏവമസ്സാ സയനേ ചേവ പാവാരകോജവാദീനഞ്ച അന്തരേസു കച്ഛുചുണ്ണാനി ഠപാപേസി, കേളിം കുരുമാനാ വിയ തസ്സാ സരീരേപി ഓകിരി. തം ഖണംയേവ തസ്സാ സരീരം ഉപ്പക്കുപ്പക്കം ഗണ്ഡാഗണ്ഡജാതം അഹോസി. സാ കണ്ഡുവന്തീ ഗന്ത്വാ സയനേ നിപജ്ജി, തത്രാപിസ്സാ കച്ഛുചുണ്ണേഹി ഖാദിയമാനായ ഖരതരാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. തദാ അഗ്ഗമഹേസീ രോഹിനീ അഹോസീതി.

സത്ഥാ ഇമം അതീതം ആഹരിത്വാ, ‘‘രോഹിനി, തദാ തയാവേതം കമ്മം കതം. അപ്പമത്തകോപി ഹി കോധോ വാ ഇസ്സാ വാ കാതും ന യുത്തരൂപോ ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൧. ‘‘കോധം ജഹേ വിപ്പജഹേയ്യ മാനം,

സംയോജനം സബ്ബമതിക്കമേയ്യ;

തം നാമരൂപസ്മിമസജ്ജമാനം,

അകിഞ്ചനം നാനുപതന്തി ദുക്ഖാ’’തി.

തത്ഥ കോധന്തി സബ്ബാകാരമ്പി കോധം നവവിധമ്പി മാനം ജഹേയ്യ. സംയോജനന്തി കാമരാഗസംയോജനാദികം ദസവിധമ്പി സബ്ബസംയോജനം അതിക്കമേയ്യ. അസജ്ജമാനന്തി അലഗ്ഗമാനം. യോ ഹി ‘‘മമ രൂപം മമ വേദനാ’’തിആദിനാ നയേന നാമരൂപം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മിഞ്ച ഭിജ്ജമാനേ സോചതി വിഹഞ്ഞതി, അയം നാമരൂപസ്മിം സജ്ജതി നാമ. ഏവം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ അവിഹഞ്ഞന്തോ ന സജ്ജതി നാമ. തം പുഗ്ഗലം ഏവം അസജ്ജമാനം രാഗാദീനം അഭാവേന അകിഞ്ചനം ദുക്ഖാ നാമ നാനുപതന്തീതി അത്ഥോ. ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി. രോഹിനീപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ, തങ്ഖണഞ്ഞേവസ്സാ സരീരം സുവണ്ണവണ്ണം അഹോസി.

സാ തതോ ചുതാ താവതിംസഭവനേ ചതുന്നം ദേവപുത്താനം സീമന്തരേ നിബ്ബത്തിത്വാ പാസാദികാ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്താ അഹോസി. ചത്താരോപി ദേവപുത്താ തം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹാ ഹുത്വാ ‘‘മമ സീമായ അന്തോ നിബ്ബത്താ, മമ സീമായ അന്തോ നിബ്ബത്താ’’തി വിവദന്താ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, ഇമം നോ നിസ്സായ അഡ്ഡോ ഉപ്പന്നോ, തം വിനിച്ഛിനാഥാ’’തി ആഹംസു. സക്കോപി തം ഓലോകേത്വാവ ഉപ്പന്നസിനേഹോ ഹുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇമായ വോ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ കഥം ചിത്താനി ഉപ്പന്നാനീ’’തി. അഥേകോ ആഹ – ‘‘മമ താവ ഉപ്പന്നചിത്തം സങ്ഗാമഭേരി വിയ സന്നിസീദിതും നാസക്ഖീ’’തി. ദുതിയോ ‘‘മമ ചിത്തം പബ്ബതനദീ വിയ സീഘം പവത്തതിയേവാ’’തി. തതിയോ ‘‘മമ ഇമിസ്സാ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ കക്കടസ്സ വിയ അക്ഖീനി നിക്ഖമിംസൂ’’തി. ചതുത്ഥോ ‘‘മമ ചിത്തം ചേതിയേ ഉസ്സാപിതധജോ വിയ നിച്ചലം ഠാതും നാസക്ഖീ’’തി. അഥ നേ സക്കോ ആഹ – ‘‘താതാ, തുമ്ഹാകം താവ ചിത്താനി പസയ്ഹരൂപാനി, അഹം പന ഇമം ലഭന്തോ ജീവിസ്സാമി, അലഭന്തസ്സ മേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി. ദേവപുത്താ, ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം മരണേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി തം സക്കസ്സ വിസ്സജ്ജേത്വാ പക്കമിംസു. സാ സക്കസ്സ പിയാ അഹോസി മനാപാ. ‘‘അസുകകീളം നാമ ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ സക്കോ തസ്സാ വചനം പടിക്ഖിപിതും നാസക്ഖീതി.

രോഹിനീഖത്തിയകഞ്ഞാവത്ഥു പഠമം.

൨. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുവത്ഥു

യോ വേ ഉപ്പതിതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ അഗ്ഗാളവേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാരാ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സേനാസനേ അനുഞ്ഞാതേ രാജഗഹസേട്ഠിആദീഹി സേനാസനേസു കരിയമാനേസു ഏകോ ആളവികോ ഭിക്ഖു അത്തനോ സേനാസനം കരോന്തോ ഏകം മനാപരുക്ഖം ദിസ്വാ ഛിന്ദിതും ആരഭി. തത്ഥ പന നിബ്ബത്താ ഏകാ തരുണപുത്താ ദേവതാ പുത്തം അങ്കേനാദായ ഠിതാ യാചി ‘‘മാ മേ, സാമി, വിമാനം ഛിന്ദി, ന സക്ഖിസ്സാമി പുത്തം ആദായ അനാവാസാ വിചരിതു’’ന്തി. സോ ‘‘അഹം അഞ്ഞത്ര ഈദിസം രുക്ഖം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി തസ്സാ വചനം നാദിയി. സാ ‘‘ഇമമ്പി താവ ദാരകം ഓലോകേത്വാ ഓരമിസ്സതീ’’തി പുത്തം രുക്ഖസാഖായ ഠപേസി. സോപി ഭിക്ഖു ഉക്ഖിപിതം ഫരസും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ദാരകസ്സ ബാഹും ഛിന്ദി, ദേവതാ ഉപ്പന്നബലവകോധാ ‘‘പഹരിത്വാ നം മാരേസ്സാമീ’’തി ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഏവം താവ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഭിക്ഖു സീലവാ. സചാഹം ഇമം മാരേസ്സാമി, നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സാമി. സേസദേവതാപി അത്തനോ രുക്ഖം ഛിന്ദന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘അസുകദേവതായ ഏവം നാമ മാരിതോ ഭിക്ഖൂ’തി മം പമാണം കത്വാ ഭിക്ഖൂ മാരേസ്സന്തി. അയഞ്ച സസാമികോ ഭിക്ഖു, സാമികസ്സേവ നം കഥേസ്സാമീ’’തി ഉക്ഖിത്തഹത്ഥേ അപനേത്വാ രോദമാനാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം ദേവതേ’’തി ആഹ. സാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം മേ സാവകേന ഇദം നാമ കതം, അഹമ്പി നം മാരേതുകാമാ ഹുത്വാ ഇദം നാമ ചിന്തേത്വാ അമാരേത്വാവ ഇധാഗതാ’’തി സബ്ബം തം പവത്തിം വിത്ഥാരതോ ആരോചേസി.

സത്ഥാ തം സുത്വാ ‘‘സാധു, സാധു ദേവതേ, സാധു തേ കതം ഏവം ഉഗ്ഗതം കോപം ഭന്തം രഥം വിയ നിഗ്ഗണ്ഹമാനായാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൨. ‘‘യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം, രഥം ഭന്തംവ വാരയേ;

തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി, രസ്മിഗ്ഗാഹോ ഇതരോ ജനോ’’തി.

