൧൬. പിയവഗ്ഗോ

൧. തയോജനപബ്ബജിതവത്ഥു

അയോഗേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തയോ പബ്ബജിതേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര ഏകസ്മിം കുലേ മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ അഹോസി പിയോ മനാപോ. സോ ഏകദിവസം ഗേഹേ നിമന്തിതാനം ഭിക്ഖൂനം അനുമോദനം കരോന്താനം ധമ്മകഥം സുത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ മാതാപിതരോ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേ നാനുജാനിംസു. തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം മാതാപിതൂനം അപസ്സന്താനംയേവ ബഹി ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ പിതാ ബഹി നിക്ഖമന്തോ ‘‘ഇമം രക്ഖേയ്യാസീ’’തി മാതരം പടിച്ഛാപേസി, മാതാ ബഹി നിക്ഖമന്തീ പിതരം പടിച്ഛാപേസി. അഥസ്സ ഏകദിവസം പിതരി ബഹി ഗതേ മാതാ ‘‘പുത്തം രക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഏകം ദ്വാരബാഹം നിസ്സായ ഏകം പാദേഹി ഉപ്പീളേത്വാ ഛമായ നിസിന്നാ സുത്തം കന്തതി. സോ ‘‘ഇമം വഞ്ചേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അമ്മ, ഥോകം താവ അപേഹി, സരീരവലഞ്ജം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തായ പാദേ സമിഞ്ജിതേ നിക്ഖമിത്വാ വേഗേന വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി യാചിത്വാ തേസം സന്തികേ പബ്ബജി.

അഥസ്സ പിതാ ആഗന്ത്വാ മാതരം പുച്ഛി – ‘‘കഹം മേ പുത്തോ’’തി? ‘‘സാമി, ഇമസ്മിം പദേസേ അഹോസീ’’തി. സോ ‘‘കഹം നു ഖോ മേ പുത്തോ’’തി ഓലോകേന്തോ തം അദിസ്വാ ‘‘വിഹാരം ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പുത്തം പബ്ബജിതം ദിസ്വാ കന്ദിത്വാ രോദിത്വാ, ‘‘താത, കിം മം നാസേസീ’’തി വത്വാ ‘‘മമ പുത്തേ പബ്ബജിതേ അഹം ഇദാനി ഗേഹേ കിം കരിസ്സാമീ’’തി സയമ്പി ഭിക്ഖൂ യാചിത്വാ പബ്ബജി. അഥസ്സ മാതാപി ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ ച പതി ച ചിരായന്തി, കച്ചി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിതാ’’തി തേ ഓലോകേന്തീ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഉഭോപി പബ്ബജിതേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേസം പബ്ബജിതകാലേ മമ ഗേഹേന കോ അത്ഥോ’’തി സയമ്പി ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. തേ പബ്ബജിത്വാപി വിനാ ഭവിതും ന സക്കോന്തി, വിഹാരേപി ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയേപി ഏകതോവ നിസീദിത്വാ സല്ലപന്താ ദിവസം വീതിനാമേന്തി. തേന ഭിക്ഖൂപി ഭിക്ഖൂനിയോപി ഉബ്ബാള്ഹാ ഹോന്തി.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖൂ നേസം കിരിയം സത്ഥും ആരോചേസും. സത്ഥാ തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ ഏവം കരോഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോഥ? ന ഹി ഏസ പബ്ബജിതാനം യോഗോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, വിനാ ഭവിതും ന സക്കോമാ’’തി. ‘‘പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഏവം കരണം അയുത്തം. പിയാനഞ്ഹി അദസ്സനം, അപ്പിയാനഞ്ച ദസ്സനം ദുക്ഖമേവ. തസ്മാ സത്തേസു ച സങ്ഖാരേസു ച കഞ്ചി പിയം വാ അപ്പിയം വാ കാതും ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൦൯. ‘‘അയോഗേ യുഞ്ജമത്താനം, യോഗസ്മിഞ്ച അയോജയം;

അത്ഥം ഹിത്വാ പിയഗ്ഗാഹീ, പിഹേതത്താനുയോഗിനം.

൨൧൦. ‘‘മാ പിയേഹി സമാഗഞ്ഛി, അപ്പിയേഹി കുദാചനം;

പിയാനം അദസ്സനം ദുക്ഖം, അപ്പിയാനഞ്ച ദസ്സനം.

൨൧൧. ‘‘തസ്മാ പിയം ന കയിരാഥ, പിയാപായോ ഹി പാപകോ;

ഗന്ഥാ തേസം ന വിജ്ജന്തി, യേസം നത്ഥി പിയാപ്പിയ’’ന്തി.

തത്ഥ അയോഗേതി അയുഞ്ജിതബ്ബേ അയോനിസോമനസികാരേ. വേസിയാഗോചരാദിഭേദസ്സ ഹി ഛബ്ബിധസ്സ അഗോചരസ്സ സേവനം ഇധ അയോനിസോമനസികാരോ നാമ, തസ്മിം അയോനിസോമനസികാരേ അത്താനം യുഞ്ജന്തോതി അത്ഥോ. യോഗസ്മിന്തി തബ്ബിപരീതേ ച യോനിസോമനസികാരേ അയുഞ്ജന്തോതി അത്ഥോ. അത്ഥം ഹിത്വാതി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ അധിസീലാദിസിക്ഖത്തയം അത്ഥോ നാമ, തം അത്ഥം ഹിത്വാ. പിയഗ്ഗാഹീതി പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതം പിയമേവ ഗണ്ഹന്തോ. പിഹേതത്താനുയോഗിനന്തി തായ പടിപത്തിയാ സാസനതോ ചുതോ ഗിഹിഭാവം പത്വാ പച്ഛാ യേ അത്താനുയോഗം അനുയുത്താ സീലാദീനി സമ്പാദേത്വാ ദേവമനുസ്സാനം സന്തികാ സക്കാരം ലഭന്തി, തേസം പിഹേതി, ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി ഏവരൂപോ അസ്സ’’ന്തി ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ.

മാ പിയേഹീതി പിയേഹി സത്തേഹി വാ സങ്ഖാരേഹി വാ കുദാചനം ഏകക്ഖണേപി ന സമാഗച്ഛേയ്യ, തഥാ അപ്പിയേഹി. കിം കാരണാ? പിയാ നഞ്ഹി വിയോഗവസേന അദസ്സനം അപ്പിയാനഞ്ച ഉപസങ്കമനവസേന ദസ്സനം നാമ ദുക്ഖം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം ഉഭയമ്പി ദുക്ഖം, തസ്മാ കഞ്ചി സത്തം വാ സങ്ഖാരം വാ പിയം നാമ ന കരേയ്യ. പിയാപായോ ഹീതി പിയേഹി അപായോ വിയോഗോ. പാപകോതി ലാമകോ. ഗന്ഥാ തേസം ന വിജ്ജന്തീതി യേസം പിയം നത്ഥി, തേസം അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ പഹീയതി. യേസം അപ്പിയം നത്ഥി, തേസം ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ. തേസു പന ദ്വീസു പഹീനേസു സേസഗന്ഥാ പഹീനാ ഹോന്തി. തസ്മാ പിയം വാ അപ്പിയം വാ ന കത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി. തേന പന തയോ ജനാ ‘‘മയം വിനാ ഭവിതും ന സക്കോമാ’’തി വിബ്ഭമിത്വാ ഗേഹമേവ അഗമിംസൂതി.

തയോജനപബ്ബജിതവത്ഥു പഠമം.

൨. അഞ്ഞതരകുടുമ്ബികവത്ഥു

പിയതോ ജായതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കുടുമ്ബികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ ഹി അത്തനോ പുത്തേ കാലകതേ പുത്തസോകാഭിഭൂതോ ആളാഹനം ഗന്ത്വാ രോദതി, പുത്തസോകം സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഏകം പച്ഛാസമണം ഗഹേത്വാ തസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോ സത്ഥു ആഗതഭാവം സുത്വാ ‘‘മയാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കാതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സത്ഥാരം പവേസേത്വാ ഗേഹമജ്ഝേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സത്ഥരി നിസിന്നേ ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഉപാസക, ദുക്ഖിതോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന പുത്തവിയോഗദുക്ഖേ ആരോചിതേ, ‘‘ഉപാസക, മാ ചിന്തയി, ഇദം മരണം നാമ ന ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ, ന ച ഏകസ്സേവ ഹോതി, യാവതാ പന ഭവുപ്പത്തി നാമ അത്ഥി, സബ്ബസത്താനം ഹോതിയേവ. ഏകസങ്ഖാരോപി നിച്ചോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ‘മരണധമ്മം മതം, ഭിജ്ജനധമ്മം ഭിന്ന’ന്തി യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, ന സോചിതബ്ബം. പോരാണപണ്ഡിതാപി ഹി പുത്തസ്സ മതകാലേ ‘മരണധമ്മം മതം, ഭിജ്ജനധമ്മം ഭിന്ന’ന്തി സോകം അകത്വാ മരണസ്സതിമേവ ഭാവയിംസൂ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കേ ഏവമകംസു, കദാ ച അകംസു, ആചിക്ഖഥ മേ’’തി യാചിതോ തസ്സത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥം അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണം, ഹിത്വാ ഗച്ഛതി സം തനും;

ഏവം സരീരേ നിബ്ഭോഗേ, പേതേ കാലകതേ സതി.

‘‘ഡയ്ഹമാനോ ന ജാനാതി, ഞാതീനം പരിദേവിതം;

തസ്മാ ഏതം ന സോചാമി, ഗതോ സോ തസ്സ യാ ഗതീ’’തി. (ജാ. ൧.൫.൧൯-൨൦) –

ഇമം പഞ്ചകനിപാതേ ഉരഗജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘ഏവം പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ പിയപുത്തേ കാലകതേ യഥാ ഏതരഹി ത്വം കമ്മന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിരാഹാരോ രോദന്തോ വിചരസി, തഥാ അവിചരിത്വാ മരണസ്സതിഭാവനാബലേന സോകം അകത്വാ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിംസു, കമ്മന്തഞ്ച അധിട്ഠഹിംസു. തസ്മാ ‘പിയപുത്തോ മേ കാലകതോ’തി മാ ചിന്തയി. ഉപ്പജ്ജമാനോ ഹി സോകോ വാ ഭയം വാ പിയമേവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൨. ‘‘പിയതോ ജായതീ സോകോ, പിയതോ ജായതീ ഭയം;

പിയതോ വിപ്പമുത്തസ്സ, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ പിയതോതി വട്ടമൂലകോ ഹി സോകോ വാ ഭയം വാ ഉപ്പജ്ജമാനം പിയമേവ സത്തം വാ സങ്ഖാരം വാ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പന വിപ്പമുത്തസ്സ ഉഭയമ്പേതം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ കുടുമ്ബികോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, സമ്പത്താനമ്പി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഞ്ഞതരകുടുമ്ബികവത്ഥു ദുതിയം.