തത്ഥ ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. രഥം ഭന്തം വാതി യഥാ നാമ ഛേകോ സാരഥി അതിവേഗേന ധാവന്തം രഥം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ യഥിച്ഛകം ഠപേതി, ഏവം യോ പുഗ്ഗലോ ഉപ്പന്നം കോധം വാരയേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി. തമഹന്തി തം അഹം സാരഥിം ബ്രൂമി. ഇതരോ ജനോതി ഇതരോ പന രാജഉപരാജാദീനം രഥസാരഥിജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ നാമ ഹോതി, ന ഉത്തമസാരഥീതി.

ദേസനാവസാനേ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ദേവതാ പന സോതാപന്നാ ഹുത്വാപി രോദമാനാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം ദേവതേ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, വിമാനം മേ നട്ഠം, ഇദാനി കിം കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘അലം ദേവതേ, മാ ചിന്തയി, അഹം തേ വിമാനം ദസ്സാമീ’’തി ജേതവനേ ഗന്ധകുടിസമീപേ പുരിമദിവസേ ചുതദേവതം ഏകം രുക്ഖം അപദിസന്തോ ‘‘അമുകസ്മിം ഓകാസേ രുക്ഖോ വിവിത്തോ, തത്ഥ ഉപഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സാ തത്ഥ ഉപഗഞ്ഛി. തതോ പട്ഠായ ‘‘ബുദ്ധദത്തിയം ഇമിസ്സാ വിമാന’’ന്തി മഹേസക്ഖദേവതാപി ആഗന്ത്വാ തം ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. സത്ഥാ തം അത്ഥുപ്പത്തിം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസീതി.

അഞ്ഞതരഭിക്ഖുവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ഉത്തരാഉപാസികാവത്ഥു

അക്കോധേന ജിനേ കോധന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഉത്തരായ ഗേഹേ കതഭത്തകിച്ചോ ഉത്തരം ഉപാസികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായമനുപുബ്ബീ കഥാ – രാജഗഹേ കിര സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ പുണ്ണോ നാമ ദലിദ്ദോ ഭതിം കത്വാ ജീവതി. തസ്സ ഭരിയാ ച ഉത്തരാ നാമ ധീതാ ചാതി ദ്വേയേവ ഗേഹമാനുസകാ. അഥേകദിവസം ‘‘സത്താഹം നക്ഖത്തം കീളിതബ്ബ’’ന്തി രാജഗഹേ ഘോസനം കരിംസു. തം സുത്വാ സുമനസേട്ഠി പാതോവ ആഗതം പുണ്ണം ആമന്തേത്വാ, ‘‘താത, അമ്ഹാകം പരിജനോ നക്ഖത്തം കീളിതുകാമോ, ത്വം കിം നക്ഖത്തം കീളിസ്സസി, ഉദാഹു ഭതിം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘സാമി, നക്ഖത്തം നാമ സധനാനം ഹോതി, മമ പന ഗേഹേ സ്വാതനായ യാഗുതണ്ഡുലമ്പി നത്ഥി, കിം മേ നക്ഖത്തേന, ഗോണേ ലഭന്തോ കസിതും ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗോണേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സോ ബലവഗോണേ ച നങ്ഗലഞ്ച ഗഹേത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, നാഗരാ നക്ഖത്തം കീളന്തി, അഹം ദലിദ്ദതായ ഭതിം കാതും ഗമിസ്സാമി, മയ്ഹമ്പി താവ അജ്ജ ദ്വിഗുണം നിവാപം പചിത്വാ ഭത്തം ആഹരേയ്യാസീ’’തി ഭരിയം വത്വാ ഖേത്തം അഗമാസി.

സാരിപുത്തത്ഥേരോപി സത്താഹം നിരോധസമാപന്നോ തം ദിവസം വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അജ്ജ മയാ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ഓലോകേന്തോ പുണ്ണം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘സദ്ധോ നു ഖോ ഏസ, സക്ഖിസ്സതി വാ മേ സങ്ഗഹം കാതു’’ന്തി ഓലോകേന്തോ തസ്സ സദ്ധഭാവഞ്ച സങ്ഗഹം കാതും സമത്ഥഭാവഞ്ച തപ്പച്ചയാ ചസ്സ മഹാസമ്പത്തിപടിലാഭഞ്ച ഞത്വാ പത്തചീവരമാദായ തസ്സ കസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആവാടതീരേ ഏകം ഗുമ്ബം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി.

പുണ്ണോ ഥേരം ദിസ്വാവ കസിം ഠപേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ദന്തകട്ഠേന അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കത്വാ അദാസി. അഥസ്സ ഥേരോ പത്തഞ്ച പരിസ്സാവനഞ്ച നീഹരിത്വാ അദാസി. സോ ‘‘പാനീയേന അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ആദായ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പരേസം പച്ഛിമഗേഹേ വസതി. സചസ്സ ഗേഹദ്വാരം ഗമിസ്സാമി, ഇമസ്സ ഭരിയാ മം ദട്ഠും ന ലഭിസ്സതി. യാവസ്സാ ഭത്തം ആദായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി, താവ ഇധേവ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ തത്ഥേവ ഥോകം വീതിനാമേത്വാ തസ്സ മഗ്ഗാരുള്ഹഭാവം ഞത്വാ അന്തോനഗരാഭിമുഖോ പായാസി.

സാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അപ്പേകദാഹം ദേയ്യധമ്മേ സതി അയ്യം ന പസ്സാമി, അപ്പേകദാ മേ അയ്യം പസ്സന്തിയാ ദേയ്യധമ്മോ ന ഹോതി. അജ്ജ പന മേ അയ്യോ ച ദിട്ഠോ, ദേയ്യധമ്മോ ചായം അത്ഥി, കരിസ്സതി നു ഖോ മേ സങ്ഗഹ’’ന്തി. സാ ഭത്തഭാജനം ഓരോപേത്വാ ഥേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം ലൂഖം വാ പണീതം വാതി അചിന്തേത്വാ ദാസസ്സ വോ സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം ഉപനാമേത്വാ തായ ഏകേന ഹത്ഥേന ഭാജനം ധാരേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന തതോ ഭത്തം ദദമാനായ ഉപഡ്ഢഭത്തേ ദിന്നേ ‘‘അല’’ന്തി ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. സാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏകോവ പടിവിസോ, ന സക്കാ ദ്വിധാ കാതും. തുമ്ഹാകം ദാസസ്സ ഇധലോകസങ്ഗഹം അകത്വാ പരലോകസങ്ഗഹം കരോഥ, നിരവസേസമേവ ദാതുകാമമ്ഹീ’’തി വത്വാ സബ്ബമേവ ഥേരസ്സ പത്തേ പതിട്ഠപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മസ്സേവ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഥേരോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി വത്വാ ഠിതകോവ അനുമോദനം കരിത്വാ ഏകസ്മിം ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചമകാസി. സാപി നിവത്തിത്വാ തണ്ഡുലേ പരിയേസിത്വാ ഭത്തം പചി. പുണ്ണോപി അഡ്ഢകരീസമത്തട്ഠാനം കസിത്വാ ജിഘച്ഛം സഹിതും അസക്കോന്തോ ഗോണേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഏകരുക്ഖച്ഛായം പവിസിത്വാ മഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ നിസീദി.