൩. വിസാഖാവത്ഥു

പേമതോ ജായതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വിസാഖം ഉപാസികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര പുത്തസ്സ ധീതരം സുദത്തം നാമ കുമാരികം അത്തനോ ഠാനേ ഠപേത്വാ ഗേഹേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വേയ്യാവച്ചം കാരേസി. സാ അപരേന സമയേന കാലമകാസി. സാ തസ്സാ സരീരനിക്ഖേപം കാരേത്വാ സോകം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തീ ദുക്ഖിനീ ദുമ്മനാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം, വിസാഖേ, ദുക്ഖിനീ ദുമ്മനാ അസ്സുമുഖാ രോദമാനാ നിസിന്നാ’’തി ആഹ. സാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘പിയാ മേ, ഭന്തേ, സാ കുമാരികാ വത്തസമ്പന്നാ, ഇദാനി തഥാരൂപം ന പസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കിത്തകാ പന, വിസാഖേ, സാവത്ഥിയം മനുസ്സാ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹിയേവ മേ കഥിതം സത്ത ജനകോടിയോ’’തി. ‘‘സചേ പനായം ഏത്തകോ ജനോ തവ നത്തായ സദിസോ ഭവേയ്യ, ഇച്ഛേയ്യാസി ന’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കതി പന ജനാ സാവത്ഥിയം ദേവസികം കാലം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ബഹൂ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘നനു ഏവം, ഭന്തേ, തവ അസോചനകാലോ ന ഭവേയ്യ, രത്തിന്ദിവം രോദന്തീയേവ വിചരേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, ഞാതം മയാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി മാ സോചി, സോകോ വാ ഭയം വാ പേമതോവ ജായതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൩. ‘‘പേമതോ ജായതീ സോകോ, പേമതോ ജായതീ ഭയം;

പേമതോ വിപ്പമുത്തസ്സ, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ പേമതോതി പുത്തധീതാദീസു കതം പേമമേവ നിസ്സായ സോകോ ജായതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

വിസാഖാവത്ഥു തതിയം.

൪. ലിച്ഛവീവത്ഥു

രതിയാ ജായതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേസാലിം നിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരന്തോ ലിച്ഛവീ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസേഹി അലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ ഉയ്യാനഗമനത്ഥായ നഗരാ നിക്ഖമിംസു. സത്ഥാ പിണ്ഡായ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, ലിച്ഛവയോ, യേഹി ദേവാ താവതിംസാ ന ദിട്ഠപുബ്ബാ, തേ ഇമേ ഓലോകേന്തൂ’’തി വത്വാ നഗരം പാവിസി. തേപി ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്താ ഏകം നഗരസോഭിനിം ഇത്ഥിം ആദായ ഗന്ത്വാ തം നിസ്സായ ഇസ്സാഭിഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരിത്വാ ലോഹിതം നദിം വിയ പവത്തയിംസു. അഥ നേ മഞ്ചേനാദായ ഉക്ഖിപിത്വാ ആഗമംസു. സത്ഥാപി കതഭത്തകിച്ചോ നഗരാ നിക്ഖമി. ഭിക്ഖൂപി ലിച്ഛവയോ തഥാ നീയമാനേ ദിസ്വാ സത്ഥാരം ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, ലിച്ഛവിരാജാനോ പാതോവ അലങ്കതപടിയത്താ ദേവാ വിയ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ഇദാനി ഏകം ഇത്ഥിം നിസ്സായ ഇമം ബ്യസനം പത്താ’’തി. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, സോകോ വാ ഭയം വാ ഉപ്പജ്ജമാനം രതിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൪. ‘‘രതിയാ ജായതീ സോകോ, രതിയാ ജായതീ ഭയം;

രതിയാ വിപ്പമുത്തസ്സ, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ രതിയാതി പഞ്ചകാമഗുണരതിതോ, തം നിസ്സായാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ലിച്ഛവീവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരവത്ഥു

കാമതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരം നാമ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബ്രഹ്മലോകാ ചുതസത്തോ സാവത്ഥിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ ഇത്ഥിസമീപം ഉപഗന്തും ന ഇച്ഛതി, ഇത്ഥിയാ ഗയ്ഹമാനോ രോദതി. വത്ഥചുമ്ബടകേന നം ഗഹേത്വാ ഥഞ്ഞം പായേന്തി. സോ വയപ്പത്തോ മാതാപിതൂഹി, ‘‘താത, ആവാഹം തേ കരിസ്സാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന മേ ഇത്ഥിയാ അത്ഥോ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പുനപ്പുനം യാചിയമാനോ പഞ്ചസതേ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ രത്തസുവണ്ണനിക്ഖസഹസ്സം ദാപേത്വാ അതിവിയ പാസാദികം ഘനകോട്ടിമം ഇത്ഥിരൂപം കാരേത്വാ പുന മാതാപിതൂഹി, ‘‘താത, തയി ആവാഹം അകരോന്തേ കുലവംസോ ന പതിട്ഠഹിസ്സതി, കുമാരികം തേ ആനേസ്സാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി സചേ മേ ഏവരൂപം കുമാരികം ആനേസ്സഥ, കരിസ്സാമി വോ വചന’’ന്തി തം സുവണ്ണരൂപകം ദസ്സേതി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ അഭിഞ്ഞാതേ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ മഹാപുഞ്ഞോ, അവസ്സം ഇമിനാ സദ്ധിം കതപുഞ്ഞാ കുമാരികാ ഭവിസ്സതി, ഗച്ഛഥ ഇമം സുവണ്ണരൂപകം ഗഹേത്വാ ഏവരൂപം കുമാരികം ആഹരഥാ’’തി പഹിണിംസു. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ചാരികം ചരന്താ മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരം ഗതാ. തസ്മിഞ്ച നഗരേ ഏകാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ അഭിരൂപാ കുമാരികാ അഹോസി, തം മാതാപിതരോ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സൂപരിമതലേ പരിവാസേസും. തേപി ഖോ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘സചേ ഇധ ഏവരൂപാ കുമാരികാ ഭവിസ്സതി, ഇമം ദിസ്വാ ‘അയം അസുകസ്സ കുലസ്സ ധീതാ വിയ അഭിരൂപാ’തി വക്ഖന്തീ’’തി തം സുവണ്ണരൂപകം തിത്ഥമഗ്ഗേ ഠപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

അഥസ്സ കുമാരികായ ധാതീ തം കുമാരികം ന്ഹാപേത്വാ സയമ്പി ന്ഹായിതുകാമാ ഹുത്വാ തിത്ഥം ആഗതാ തം രൂപകം ദിസ്വാ ‘‘ധീതാ മേ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ദുബ്ബിനീതാസി, ഇദാനേവാഹം ന്ഹാപേത്വാ നിക്ഖന്താ, ത്വം മയാ പുരേതരം ഇധാഗതാസീ’’തി ഹത്ഥേന പഹരിത്വാ ഥദ്ധഭാവഞ്ചേവ നിബ്ബികാരതഞ്ച ഞത്വാ ‘‘അഹം മേ, ധീതാതി സഞ്ഞമകാസിം, കിം നാമേത’’ന്തി ആഹ. അഥ നം തേ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഏവരൂപാ തേ, അമ്മ, ധീതാ’’തി പുച്ഛിംസു. അയം മമ ധീതു സന്തികേ കിം അഗ്ഘതീതി? തേന ഹി തേ ധീതരം അമ്ഹാകം ദസ്സേഹീതി. സാ തേഹി സദ്ധിം ഗേഹം ഗന്ത്വാ സാമികാനം ആരോചേസി. തേ ബ്രാഹ്മണേഹി സദ്ധിം കതപടിസമ്മോദനാ ധീതരം ഓതാരേത്വാ ഹേട്ഠാപാസാദേ സുവണ്ണരൂപകസ്സ സന്തികേ ഠപേസും. സുവണ്ണരൂപകം നിപ്പഭം അഹോസി, കുമാരികാ സപ്പഭാ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ തം തേസം ദത്വാ കുമാരികം പടിച്ഛാപേത്വാ ഗന്ത്വാ അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരസ്സ മാതാപിതൂനം ആരോചയിംസു. തേ തുട്ഠമാനസാ ‘‘ഗച്ഛഥ, നം സീഘം ആനേഥാ’’തി മഹന്തേന സക്കാരേന പഹിണിംസു.

കുമാരോപി തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘കഞ്ചനരൂപതോപി കിര അഭിരൂപതരാ ദാരികാ അത്ഥീ’’തി സവനവസേനേവ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സീഘം ആനേന്തൂ’’തി ആഹ. സാപി ഖോ യാനം ആരോപേത്വാ ആനീയമാനാ അതിസുഖുമാലതായ യാനുഗ്ഘാതേന സമുപ്പാദിതവാതരോഗാ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ കാലമകാസി. കുമാരോപി ‘‘ആഗതാ’’തി നിരന്തരം പുച്ഛതി, തസ്സ അതിസിനേഹേന പുച്ഛന്തസ്സ സഹസാവ അനാരോചേത്വാ കതിപാഹം വിക്ഖേപം കത്വാ തമത്ഥം ആരോചയിംസു. സോ ‘‘തഥാരൂപായ നാമ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം സമാഗമം നാലത്ഥ’’ന്തി ഉപ്പന്നദോമനസ്സോ പബ്ബതേന വിയ സോകദുക്ഖേന അജ്ഝോത്ഥടോ അഹോസി. സത്ഥാ തസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തം ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ സത്ഥാരം അന്തോഗേഹം പവേസേത്വാ സക്കച്ചം പരിവിസിംസു. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ‘‘കഹം അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏസോ, ഭന്തേ, ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ അന്തോഗബ്ഭേ നിസിന്നോ’’തി. ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി. സോ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ, കുമാര, ബലവസോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ‘ഏവരൂപാ നാമ ഇത്ഥീ അന്തരാമഗ്ഗേ കാലകതാ’തി സുത്വാ ബലവസോകോ ഉപ്പന്നോ, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേതീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ജാനാസി പന ത്വം, കുമാര, കിം തേ നിസ്സായ സോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി? ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കാമം നിസ്സായ, കുമാര, ബലവസോകോ ഉപ്പന്നോ, സോകോ വാ ഭയം വാ കാമം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൫. ‘‘കാമതോ ജായതീ സോകോ, കാമതോ ജായതീ ഭയം;