അഥസ്സ ഭരിയാ ഭത്തം ആദായ ഗച്ഛമാനാ തം ദിസ്വാവ ‘‘ഏസ ജിഘച്ഛായ പീളിതോ മം ഓലോകേന്തോ നിസിന്നോ. സചേ മം ‘അതിവിയ ജേ ചിരായീ’തി തജ്ജേത്വാ പതോദലട്ഠിയാ മം പഹരിസ്സതി, മയാ കതകമ്മം നിരത്ഥകം ഭവിസ്സതി. പടികച്ചേവസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സാമി, അജ്ജേകദിവസം ചിത്തം പസാദേഹി, മാ മയാ കതകമ്മം നിരത്ഥകം കരി. അഹഞ്ഹി പാതോവ തേ ഭത്തം ആഹരന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ധമ്മസേനാപതിം ദിസ്വാ തവ ഭത്തം തസ്സ ദത്വാ പുന ഗന്ത്വാ ഭത്തം പചിത്വാ ആഗതാ, പസാദേഹി, സാമി, ചിത്ത’’ന്തി. സോ ‘‘കിം വദേസി, ഭദ്ദേ’’തി പുച്ഛിത്വാ പുന തമത്ഥം സുത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, സാധു വത തേ കതം മമ ഭത്തം അയ്യസ്സ ദദമാനായ, മയാപിസ്സ അജ്ജ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്ന’’ന്തി പസന്നമാനസോ തം വചനം അഭിനന്ദിത്വാ ഉസ്സുരേ ലദ്ധഭത്തതായ കിലന്തകായോ തസ്സാ അങ്കേ സീസം കത്വാ നിദ്ദം ഓക്കമി.

അഥസ്സ പാതോവ കസിതട്ഠാനം പംസുചുണ്ണം ഉപാദായ സബ്ബം രത്തസുവണ്ണം കണികാരപുപ്ഫരാസി വിയ സോഭമാനം അട്ഠാസി. സോ പബുദ്ധോ ഓലോകേത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഏതം കസിതട്ഠാനം സബ്ബം മമ സുവണ്ണം ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, കിം നു ഖോ മേ അതിഉസ്സുരേ ലദ്ധഭത്തതായ അക്ഖീനി ഭമന്തീ’’തി. ‘‘സാമി, മയ്ഹമ്പി ഏവമേവ പഞ്ഞായതീ’’തി. സോ ഉട്ഠായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏകപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ നങ്ഗലസീസേ പഹരിത്വാ സുവണ്ണഭാവം ഞത്വാ ‘‘അഹോ അയ്യസ്സ ധമ്മസേനാപതിസ്സ മേ ദിന്നദാനേന അജ്ജേവ വിപാകോ ദസ്സിതോ, ന ഖോ പന സക്കാ ഏത്തകം ധനം പടിച്ഛാദേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഭരിയായ ആഭതം ഭത്തപാതിം സുവണ്ണസ്സ പൂരേത്വാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ കതോകാസോ പവിസിത്വാ രാജാനം അഭിവാദേത്വാ ‘‘കിം, താതാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ദേവ, അജ്ജ മയാ കസിതട്ഠാനം സബ്ബം സുവണ്ണഭരിതമേവ ഹുത്വാ ഠിതം, ഇദം സുവണ്ണം ആഹരാപേതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘പുണ്ണോ നാമ അഹ’’ന്തി. ‘‘കിം പന തേ അജ്ജ കത’’ന്തി? ‘‘ധമ്മസേനാപതിസ്സ മേ അജ്ജ പാതോവ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്നം, ഭരിയായപി മേ മയ്ഹം ആഹരണഭത്തം തസ്സേവ ദിന്ന’’ന്തി.

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘അജ്ജേവ കിര, ഭോ, ധമ്മസേനാപതിസ്സ ദിന്നദാനേന വിപാകോ ദസ്സിതോ’’തി വത്വാ, ‘‘താത, കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബഹൂനി സകടസഹസ്സാനി പഹിണിത്വാ സുവണ്ണം ആഹരാപേഥാ’’തി. രാജാ സകടാനി പഹിണി. രാജപുരിസേസു ‘‘രഞ്ഞോ സന്തക’’ന്തി ഗണ്ഹന്തേസു ഗഹിതഗഹിതം മത്തികാവ ഹോതി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി കിന്തി വത്വാ ഗഹിത’’ന്തി. പുട്ഠാ ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തക’’ന്തി ആഹംസു. ന മയ്ഹം, താതാ, സന്തകം, ഗച്ഛഥ ‘‘പുണ്ണസ്സ സന്തക’’ന്തി വത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. തേ തഥാ കരിംസു, ഗഹിതഗഹിതം സുവണ്ണമേവ അഹോസി. സബ്ബമ്പി ആഹരിത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിമകംസു, അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ രാസി അഹോസി. രാജാ നാഗരേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അത്ഥി കസ്സചി ഏത്തകം സുവണ്ണ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം പനസ്സ ദാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സേട്ഠിഛത്തം, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘ബാഹുധനസേട്ഠി നാമ ഹോതൂ’’തി മഹന്തേന ഭോഗേന സദ്ധിം തസ്സ സേട്ഠിഛത്തമദാസി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘മയം, ദേവ, ഏത്തകം കാലം പരകുലേ വസിമ്ഹാ, വസനട്ഠാനം നോ ദേഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പസ്സ, ഏസ ഗുമ്ബോ പഞ്ഞായതി, ഏതം ഹരാപേത്വാ ഗേഹം കാരേഹീ’’തി പുരാണസേട്ഠിസ്സ ഗേഹട്ഠാനം ആചിക്ഖി. സോ തസ്മിം ഠാനേ കതിപാഹേനേവ ഗേഹം കാരാപേത്വാ ഗേഹപ്പവേസനമങ്ഗലഞ്ച ഛത്തമങ്ഗലഞ്ച ഏകതോവ കരോന്തോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം അദാസി. അഥസ്സ സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ധമ്മകഥാവസാനേ പുണ്ണസേട്ഠി ച ഭരിയാ ചസ്സ ധീതാ ച ഉത്തരാതി തയോ ജനാ സോതാപന്നാ അഹേസും.

അപരഭാഗേ രാജഗഹസേട്ഠി പുണ്ണസേട്ഠിനോ ധീതരം അത്തനോ പുത്തസ്സ വാരേസി. സോ ‘‘നാഹം ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘മാ ഏവം കരോതു, ഏത്തകം കാലം അമ്ഹേ നിസ്സായ വസന്തേനേവ തേ സമ്പത്തി ലദ്ധാ, ദേതു മേ പുത്തസ്സ ധീതര’’ന്തി വുത്തേ ‘‘സോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ, മമ ധീതാ തീഹി രതനേഹി വിനാ വത്തിതും ന സക്കോതി, നേവസ്സ ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ബഹൂ സേട്ഠിഗണാദയോ കുലപുത്താ ‘‘മാ തേന സദ്ധിം വിസ്സാസം ഭിന്ദി, ദേഹിസ്സ ധീതര’’ന്തി യാചിംസു. സോ തേസം വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമായം ധീതരം അദാസി. സാ പതികുലം ഗതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖും വാ ഭിക്ഖുനിം വാ ഉപസങ്കമിതും ദാനം വാ ദാതും ധമ്മം വാ സോതും നാലത്ഥ. ഏവം അഡ്ഢതിയേസു മാസേസു വീതിവത്തേസു സന്തികേ ഠിതം പരിചാരികം പുച്ഛി – ‘‘ഇദാനി കിത്തകം അന്തോവസ്സസ്സ അവസിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അഡ്ഢമാസോ, അയ്യേ’’തി. സാ പിതു സാസനം പഹിണി ‘‘കസ്മാ മം ഏവരൂപേ ബന്ധനാഗാരേ പക്ഖിപിംസു, വരം മേ ലക്ഖണാഹതം കത്വാ പരേസം ദാസിം സാവേതും. ഏവരൂപസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികുലസ്സ ദാതും ന വട്ടതി. ആഗതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുദസ്സനാദീസു ഏകമ്പി പുഞ്ഞം കാതും ന ലഭാമീ’’തി.