കാമതോ വിപ്പമുത്തസ്സ, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ കാമതോതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമതോ, ദുവിധമ്പേതം കാമം നിസ്സായാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

അനിത്ഥിഗന്ധകുമാരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു

തണ്ഹായ ജായതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഏകദിവസം നദീതീരം ഗന്ത്വാ ഖേത്തം സോധേതി. സത്ഥാ തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ സത്ഥാരം ദിസ്വാപി സാമീചികമ്മം അകത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ നം സത്ഥാ പുരേതരം ആലപിത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം കരോസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഖേത്തം, ഭോ ഗോതമ, സോധേമീ’’തി. സത്ഥാ ഏത്തകമേവ വത്വാ ഗതോ. പുനദിവസേപി തസ്സ ഖേത്തം കസിതും ആഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം കരോസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഖേത്തം കസാമി, ഭോ ഗോതമാ’’തി സുത്വാ പക്കാമി. പുനദിവസാദീസുപി തഥേവ ഗന്ത്വാ പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, ഖേത്തം വപാമി നിദ്ദേമി രക്ഖാമീ’’തി സുത്വാ പക്കാമി. അഥ നം ഏകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – ‘‘ഭോ ഗോതമ, ത്വം മമ ഖേത്തസോധനദിവസതോ പട്ഠായ ആഗതോ. സചേ മേ സസ്സം സമ്പജ്ജിസ്സതി, തുയ്ഹമ്പി സംവിഭാഗം കരിസ്സാമി, തുയ്ഹം അദത്വാ സയം ന ഖാദിസ്സാമി, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ത്വം മമ സഹായോ’’തി.

അഥസ്സ അപരേന സമയേന സസ്സം സമ്പജ്ജി, തസ്സ ‘‘സമ്പന്നം മേ സസ്സം, സ്വേ ദാനി ലായാപേസ്സാമീ’’തി ലായനത്ഥം കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ രത്തിം മഹാമേഘോ വസ്സിത്വാ സബ്ബം സസ്സം ഹരി, ഖേത്തം തച്ഛേത്വാ ഠപിതസദിസം അഹോസി. സത്ഥാ പന പഠമദിവസംയേവ ‘‘തം സസ്സം ന സമ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. ബ്രാഹ്മണോ പാതോവ ‘‘ഖേത്തം ഓലോകേസ്സാമീ’’തി ഗതോ തുച്ഛം ഖേത്തം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നബലവസോകോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മമ ഖേത്തസോധനകാലതോ പട്ഠായ ആഗതോ, അഹമ്പി നം ‘ഇമസ്മിം സസ്സേ നിപ്ഫന്നേ തുയ്ഹമ്പി സംവിഭാഗം കരിസ്സാമി, തുയ്ഹം അദത്വാ സയം ന ഖാദിസ്സാമി, ഇതോ പട്ഠായ ദാനി ത്വം മമ സഹായോ’തി അവചം. സോപി മേ മനോരഥോ മത്ഥകം ന പാപുണീ’’തി ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥസ്സ സത്ഥാ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോ സത്ഥു ആഗമനം സുത്വാ ‘‘സഹായം മേ ആനേത്വാ ഇധ നിസീദാപേഥാ’’തി ആഹ. പരിജനോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ നിസീദിത്വാ ‘‘കഹം ബ്രാഹ്മണോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഗബ്ഭേ നിപന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘പക്കോസഥ ന’’ന്തി പക്കോസാപേത്വാ ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നം ആഹ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി? ഭോ ഗോതമ, തുമ്ഹേ മമ ഖേത്തസോധനദിവസതോ പട്ഠായ ആഗതാ, അഹമ്പി ‘‘സസ്സേ നിപ്ഫന്നേ തുമ്ഹാകം സംവിഭാഗം കരിസ്സാമീ’’തി അവചം. സോ മേ മനോരഥോ അനിപ്ഫന്നോ, തേന മേ സോകോ ഉപ്പന്നോ, ഭത്തമ്പി മേ നച്ഛാദേതീതി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ജാനാസി പന, ബ്രാഹ്മണ, കിം തേ നിസ്സായ സോകോ ഉപ്പന്നോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന ജാനാമി, ഭോ ഗോതമ, ത്വം പന ജാനാസീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ബ്രാഹ്മണ, ഉപ്പജ്ജമാനോ സോകോ വാ ഭയം വാ തണ്ഹം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൬. ‘‘തണ്ഹായ ജായതീ സോകോ, തണ്ഹായ ജായതീ ഭയം;

തണ്ഹായ വിപ്പമുത്തസ്സ, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയ’’ന്തി.

തത്ഥ തണ്ഹായാതി ഛദ്വാരികായ തണ്ഹായ, ഏതം തണ്ഹം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി.

അഞ്ഞതരബ്രാഹ്മണവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. പഞ്ചസതദാരകവത്ഥു

സീലദസ്സനസമ്പന്നന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ പഞ്ചസതദാരകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ അസീതിമഹാഥേരേഹി സദ്ധിം പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ പഞ്ചസതേ ദാരകേ പൂവപച്ഛിയോ ഉക്ഖിപാപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമ്മ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തേ അദ്ദസ. തേപി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പക്കമിംസു, തേ ഏകം ഭിക്ഖുമ്പി ‘‘പൂവം ഗണ്ഹഥാ’’തി ന വദിംസു. സത്ഥാ തേസം ഗതകാലേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ഖാദിസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, പൂവേ’’തി. ‘‘കഹം ഭന്തേ, പൂവാ’’തി? ‘‘കിം ന പസ്സഥ തേ ദാരകേ പൂവപച്ഛിയോ ഉക്ഖിപാപേത്വാ അതിക്കന്തേ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപാ നാമ ദാരകാ കസ്സചി പൂവം ന ദേന്തീ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിഞ്ചാപി ഏതേ മം വാ തുമ്ഹേ വാ പൂവേഹി ന നിമന്തയിംസു, പൂവസാമികോ പന ഭിക്ഖു പച്ഛതോ ആഗച്ഛതി, പൂവേ ഖാദിത്വാവ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ഏകപുഗ്ഗലേപി ഇസ്സാ വാ ദോസോ വാ നത്ഥി, തസ്മാ ഇമം വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഛായായ നിസീദി. ദാരകാ മഹാകസ്സപത്ഥേരം പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസിനേഹാ പീതിവേഗേന പരിപുണ്ണസരീരാ ഹുത്വാ പച്ഛിയോ ഓതാരേത്വാ ഥേരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പൂവേ പച്ഛീഹി സദ്ധിംയേവ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി ഥേരം വദിംസു. അഥ നേ ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഏസ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗഹേത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ, തുമ്ഹാകം ദേയ്യധമ്മം ആദായ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സംവിഭാഗം കരോഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി നിവത്തിത്വാ ഥേരേന സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ പൂവേ ദത്വാ ഓലോകയമാനാ ഏകമന്തേ ഠത്വാ പരിഭോഗാവസാനേ ഉദകം അദംസു. ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘ദാരകേഹി മുഖോലോകനേന ഭിക്ഖാ ദിന്നാ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധം വാ മഹാഥേരേ വാ പൂവേഹി അനാപുച്ഛിത്വാ മഹാകസ്സപത്ഥേരം ദിസ്വാ പച്ഛീഹി സദ്ധിംയേവ ആദായ ആഗമിംസൂ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തേന മഹാകസ്സപേന സദിസോ ഭിക്ഖു ദേവമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, തേ ച തസ്സ ചതുപച്ചയേന പൂജം കരോന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൭. ‘‘സീലദസ്സനസമ്പന്നം, ധമ്മട്ഠം സച്ചവേദിനം;

അത്തനോ കമ്മ കുബ്ബാനം, തം ജനോ കുരുതേ പിയ’’ന്തി.

തത്ഥ സീലദസ്സനസമ്പന്നന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ചേവ മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തേന ച സമ്മാദസ്സനേന സമ്പന്നം. ധമ്മട്ഠന്തി നവവിധലോകുത്തരധമ്മേ ഠിതം, സച്ഛികതലോകുത്തരധമ്മന്തി അത്ഥോ. സച്ചവേദിനന്തി ചതുന്നം സച്ചാനം സോളസഹാകാരേഹി സച്ഛികതത്താ സച്ചഞാണേന സച്ചവേദിനം. അത്തനോ കമ്മ കുബ്ബാനന്തി അത്തനോ കമ്മം നാമ തിസ്സോ സിക്ഖാ, താ പൂരയമാനന്തി അത്ഥോ. തം ജനോതി തം പുഗ്ഗലം ലോകിയമഹാജനോ പിയം കരോതി, ദട്ഠുകാമോ വന്ദിതുകാമോ പച്ചയേന പൂജേതുകാമോ ഹോതിയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി തേ ദാരകാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

പഞ്ചസതദാരകവത്ഥു സത്തമം.

൮. ഏകഅനാഗാമിത്ഥേരവത്ഥു

ഛന്ദജാതോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം അനാഗാമിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി തം ഥേരം സദ്ധിവിഹാരികാ പുച്ഛിംസു – ‘‘അത്ഥി പന വോ, ഭന്തേ, വിസേസാധിഗമോ’’തി. ഥേരോ ‘‘അനാഗാമിഫലം നാമ ഗഹട്ഠാപി പാപുണന്തി, അരഹത്തം പത്തകാലേയേവ തേഹി സദ്ധിം കഥേസ്സാമീ’’തി ഹരായമാനോ കിഞ്ചി അകഥേത്വാവ കാലകതോ സുദ്ധാവാസദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ സദ്ധിവിഹാരികാ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ രോദന്താവ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, രോദഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപജ്ഝായോ നോ, ഭന്തേ, കാലകതോ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭിക്ഖവേ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ധുവധമ്മോ നാമേസോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, മയമ്പി ജാനാമ, അപിച മയം ഉപജ്ഝായം വിസേസാധിഗമം പുച്ഛിമ്ഹാ, സോ കിഞ്ചി അകഥേത്വാവ കാലകതോ, തേനമ്ഹ ദുക്ഖിതാ’’തി. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഉപജ്ഝായേന വോ അനാഗാമിഫലം പത്തം, സോ ‘ഗിഹീപേതം പാപുണന്തി, അരഹത്തം പത്വാവ നേസം കഥേസ്സാമീ’തി ഹരായന്തോ തുമ്ഹാകം കിഞ്ചി അകഥേത്വാ കാലം കത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തോ, അസ്സാസഥ, ഭിക്ഖവേ, ഉപജ്ഝായോ വോ കാമേസു അപ്പടിബദ്ധചിത്തതം പത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൧൮. ‘‘ഛന്ദജാതോ അനക്ഖാതേ, മനസാ ച ഫുടോ സിയാ;