അഥസ്സാ പിതാ ‘‘ദുക്ഖിതാ വത മേ ധീതാ’’തി അനത്തമനതം പവേദേത്വാ പഞ്ചദസ കഹാപണസഹസ്സാനി പേസേസി ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ സിരിമാ നാമ ഗണികാ അത്ഥി, ദേവസികം സഹസ്സം ഗണ്ഹാതി. ഇമേഹി കഹാപണേഹി തം ആനേത്വാ സാമികസ്സ പാദപരിചാരികം കത്വാ സയം പുഞ്ഞാനി കരോതൂ’’തി. സാ സിരിമം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സഹായികേ ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ഇമം അഡ്ഢമാസം തവ സഹായകം പരിചരാഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണി. സാ തം ആദായ സാമികസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തേന സിരിമം ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘സാമി, ഇമം അഡ്ഢമാസം മമ സഹായികാ തുമ്ഹേ പരിചരതു, അഹം പന ഇമം അഡ്ഢമാസം ദാനഞ്ചേവ ദാതുകാമാ ധമ്മഞ്ച സോതുകാമാ’’തി ആഹ. സോ തം അഭിരൂപം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

ഉത്തരാപി ഖോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം അഡ്ഢമാസം അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി സത്ഥു പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇതോ ദാനി പട്ഠായ യാവ മഹാപവാരണാ, താവ സത്ഥാരം ഉപട്ഠാതും ധമ്മഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമീ’’തി തുട്ഠമാനസാ ‘‘ഏവം യാഗും പചഥ, ഏവം പൂവേ പചഥാ’’തി മഹാനസേ സബ്ബകിച്ചാനി സംവിദഹന്തീ വിചരതി. അഥസ്സാ സാമികോ ‘‘സ്വേ പവാരണാ ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാനസാഭിമുഖോ വാതപാനേ ഠത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ കരോന്തീ സാ അന്ധബാലാ വിചരതീ’’തി ഓലോകേന്തോ തം സേട്ഠീധീതരം സേദകിലിന്നം ഛാരികായ ഓകിണ്ണം അങ്ഗാരമസിമക്ഖിതം തഥാ സംവിദഹിത്വാ വിചരമാനം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ അന്ധബാലാ ഏവരൂപേ ഠാനേ ഇമം സിരിസമ്പത്തിം നാനുഭവതി, ‘മുണ്ഡകസമണേ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’തി തുട്ഠചിത്താ വിചരതീ’’തി ഹസിത്വാ അപഗഞ്ഛി.

തസ്മിം അപഗതേ തസ്സ സന്തികേ ഠിതാ സിരിമാ ‘‘കിം നു ഖോ ഓലോകേത്വാ ഏസ ഹസീ’’തി തേനേവ വാതപാനേന ഓലോകേന്തീ ഉത്തരം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഓലോകേത്വാ ഇമിനാ ഹസിതം, അദ്ധാ ഇമസ്സ ഏതായ സദ്ധിം സന്ഥവോ അത്ഥീ’’തി ചിന്തേസി. സാ കിര അഡ്ഢമാസം തസ്മിം ഗേഹേ ബാഹിരകഇത്ഥീ ഹുത്വാ വസമാനാപി തം സമ്പത്തിം അനുഭവമാനാ അത്തനോ ബാഹിരകഇത്ഥിഭാവം അജാനിത്വാ ‘‘അഹം ഘരസാമിനീ’’തി സഞ്ഞമകാസി. സാ ഉത്തരായ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘ദുക്ഖമസ്സാ ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി പാസാദാ ഓരുയ്ഹ മഹാനസം പവിസിത്വാ പൂവപചനട്ഠാനേ പക്കുഥിതം സപ്പിം കടച്ഛുനാ ആദായ ഉത്തരാഭിമുഖം പായാസി. ഉത്തരാ തം ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘‘മമ സഹായികായ മയ്ഹം ഉപകാരോ കതോ, ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ബ്രഹ്മലോകോ അതിനീചകോ, മമ സഹായികായ ഗുണോവ മഹന്തോ. അഹഞ്ഹി ഏതം നിസ്സായ ദാനഞ്ച ദാതും ധമ്മഞ്ച സോതും ലഭിം. സചേ മമ ഏതിസ്സാ ഉപരി കോപോ അത്ഥി, ഇദം സപ്പി മം ദഹതു. സചേ നത്ഥി, മാ ദഹതൂ’’തി തം മേത്തായ ഫരി. തായ തസ്സാ മത്ഥകേ ആസിത്തം പക്കുഥിതസപ്പി സീതുദകം വിയ അഹോസി.

അഥ നം ‘‘ഇദം സീതലം ഭവിസ്സതീ’’തി കടച്ഛും പൂരേത്വാ ആദായ ആഗച്ഛന്തിം ഉത്തരായ ദാസിയോ ദിസ്വാ ‘‘അപേഹി ദുബ്ബിനീതേ, ന ത്വം അമ്ഹാകം അയ്യായ പക്കുഥിതം സപ്പിം ആസിഞ്ചിതും അനുച്ഛവികാ’’തി സന്തജ്ജേന്തിയോ ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠായ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പോഥേത്വാ ഭൂമിയം പാതേസും. ഉത്തരാ വാരേന്തീപി വാരേതും നാസക്ഖി. അഥസ്സാ ഉപരി ഠിതാ സബ്ബാ ദാസിയോ പടിബാഹിത്വാ ‘‘കിസ്സ തേ ഏവരൂപം ഭാരിയം കത’’ന്തി സിരിമം ഓവദിത്വാ ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സതപാകതേലേന അബ്ഭഞ്ജി. തസ്മിം ഖണേ സാ അത്തനോ ബാഹിരകിത്ഥിഭാവം ഞത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഭാരിയം കമ്മം കതം സാമികസ്സ ഹസനമത്തകാരണാ ഇമിസ്സാ ഉപരി പക്കുഥിതം സപ്പിം ആസിഞ്ചന്തിയാ, അയം ‘ഗണ്ഹഥ ന’ന്തി ദാസിയോ ന ആണാപേസി. മം വിഹേഠനകാലേപി സബ്ബദാസിയോ പടിബാഹിത്വാ മയ്ഹം കത്തബ്ബമേവ അകാസി. സചാഹം ഇമം ന ഖമാപേസ്സാമി, മുദ്ധാ മേ സത്തധാ ഫലേയ്യാ’’തി തസ്സാ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘അയ്യേ, ഖമാഹി മേ’’തി ആഹ. അഹം സപിതികാ ധീതാ, പിതരി ഖമന്തേ ഖമാമീതി. ഹോതു, അയ്യേ, പിതരം തേ പുണ്ണസേട്ഠിം ഖമാപേസ്സാമീതി. പുണ്ണോ മമ വട്ടജനകപിതാ, വിവട്ടജനകേ പിതരി ഖമന്തേ പനാഹം ഖമിസ്സാമീതി. കോ പന തേ വിവട്ടജനകപിതാതി? സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. മയ്ഹം തേന സദ്ധിം വിസ്സാസോ നത്ഥീതി. അഹം കരിസ്സാമി, സത്ഥാ സ്വേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ ഇധാഗമിസ്സതി, ത്വം യഥാലദ്ധം സക്കാരം ഗഹേത്വാ ഇധേവ ആഗന്ത്വാ തം ഖമാപേഹീതി. സാ ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി ഉട്ഠായ അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ചസതാ പരിവാരിത്ഥിയോ ആണാപേത്വാ നാനാവിധാനി ഖാദനീയാനി ചേവ സൂപേയ്യാനി ച സമ്പാദേത്വാ പുനദിവസേ തം സക്കാരം ആദായ ഉത്തരായ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേതും അവിസഹന്തീ അട്ഠാസി. തം സബ്ബം ഗഹേത്വാ ഉത്തരാവ സംവിദഹി. സിരിമാപി ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സദ്ധിം പരിവാരേന സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജി.

അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘കോ തേ അപരാധോ’’തി? ഭന്തേ, മയാ ഹിയ്യോ ഇദം നാമ കതം, അഥ മേ സഹായികാ മം വിഹേഠയമാനാ ദാസിയോ നിവാരേത്വാ മയ്ഹം ഉപകാരമേവ അകാസി. സാഹം ഇമിസ്സാ ഗുണം ജാനിത്വാ ഇമം ഖമാപേസിം, അഥ മം ഏസാ ‘‘തുമ്ഹേസു ഖമന്തേസു ഖമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏവം കിര ഉത്തരേ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സീസേ മേ സഹായികായ പക്കുഥിതസപ്പി ആസിത്ത’’ന്തി. അഥ ‘‘തയാ കിം ചിന്തിത’’ന്തി? ‘‘ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ബ്രഹ്മലോകോ അതിനീചകോ, മമ സഹായികായ ഗുണോവ മഹന്തോ. അഹഞ്ഹി ഏതം നിസ്സായ ദാനഞ്ച ദാതും ധമ്മഞ്ച സോതും അലത്ഥം, സചേ മേ ഇമിസ്സാ ഉപരി കോപോ അത്ഥി, ഇദം മം ദഹതു. നോ ചേ, മാ ദഹതൂ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ഇമം മേത്തായ ഫരിം, ഭന്തേതി. സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധു, ഉത്തരേ, ഏവം കോധം ജിനിതും വട്ടതി. കോധോ ഹി നാമ അക്കോധേന, അക്കോസകപരിഭാസകോ അനക്കോസന്തേന അപരിഭാസന്തേന, ഥദ്ധമച്ഛരീ അത്തനോ സന്തകസ്സ ദാനേന, മുസാവാദീ സച്ചവചനേന ജിനിതബ്ബോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൩. ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം, അസാധും സാധുനാ ജിനേ;

ജിനേ കദരിയം ദാനേന, സച്ചേനാലികവാദിന’’ന്തി.

തത്ഥ അക്കോധേനാതി കോധനോ ഹി പുഗ്ഗലോ അക്കോധേന ഹുത്വാ ജിനിതബ്ബോ. അസാധുന്തി അഭദ്ദകോ ഭദ്ദകേന ഹുത്വാ ജിനിതബ്ബോ. കദരിയന്തി ഥദ്ധമച്ഛരീ അത്തനോ സന്തകസ്സ ചാഗചിത്തേന ജിനിതബ്ബോ. അലികവാദീ സച്ചവചനേന ജിനിതബ്ബോ. തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം…പേ… സച്ചേനാലികവാദിന’’ന്തി.

ദേസനാവസാനേ സിരിമാ സദ്ധിം പഞ്ചസതാഹി ഇത്ഥീഹി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

ഉത്തരാഉപാസികാവത്ഥു തതിയം.

൪. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരപഞ്ഹവത്ഥു

സച്ചം ഭണേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ പഞ്ഹം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഥേരോ ദേവചാരികം ഗന്ത്വാ മഹേസക്ഖായ ദേവതായ വിമാനദ്വാരേ ഠത്വാ തം അത്തനോ സന്തികം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതം ഏവമാഹ – ‘‘ദേവതേ മഹതീ തേ സമ്പത്തി, കിം കമ്മം കത്വാ ഇമം അലത്ഥാ’’തി? ‘‘മാ മം, ഭന്തേ, പുച്ഛഥാ’’തി. ദേവതാ കിര അത്തനോ പരിത്തകമ്മേന ലജ്ജമാനാ ഏവം വദതി. സാ പന ഥേരേന ‘‘കഥേഹിയേവാ’’തി വുച്ചമാനാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയാ നേവ ദാനം ദിന്നം, ന പൂജാ കതാ, ന ധമ്മോ സുതോ, കേവലം സച്ചമത്തം രക്ഖിത’’ന്തി. ഥേരോ അഞ്ഞാനി വിമാനദ്വാരാനി ഗന്ത്വാ ആഗതാഗതാ അപരാപി ദേവധീതരോ പുച്ഛി. താസുപി തഥേവ നിഗുഹിത്വാ ഥേരം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തീസു ഏകാ താവ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയാ നേവ ദാനാദീസു കതം നാമ അത്ഥി, അഹം പന കസ്സപബുദ്ധകാലേ പരസ്സ ദാസീ അഹോസിം, തസ്സാ മേ സാമികോ അതിവിയ ചണ്ഡോ ഫരുസോ, ഗഹിതഗ്ഗഹിതേനേവ കട്ഠേന വാ കലിങ്ഗരേന വാ സീസം ഭിന്ദതി. സാഹം ഉപ്പന്നേ കോപേ ‘ഏസ തവ സാമികോ ലക്ഖണാഹതം വാ കാതും നാസാദീനി വാ ഛിന്ദിതും ഇസ്സരോ, മാ കുജ്ഝീ’തി അത്താനമേവ പരിഭാസേത്വാ കോപം നാമ ന അകാസിം, തേന മേ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി. അപരാ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഉച്ഛുഖേത്തം രക്ഖമാനാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉച്ഛുയട്ഠിം അദാസിം’’. അപരാ ഏകം തിമ്ബരുസകം അദാസിം. അപരാ ഏകം ഏളാലുകം അദാസിം. അപരാ ഏകം ഫാരുസകം അദാസിം. അപരാ ഏകം മൂലമുട്ഠിം. അപരാ ‘‘നിമ്ബമുട്ഠി’’ന്തിആദിനാ നയേന അത്തനാ അത്തനാ കതം പരിത്തദാനം ആരോചേത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഇമിനാ കാരണേന അമ്ഹേഹി അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി ആഹംസു.

ഥേരോ താഹി കതകമ്മം സുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സച്ചകഥനമത്തേന, കോപനിബ്ബാപനമത്തേന, അതിപരിത്തകേന തിമ്ബരുസകാദിദാനമത്തേന ദിബ്ബസമ്പത്തിം ലദ്ധു’’ന്തി. ‘‘കസ്മാ മം, മോഗ്ഗല്ലാന, പുച്ഛസി, നനു തേ ദേവതാഹി അയം അത്ഥോ കഥിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ലബ്ഭതി മഞ്ഞേ ഏത്തകേന ദിബ്ബസമ്പത്തീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, സച്ചമത്തം കഥേത്വാപി കോപമത്തം ജഹിത്വാപി പരിത്തകം ദാനം ദത്വാപി ദേവലോകം ഗച്ഛതിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൪. ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യ, ദജ്ജാ അപ്പമ്പി യാചിതോ;

ഏതേഹി തീഹി ഠാനേഹി, ഗച്ഛേ ദേവാന സന്തികേ’’തി.

തത്ഥ സച്ചം ഭണേതി സച്ചം ദീപേയ്യ വോഹരേയ്യ, സച്ചേ പതിട്ഠഹേയ്യാതി അത്ഥോ. ന കുജ്ഝേയ്യാതി പരസ്സ ന കുജ്ഝേയ്യ. യാചിതോതി യാചകാ നാമ സീലവന്തോ പബ്ബജിതാ. തേ ഹി കിഞ്ചാപി ‘‘ദേഥാ’’തി അയാചിത്വാവ ഘരദ്വാരേ തിട്ഠന്തി, അത്ഥതോ പന യാചന്തിയേവ നാമ. ഏവം സീലവന്തേഹി യാചിതോ അപ്പസ്മിം ദേയ്യധമ്മേ വിജ്ജമാനേ അപ്പമത്തകമ്പി ദദേയ്യ. ഏതേഹി തീഹീതി ഏതേസു തീസു ഏകേനാപി കാരണേന ദേവലോകം ഗച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരപഞ്ഹവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ബുദ്ധപിതുബ്രാഹ്മണവത്ഥു

അഹിംസകാ യേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാകേതം നിസ്സായ അഞ്ജനവനേ വിഹരന്തോ ഭിക്ഖൂഹി പട്ഠപഞ്ഹം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഭഗവതോ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ സാകേതം പിണ്ഡായ പവിസനകാലേ ഏകോ സാകേതവാസീ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണോ നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ അന്തരഘരദ്വാരേ ദസബലം ദിസ്വാ പാദേസു നിപതിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ, ‘‘താത, നനു നാമ പുത്തേഹി ജിണ്ണകാലേ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ, കസ്മാ ഏത്തകം കാലം അമ്ഹാകം അത്താനം ന ദസ്സേസി. മയാ താവ ദിട്ഠോസി, മാതരമ്പി പസ്സിതും ഏഹീ’’തി സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഗേഹം അഗമാസി. സത്ഥാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. ബ്രാഹ്മണീപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥു പാദേസു നിപതിത്വാ, ‘‘താത, ഏത്തകം കാലം കുഹിം ഗതോസി, നനു നാമ മാതാപിതരോ മഹല്ലകകാലേ ഉപട്ഠാതബ്ബാ’’തി വത്വാ പുത്തധീതരോ ‘‘ഏഥ ഭാതരം വന്ദഥാ’’തി വന്ദാപേസി. തേ ഉഭോപി തുട്ഠമാനസാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇധേവ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ഏകട്ഠാനേയേവ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹന്തീ’’തി വുത്തേ, ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, യേ വോ നിമന്തേതും ആഗച്ഛന്തി, തേ അമ്ഹാകം സന്തികം പഹിണേയ്യാഥാ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ തതോ പട്ഠായ നിമന്തേതും ആഗതേ ‘‘ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ആരോചേയ്യാഥാ’’തി പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ ‘‘മയം സ്വാതനായ സത്ഥാരം നിമന്തേമാ’’തി ബ്രാഹ്മണം വദന്തി. ബ്രാഹ്മണോ പുനദിവസേ അത്തനോ ഗേഹതോ ഭത്തഭാജനസൂപേയ്യഭാജനാനി ആദായ സത്ഥു നിസീദനട്ഠാനം ഗച്ഛതി. അഞ്ഞത്ര പന നിമന്തനേ അസതി സത്ഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സേവ ഗേഹേ ഭത്തകിച്ചം കരോതി. തേ ഉഭോപി അത്തനോ ദേയ്യധമ്മം നിച്ചകാലം തഥാഗതസ്സ ദേന്താ ധമ്മകഥം സുണന്താ അനാഗാമിഫലം പാപുണിംസു.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ആവുസോ, ബ്രാഹ്മണോ ‘തഥാഗതസ്സ സുദ്ധോദനോ പിതാ, മഹാമായാ മാതാ’തി ജാനാതി, ജാനന്തോവ സദ്ധിം ബ്രാഹ്മണിയാ തഥാഗതം ‘അമ്ഹാകം പുത്തോ’തി വദതി, സത്ഥാപി തഥേവ അധിവാസേതി. കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഉഭോപി തേ അത്തനോ പുത്തമേവ പുത്തോതി വദന്തീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി.

അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, അയം ബ്രാഹ്മണോ നിരന്തരം പഞ്ച ജാതിസതാനി മയ്ഹം പിതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാപിതാ. സാപി മേ ബ്രാഹ്മണീ നിരന്തരമേവ പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാമാതാ. ഏവാഹം ദിയഡ്ഢജാതിസഹസ്സം ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ സംവഡ്ഢോ, ദിയഡ്ഢജാതിസഹസ്സം ബ്രാഹ്മണിയാ ഹത്ഥേതി തീണി ജാതിസഹസ്സാനി തേസം പുത്തഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘യസ്മിം മനോ നിവിസതി, ചിത്തഞ്ചാപി പസീദതി;

അദിട്ഠപുബ്ബകേ പോസേ, കാമം തസ്മിമ്പി വിസ്സസേ. (ജാ. ൧.൧.൬൮);

‘‘പുബ്ബേവ സന്നിവാസേന, പച്ചുപ്പന്നഹിതേന വാ;

ഏവം തം ജായതേ പേമം, ഉപ്പലംവ യഥോദകേ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൭൪);

സത്ഥാ തേമാസമേവ തം കുലം നിസ്സായ വിഹാസി. തേ ഉഭോപി അരഹത്തം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബായിംസു. അഥ നേസം മഹാസക്കാരം കത്വാ ഉഭോപി ഏകകൂടാഗാരമേവ ആരോപേത്വാ നീഹരിംസു. സത്ഥാപി പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ തേഹി സദ്ധിംയേവ ആളാഹനം അഗമാസി. ‘‘ബുദ്ധാനം കിര മാതാപിതരോ’’തി മഹാജനോ നിക്ഖമി. സത്ഥാപി ആളാഹനസമീപേ ഏകം സാലം പവിസിത്വാ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തേ ഠത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ‘മാതാപിതരോ വോ കാലകതാ’തി മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തി. സത്ഥാ തേ ‘‘മാ ഏവം അവചുത്ഥാ’’തി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ പരിസായ ആസയം ഓലോകേത്വാ തങ്ഖണാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേന്തോ –

‘‘അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം,

ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതി;

യോ ചേപി അതിച്ച ജീവതി,

അഥ സോ ജരസാപി മിയ്യതീ’’തി. (സു. നി. ൮൧൦; മഹാനി. ൩൯) –

ഇദം ജരാസുത്തം കഥേസി. ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ഭിക്ഖൂ ബ്രാഹ്മണസ്സ ച ബ്രാഹ്മണിയാ ച പരിനിബ്ബുതഭാവം അജാനന്താ, ‘‘ഭന്തേ, തേസം കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപാനം അസേഖമുനീനം അഭിസമ്പരായോ നാമ നത്ഥി. ഏവരൂപാ ഹി അച്ചുതം അമതം മഹാനിബ്ബാനമേവ പാപുണന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൫. ‘‘അഹിംസകാ യേ മുനയോ, നിച്ചം കായേന സംവുതാ;

തേ യന്തി അച്ചുതം ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി.

തത്ഥ മുനയോതി മോനേയ്യപടിപദായ മഗ്ഗഫലപത്താ അസേഖമുനയോ. കായേനാതി ദേസനാമത്തമേവേതം, തീഹിപി ദ്വാരേഹി സുസംവുതാതി അത്ഥോ. അച്ചുതന്തി സസ്സതം. ഠാനന്തി അകുപ്പട്ഠാനം ധുവട്ഠാനം. യത്ഥാതി യസ്മിം നിബ്ബാനേ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ ന സോചന്തി ന വിഹഞ്ഞന്തി, തം ഠാനം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ബുദ്ധപിതുബ്രാഹ്മണവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. പുണ്ണദാസീവത്ഥു

സദാ ജാഗരമാനാനന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഗിജ്ഝകൂടേ വിഹരന്തോ പുണ്ണം നാമ രാജഗഹസേട്ഠിനോ ദാസിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സാ കിര ഏകദിവസം കോട്ടനത്ഥായ ബഹുവീഹിം അദംസു. സാ രത്തിമ്പി ദീപം ജാലേത്വാ വീഹിം കോട്ടേന്തീ വിസ്സമനത്ഥായ സേദതിന്തേന ഗത്തേന ബഹിവാതേ അട്ഠാസി. തസ്മിം സമയേ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ ഭിക്ഖൂനം സേനാസനപഞ്ഞാപകോ അഹോസി. സോ ധമ്മസ്സവനം സുത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സേനാസനം ഗച്ഛന്താനം ഭിക്ഖൂനം അങ്ഗുലിം ജാലേത്വാ പുരതോ പുരതോ മഗ്ഗദേസനത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ ഭിക്ഖൂനം ആലോകം നിമ്മിനി. പുണ്ണാ തേനാലോകേന പബ്ബതേ വിചരന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘അഹം താവ അത്തനോ ദുക്ഖേന ഉപദ്ദുതാ ഇമായപി വേലായ നിദ്ദം ന ഉപേമി, ഭദ്ദന്താ കിം കാരണാ ന നിദ്ദായന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അദ്ധാ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ അഫാസുകം വാ ഭവിസ്സതി, ദീഘജാതികേന വാ ഉപദ്ദവോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ പാതോവ കുണ്ഡകം ആദായ ഉദകേന തേമേത്വാ ഹത്ഥതലേ പൂവം കത്വാ അങ്ഗാരേസു പചിത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ തിത്ഥമഗ്ഗേ ഖാദിസ്സാമീതി ഘടം ആദായ തിത്ഥാഭിമുഖീ പായാസി. സത്ഥാപി ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിതും തമേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

സാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു സത്ഥരി ദിട്ഠേപി മമ ദേയ്യധമ്മോ ന ഹോതി, ദേയ്യധമ്മേ സതി സത്ഥാരം ന പസ്സാമി, ഇദാനി മേ ദേയ്യധമ്മോ ച അത്ഥി, സത്ഥാ ച സമ്മുഖീഭൂതോ. സചേ ലൂഖം വാ പണീതം വാതി അചിന്തേത്വാ ഗണ്ഹേയ്യ, ദദേയ്യാഹം ഇമം പൂവ’’ന്തി ഘടം ഏകമന്തേ നിക്ഖിപിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ലൂഖം ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താ മമ സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ഓലോകേത്വാ തേന നീഹരിത്വാ ദിന്നം മഹാരാജദത്തിയം പത്തം ഉപനാമേത്വാ പൂവം ഗണ്ഹി. പുണ്ണാപി തം സത്ഥു പത്തേ പതിട്ഠപേത്വാവ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മോയേവ മേ സമിജ്ഝതൂ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി ഠിതകോവ അനുമോദനം അകാസി.