കാമേസു ച അപ്പടിബദ്ധചിത്തോ, ഉദ്ധംസോതോതി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ഛന്ദജാതോതി കത്തുകാമതാവസേന ജാതഛന്ദോ ഉസ്സാഹപത്തോ. അനക്ഖാതേതി നിബ്ബാനേ. തഞ്ഹി ‘‘അസുകേന കതം വാ നീലാദീസു ഏവരൂപം വാ’’തി അവത്തബ്ബതായ അനക്ഖാതം നാമ. മനസാ ച ഫുടോ സിയാതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി മഗ്ഗഫലചിത്തേഹി ഫുടോ പൂരിതോ ഭവേയ്യ. അപ്പടിബദ്ധചിത്തോതി അനാഗാമിമഗ്ഗവസേന കാമേസു അപ്പടിബദ്ധചിത്തോ. ഉദ്ധംസോതോതി ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു അവിഹേസു നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ പട്ഠായ പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠം ഗച്ഛന്തോ ഉദ്ധംസോതോതി വുച്ചതി, താദിസോ വോ ഉപജ്ഝായോതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഏകഅനാഗാമിത്ഥേരവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. നന്ദിയവത്ഥു

ചിരപ്പവാസിന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ഇസിപതനേ വിഹരന്തോ നന്ദിയം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ബാരാണസിയം കിര സദ്ധാസമ്പന്നസ്സ കുലസ്സ നന്ദിയോ നാമ പുത്തോ അഹോസി, സോ മാതാപിതൂനം അനുരൂപോ സദ്ധാസമ്പന്നോ സങ്ഘുപട്ഠാകോ അഹോസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ വയപ്പത്തകാലേ സമ്മുഖഗേഹതോ മാതുലധീതരം രേവതിം നാമ ആനേതുകാമാ അഹേസും. സാ പന അസ്സദ്ധാ അദാനസീലാ, നന്ദിയോ തം ന ഇച്ഛി. അഥസ്സ മാതാ രേവതിം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ത്വം ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസജ്ജനട്ഠാനം ഉപലിമ്പിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേഹി, ആധാരകേ ഠപേഹി, ഭിക്ഖൂനം ആഗതകാലേ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ ധമ്മകരണേന പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ ഭുത്തകാലേ പത്തേ ധോവ, ഏവം മേ പുത്തസ്സ ആരാധിതാ ഭവിസ്സസീ’’തി. സാ തഥാ അകാസി. അഥ നം ‘‘ഓവാദക്ഖമാ ജാതാ’’തി പുത്തസ്സ ആരോചേത്വാ തേന സാധൂതി സമ്പടിച്ഛിതേ ദിവസം ഠപേത്വാ ആവാഹം കരിംസു.

അഥ നം നന്ദിയോ ആഹ – ‘‘സചേ ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച മാതാപിതരോ ച മേ ഉപട്ഠഹിസ്സസി, ഏവം ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസിതും ലഭിസ്സസി, അപ്പമത്താ ഹോഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ കതിപാഹം സദ്ധാ വിയ ഹുത്വാ ഭത്താരം ഉപട്ഠഹന്തീ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി. നന്ദിയസ്സാപി മാതാപിതരോ കാലമകംസു, ഗേഹേ സബ്ബിസ്സരിയം തസ്സായേവ അഹോസി. നന്ദിയോപി മാതാപിതൂനം കാലകിരിയതോ പട്ഠായ മഹാദാനപതി ഹുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം പട്ഠപേസി. കപണദ്ധികാദീനമ്പി ഗേഹദ്വാരേ പാകവത്തം പട്ഠപേസി. സോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ആവാസദാനേ ആനിസംസം സല്ലക്ഖേത്വാ ഇസിപതനേ മഹാവിഹാരേ ചതൂഹി ഗബ്ഭേഹി പടിമണ്ഡിതം ചതുസാലം കാരേത്വാ മഞ്ചപീഠാദീനി അത്ഥരാപേത്വാ തം ആവാസം നിയ്യാദേന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ തഥാഗതസ്സ ദക്ഖിണോദകം അദാസി. സത്ഥു ഹത്ഥേ ദക്ഖിണോദകപതിട്ഠാനേന സദ്ധിംയേവ താവതിംസദേവലോകേ സബ്ബദിസാസു ദ്വാദസയോജനികോ ഉദ്ധം യോജനസതുബ്ബേധോ സത്തരതനമയോ നാരീഗണസമ്പന്നോ ദിബ്ബപാസാദോ ഉഗ്ഗച്ഛി.

അഥേകദിവസേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ദേവചാരികം ഗന്ത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ അവിദൂരേ ഠിതോ അത്തനോ സന്തികേ ആഗതേ ദേവപുത്തേ പുച്ഛി – ‘‘കസ്സേസോ അച്ഛരാഗണപരിവുതോ ദിബ്ബപാസാദോ നിബ്ബത്തോ’’തി. അഥസ്സ ദേവപുത്താ വിമാനസാമികം ആചിക്ഖന്താ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, യേന നന്ദിയേന നാമ ഗഹപതിപുത്തേന ഇസിപതനേ സത്ഥു വിഹാരം കാരേത്വാ ദിന്നോ, തസ്സത്ഥായ ഏതം വിമാനം നിബ്ബത്ത’’ന്തി. അച്ഛരാസങ്ഘോപി നം ദിസ്വാ പാസാദതോ ഓരോഹിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയം ‘നന്ദിയസ്സ പരിചാരികാ ഭവിസ്സാമാ’തി ഇധ നിബ്ബത്താ, തം പന അപസ്സന്തീ അതിവിയ ഉക്കണ്ഠിതമ്ഹാ, മത്തികപാതിം ഭിന്ദിത്വാ സുവണ്ണപാതിഗഹണം വിയ മനുസ്സസമ്പത്തിം ജഹിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിഗഹണം, ഇധാഗമനത്ഥായ നം വദേയ്യാഥാ’’തി. ഥേരോ തതോ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘നിബ്ബത്തതി നു ഖോ, ഭന്തേ, മനുസ്സലോകേ ഠിതാനംയേവ കതകല്യാണാനം ദിബ്ബസമ്പത്തീ’’തി. ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, നനു തേ ദേവലോകേ നന്ദിയസ്സ നിബ്ബത്താ ദിബ്ബസമ്പത്തി സാമം ദിട്ഠാ, കസ്മാ മം പുച്ഛസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തതീ’’തി.

അഥ നം സത്ഥാ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാനം കിം നാമേതം കഥേസി. യഥാ ഹി ചിരപ്പവുട്ഠം പുത്തം വാ ഭാതരം വാ വിപ്പവാസതോ ആഗച്ഛന്തം ഗാമദ്വാരേ ഠിതോ കോചിദേവ ദിസ്വാ വേഗേന ഗേഹം ആഗന്ത്വാ ‘അസുകോ നാമ ആഗതോ’തി ആരോചേയ്യ, അഥസ്സ ഞാതകാ ഹട്ഠപഹട്ഠാ വേഗേന നിക്ഖമിത്വാ ‘ആഗതോസി, താത, അരോഗോസി, താതാ’തി തം അഭിനന്ദേയ്യും, ഏവമേവ ഇധ കതകല്യാണം ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ഇമം ലോകം ജഹിത്വാ പരലോകം ഗതം ദസവിധം ദിബ്ബപണ്ണാകാരം ആദായ ‘അഹം പുരതോ, അഹം പുരതോ’തി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ദേവതാ അഭിനന്ദന്തീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൧൯. ‘‘ചിരപ്പവാസിം പുരിസം, ദൂരതോ സോത്ഥിമാഗതം;

ഞാതിമിത്താ സുഹജ്ജാ ച, അഭിനന്ദന്തി ആഗതം.

൨൨൦. ‘‘തഥേവ കതപുഞ്ഞമ്പി, അസ്മാ ലോകാ പരം ഗതം;

പുഞ്ഞാനി പടിഗണ്ഹന്തി, പിയം ഞാതീവ ആഗത’’ന്തി.

തത്ഥ ചിരപ്പവാസിന്തി ചിരപ്പവുട്ഠം. ദൂരതോ സോത്ഥിമാഗതന്തി വണിജ്ജം വാ രാജപോരിസം വാ കത്വാ ലദ്ധലാഭം നിപ്ഫന്നസമ്പത്തിം അനുപദ്ദവേന ദൂരട്ഠാനതോ ആഗതം. ഞാതിമിത്താ സുഹജ്ജാ ചാതി കുലസമ്ബന്ധവസേന ഞാതീ ച സന്ദിട്ഠാദിഭാവേന മിത്താ ച സുഹദയഭാവേന സുഹജ്ജാ ച. അഭിനന്ദന്തി ആഗതന്തി നം ദിസ്വാ ആഗതന്തി വചനമത്തേന വാ അഞ്ജലികരണമത്തേന വാ ഗേഹസമ്പത്തം പന നാനപ്പകാരപണ്ണാകാരാഭിഹരണവസേന അഭിനന്ദന്തി. തഥേവാതി തേനേവാകാരേന കതപുഞ്ഞമ്പി പുഗ്ഗലം ഇമസ്മാ ലോകാ പരലോകം ഗതം ദിബ്ബം ആയുവണ്ണസുഖയസആധിപതേയ്യം, ദിബ്ബം രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബന്തി ഇമം ദസവിധം പണ്ണാകാരം ആദായ മാതാപിതുട്ഠാനേ ഠിതാനി പുഞ്ഞാനി അഭിനന്ദന്താനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. പിയം ഞാതീവാതി ഇധലോകേ പിയഞാതകം ആഗതം സേസഞാതകാ വിയാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

നന്ദിയവത്ഥു നവമം.

പിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോളസമോ വഗ്ഗോ.