പുണ്ണാപി ചിന്തേസി – ‘‘കിഞ്ചാപി മേ സത്ഥാ സങ്ഗഹം കരോന്തോ പൂവം ഗണ്ഹി, ന പനിദം ഖാദിസ്സതി. അദ്ധാ പുരതോ കാകസ്സ വാ സുനഖസ്സ വാ ദത്വാ രഞ്ഞോ വാ രാജപുത്തസ്സ വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി ‘‘കിം നു ഖോ ഏസാ ചിന്തേസീ’’തി തസ്സാ ചിത്താചാരം ഞത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ഓലോകേത്വാ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. ഥേരോ ചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. സത്ഥാ ബഹിനഗരേയേവ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം അകാസി. ദേവതാ സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ ദേവമനുസ്സാനം ഉപകപ്പനകം ഓജം മധുപടലം വിയ പീളേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിംസു. പുണ്ണാ ച ഓലോകേന്തീ അട്ഠാസി. ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരോ ഉദകം അദാസി. സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ പുണ്ണം ആമന്തേത്വാ ‘‘കസ്മാ ത്വം പുണ്ണേ മമ സാവകേ പരിഭവസീ’’തി ആഹ. ന പരിഭവാമി, ഭന്തേതി. അഥ തയാ മമ സാവകേ ഓലോകേത്വാ കിം കഥിതന്തി? ‘‘അഹം താവ ഇമിനാ ദുക്ഖുപദ്ദവേന നിദ്ദം ന ഉപേമി, ഭദ്ദന്താ കിമത്ഥം നിദ്ദം ന ഉപേന്തി, അദ്ധാ കസ്സചി അഫാസുകം വാ ഭവിസ്സതി, ദീഘജാതികേന വാ ഉപദ്ദവോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്തകം മയാ, ഭന്തേ, ചിന്തിതന്തി. സത്ഥാ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘പുണ്ണേ ത്വം ന താവ ദുക്ഖുപദ്ദവേന നിദ്ദായസി, മമ സാവകാ സദാ ജാഗരിയമനുയുത്തതായ ന നിദ്ദായന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൨൬. ‘‘സദാ ജാഗരമാനാനം, അഹോരത്താനുസിക്ഖിനം;

നിബ്ബാനം അധിമുത്താനം, അത്ഥം ഗച്ഛന്തി ആസവാ’’തി.

തത്ഥ അഹോരത്താനുസിക്ഖിനന്തി ദിവാ ച രത്തിഞ്ച തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖമാനാനം. നിബ്ബാനം അധിമുത്താനന്തി നിബ്ബാനജ്ഝാസയാനം. അത്ഥം ഗച്ഛന്തീതി ഏവരൂപാനം സബ്ബേപി ആസവാ അത്ഥം വിനാസം നത്ഥിഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ യഥാഠിതാ പുണ്ണാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

സത്ഥാ കുണ്ഡകഅങ്ഗാരപൂവേന ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം അഗമാസി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ദുക്കരം, ആവുസോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കതം പുണ്ണായ ദിന്നേന കുണ്ഡകഅങ്ഗാരപൂവേന ഭത്തകിച്ചം കരോന്തേനാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി മയാ ഇമായ ദിന്നകുണ്ഡകം പരിഭുത്തമേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ഭുത്വാ തിണപരിഘാസം, ഭുത്വാ ആചാമകുണ്ഡകം;

ഏതം തേ ഭോജനം ആസി, കസ്മാ ദാനി ന ഭുഞ്ജസി.

‘‘യത്ഥ പോസം ന ജാനന്തി, ജാതിയാ വിനയേന വാ;

ബഹും തത്ഥ മഹാബ്രഹ്മേ, അപി ആചാമകുണ്ഡകം.

‘‘ത്വഞ്ച ഖോ മം പജാനാസി, യാദിസായം ഹയുത്തമോ;

ജാനന്തോ ജാനമാഗമ്മ, ന തേ ഭക്ഖാമി കുണ്ഡക’’ന്തി. (ജാ. ൧.൩.൧൦-൧൨) –

ഇമം കുണ്ഡകസിന്ധവപോതകജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി.

പുണ്ണദാസീവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. അതുലഉപാസകവത്ഥു

പോരാണമേതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അതുലം നാമ ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ ഹി സാവത്ഥിവാസീ ഉപാസകോ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവാരോ ഏകദിവസം തേ ഉപാസകേ ആദായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ രേവതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോതുകാമോ ഹുത്വാ രേവതത്ഥേരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. സോ പനായസ്മാ പടിസല്ലാനാരാമോ സീഹോ വിയ ഏകചാരോ, തസ്മാ തേന സദ്ധിം ന കിഞ്ചി കഥേസി. സോ ‘‘അയം ഥേരോ ന കിഞ്ചി കഥേസീ’’തി കുദ്ധോ ഉട്ഠായ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ഥേരേന ‘‘കേനത്ഥേന ആഗതത്ഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇമേ ഉപാസകേ ആദായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ രേവതത്ഥേരം ഉപസങ്കമിം, തസ്സ മേ ഥേരോ ന കിഞ്ചി കഥേസി, സ്വാഹം തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ ഇധാഗതോ, ധമ്മം മേ കഥേഥാ’’തി ആഹ. അഥ ഥേരോ ‘‘തേന ഹി ഉപാസകാ നിസീദഥാ’’തി വത്വാ ബഹുകം കത്വാ അഭിധമ്മകഥം കഥേസി. ഉപാസകോപി ‘‘അഭിധമ്മകഥാ നാമ അതിസണ്ഹാ, ഥേരോ ബഹും അഭിധമ്മമേവ കഥേസി, അമ്ഹാകം ഇമിനാ കോ അത്ഥോ’’തി കുജ്ഝിത്വാ പരിസം ആദായ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി.

ഥേരേനാപി ‘‘കിം ഉപാസകാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭന്തേ, മയം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ രേവതത്ഥേരം ഉപസങ്കമിമ്ഹാ, തസ്സ സന്തികേ ആലാപസല്ലാപമത്തമ്പി അലഭിത്വാ കുദ്ധാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമിമ്ഹാ, സോപി നോ അതിസണ്ഹം ബഹും അഭിധമ്മമേവ കഥേസി, ‘ഇമിനാ അമ്ഹാകം കോ അത്ഥോ’തി ഏതസ്സാപി കുജ്ഝിത്വാ ഇധാഗമിമ്ഹാ, കഥേഹി നോ, ഭന്തേ, ധമ്മകഥ’’ന്തി. തേന ഹി നിസീദിത്വാ സുണാഥാതി ഥേരോ തേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ അപ്പകമേവ ധമ്മം കഥേസി. തേ ഥേരസ്സപി കുജ്ഝിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അഥ നേ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കസ്മാ ഉപാസകാ ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘ധമ്മസ്സവനായ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സുതോ പന വോ ധമ്മോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, മയം ആദിതോ രേവതത്ഥേരം ഉപസങ്കമിമ്ഹാ, സോ അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ന കിഞ്ചി കഥേസി, തസ്സ കുജ്ഝിത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരം ഉപസങ്കമിമ്ഹാ, തേന നോ ബഹു അഭിധമ്മോ കഥിതോ, തം അസല്ലക്ഖേത്വാ കുജ്ഝിത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ഉപസങ്കമിമ്ഹാ, തേന നോ അപ്പമത്തകോവ ധമ്മോ കഥിതോ, തസ്സപി കുജ്ഝിത്വാ ഇധാഗതമ്ഹാ’’തി.

സത്ഥാ തസ്സ കഥം സുത്വാ, ‘‘അതുല, പോരാണതോ പട്ഠായ ആചിണ്ണമേവേതം, തുണ്ഹീഭൂതമ്പി ബഹുകഥമ്പി മന്ദകഥമ്പി ഗരഹന്തിയേവ. ഏകന്തം ഗരഹിതബ്ബോയേവ വാ ഹി പസംസിതബ്ബോയേവ വാ നത്ഥി. രാജാനോപി ഏകച്ചേ നിന്ദന്തി, ഏകച്ചേ പസംസന്തി. മഹാപഥവിമ്പി ചന്ദിമസൂരിയേപി ആകാസാദയോപി ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം കഥേന്തമ്പി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകച്ചേ ഗരഹന്തി, ഏകച്ചേ പസംസന്തി. അന്ധബാലാനഞ്ഹി നിന്ദാ വാ പസംസാ വാ അപ്പമാണാ, പണ്ഡിതേന പന മേധാവിനാ നിന്ദിതോ നിന്ദിതോ നാമ, പസംസിതോ ച പസംസിതോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൨൭. ‘‘പോരാണമേതം അതുല, നേതം അജ്ജതനാമിവ;

നിന്ദന്തി തുണ്ഹിമാസീനം, നിന്ദന്തി ബഹുഭാണിനം;

മിതഭാണിമ്പി നിന്ദന്തി, നത്ഥി ലോകേ അനിന്ദിതോ.

൨൨൮. ‘‘ന ചാഹു ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതി;

ഏകന്തം നിന്ദിതോ പോസോ, ഏകന്തം വാ പസംസിതോ.

൨൨൯. ‘‘യം ചേ വിഞ്ഞൂ പസംസന്തി, അനുവിച്ച സുവേ സുവേ;

അച്ഛിദ്ദവുത്തിം മേധാവിം, പഞ്ഞാസീലസമാഹിതം.

൨൩൦. ‘‘നിക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, കോ തം നിന്ദിതുമരഹതി;

ദേവാപി നം പസംസന്തി, ബ്രഹ്മുനാപി പസംസിതോ’’തി.

തത്ഥ പോരാണമേതന്തി പുരാണകം ഏതം. അതുലാതി തം ഉപാസകം നാമേന ആലപതി. നേതം അജ്ജതനാമിവാതി ഇദം നിന്ദനം വാ പസംസനം വാ അജ്ജതനം അധുനാ ഉപ്പന്നം വിയ ന ഹോതി. തുണ്ഹിമാസീനന്തി കിം ഏസോ മൂഗോ വിയ ബധിരോ വിയ കിഞ്ചി അജാനന്തോ വിയ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ നിസിന്നോതി നിന്ദന്തി. ബഹുഭാണിനന്തി കിം ഏസ വാതാഹതതാലപണ്ണം വിയ തടതടായതി, ഇമസ്സ കഥാപരിയന്തോയേവ നത്ഥീതി നിന്ദന്തി. മിതഭാണിമ്പീതി കിം ഏസ സുവണ്ണഹിരഞ്ഞം വിയ അത്തനോ വചനം മഞ്ഞമാനോ ഏകം വാ ദ്വേ വാ വത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി നിന്ദന്തി. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇമസ്മിം ലോകേ അനിന്ദിതോ നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ന ചാഹൂതി അതീതേപി നാഹോസി, അനാഗതേപി ന ഭവിസ്സതി.

യം ചേ വിഞ്ഞൂതി ബാലാനം നിന്ദാ വാ പസംസാ വാ അപ്പമാണാ, യം പന പണ്ഡിതാ ദിവസേ ദിവസേ അനുവിച്ച നിന്ദകാരണം വാ പസംസകാരണം വാ ജാനിത്വാ പസംസന്തി, അച്ഛിദ്ദായ വാ സിക്ഖായ അച്ഛിദ്ദായ വാ ജീവിതവുത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ അച്ഛിദ്ദവുത്തിം ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ മേധാവിം ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞായ ചേവ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ച സമന്നാഗതത്താ പഞ്ഞാസീലസമാഹിതം പസംസന്തി, തം സുവണ്ണദോസവിരഹിതം ഘട്ടനമജ്ജനക്ഖമം ജമ്ബോനദനിക്ഖം വിയ കോ നിന്ദിതുമരഹതീതി അത്ഥോ. ദേവാപീതി ദേവതാപി പണ്ഡിതമനുസ്സാപി തം ഭിക്ഖും ഉപട്ഠായ ഥോമേന്തി പസംസന്തി. ബ്രഹ്മുനാപീതി ന കേവലം ദേവമനുസ്സേഹി, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ മഹാബ്രഹ്മുനാപി ഏസ പസംസിതോയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി ഉപാസകാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

അതുലഉപാസകവത്ഥു സത്തമം.

൮. ഛബ്ബഗ്ഗിയവത്ഥു

കായപ്പകോപന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ തേസം ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി യട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ കട്ഠപാദുകാ ആരുയ്ഹ പിട്ഠിപാസാണേ ചങ്കമന്താനം ഖടഖടാതിസദ്ദം സുത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, കിം സദ്ദോ നാമേസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം പാദുകാ ആരുയ്ഹ ചങ്കമന്താനം ഖടഖടസദ്ദോ’’തി സുത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ കായാദീനി രക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൩൧. ‘‘കായപ്പകോപം രക്ഖേയ്യ, കായേന സംവുതോ സിയാ;

കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, കായേന സുചരിതം ചരേ.

൨൩൨. ‘‘വചീപകോപം രക്ഖേയ്യ, വാചായ സംവുതോ സിയാ;

വചീദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വാചായ സുചരിതം ചരേ.

൨൩൩. ‘‘മനോപകോപം രക്ഖേയ്യ, മനസാ സംവുതോ സിയാ;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, മനസാ സുചരിതം ചരേ.

൨൩൪. ‘‘കായേന സംവുതാ ധീരാ, അഥോ വാചായ സംവുതാ;

മനസാ സംവുതാ ധീരാ, തേ വേ സുപരിസംവുതാ’’തി.

തത്ഥ കായപ്പകോപന്തി തിവിധം കായദുച്ചരിതം രക്ഖേയ്യ. കായേന സംവുതോതി കായദ്വാരേ ദുച്ചരിതപവേസനം നിവാരേത്വാ സംവുതോ പിഹിതദ്വാരോ സിയാ. യസ്മാ പന കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ കായസുചരിതം ചരന്തോ ഉഭയമ്പേതം കരോതി, തസ്മാ കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, കായേന സുചരിതം ചരേതി വുത്തം. അനന്തരഗാഥാസുപി ഏസേവ നയോ. കായേന സംവുതാ ധീരാതി യേ പണ്ഡിതാ പാണാതിപാതാദീനി അകരോന്താ കായേന, മുസാവാദാദീനി അകരോന്താ വാചായ, അഭിജ്ഝാദീനി അസമുട്ഠപേന്താ മനസാ സംവുതാ, തേ ഇധ ലോകസ്മിം സുസംവുതാ സുരക്ഖിതാ സുഗോപിതാ സുപിഹിതദ്വാരാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛബ്ബഗ്ഗിയവത്ഥു അട്ഠമം.

കോധവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തരസമോ വഗ്ഗോ.