൧൫. സുഖവഗ്ഗോ

൧. ഞാആതികലഹവൂപസമനവത്ഥു

സുസുഖം വതാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സക്കേസു വിഹരന്തോ കലഹവൂപസമനത്ഥം ഞാതകേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാകിയകോലിയാ കിര കപിലവത്ഥുനഗരസ്സ ച കോലിയനഗരസ്സ ച അന്തരേ രോഹിണിം നാമ നദിം ഏകേനേവ ആവരണേന ബന്ധാപേത്വാ സസ്സാനി കരോന്തി. അഥ ജേട്ഠമൂലമാസേ സസ്സേസു മിലായന്തേസു ഉഭയനഗരവാസികാനമ്പി കമ്മകാരാ സന്നിപതിംസു. തത്ഥ കോലിയനഗരവാസിനോ ആഹംസു – ‘‘ഇദം ഉദകം ഉഭയതോ ഹരിയമാനം നേവ തുമ്ഹാകം, ന അമ്ഹാകം പഹോസ്സതി, അമ്ഹാകം പന സസ്സം ഏകഉദകേനേവ നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. ഇതരേപി ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേസു കോട്ഠകേ പൂരേത്വാ ഠിതേസു മയം രത്തസുവണ്ണനീലമണികാളകഹാപണേ ച ഗഹേത്വാ പച്ഛിപസിബ്ബകാദിഹത്ഥാ ന സക്ഖിസ്സാമ തുമ്ഹാകം ഘരദ്വാരേ വിചരിതും, അമ്ഹാകമ്പി സസ്സം ഏകഉദകേനേവ നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. ന മയം ദസ്സാമാതി. മയമ്പി ന ദസ്സാമാതി ഏവം കഥം വഡ്ഢേത്വാ ഏകോ ഉട്ഠായ ഏകസ്സ പഹാരം അദാസി, സോപി അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരിത്വാ രാജകുലാനം ജാതിം ഘട്ടേത്വാ കലഹം വഡ്ഢയിംസു.

കോലിയകമ്മകാരാ വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹേ കപിലവത്ഥുവാസികേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ സോണസിങ്ഗാലാദയോ വിയ അത്തനോ ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവസിംസു, ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ചേവ അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി. സാകിയകമ്മകാരാപി വദന്തി ‘‘തുമ്ഹേ ഇദാനി കുട്ഠിനോ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ അനാഥാ നിഗ്ഗതികാ തിരച്ഛാനാ വിയ കോലരുക്ഖേ വസിംസു, ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ തസ്മിം കമ്മേ നിയുത്താനം അമച്ചാനം കഥയിംസു, അമച്ചാ രാജകുലാനം കഥേസും. തതോ സാകിയാ ‘‘ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവസിതകാനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു. കോലിയാപി ‘‘കോലരുക്ഖവാസീനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു.

സത്ഥാപി പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാതകേ ദിസ്വാ ‘‘മയി അഗച്ഛന്തേ ഇമേ നസ്സിസ്സന്തി, മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകകോവ ആകാസേന ഗന്ത്വാ രോഹിണിനദിയാ മജ്ഝേ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. ഞാതകാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ വന്ദിംസു. അഥ നേ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം കലഹോ നാമേസ, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ന ജാനാമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ ദാനി ജാനിസ്സതീ’’തി? തേ ‘‘ഉപരാജാ ജാനിസ്സതി, സേനാപതി ജാനിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ ഉപായേന യാവ ദാസകമ്മകരേ പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഉദകകലഹോ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഉദകം കിം അഗ്ഘതി, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘അപ്പഗ്ഘം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഖത്തിയാ കിം അഗ്ഘന്തി മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ഖത്തിയാ നാമ അനഗ്ഘാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയുത്തം തുമ്ഹാകം അപ്പമത്തതം ഉദകം നിസ്സായ അനഗ്ഘേ ഖത്തിയേ നാസേതു’’ന്തി. തേ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ തേ സത്ഥാ ആമന്തേത്വാ ‘‘കസ്മാ മഹാരാജാ ഏവരൂപം കരോഥ, മയി അസന്തേ അജ്ജ ലോഹിതനദീ പവത്തിസ്സതി, അയുത്തം വോ കതം, തുമ്ഹേ പഞ്ചഹി വേരേഹി സവേരാ വിഹരഥ, അഹം അവേരോ വിഹരാമി. തുമ്ഹേ കിലേസാതുരാ ഹുത്വാ വിഹരഥ, അഹം അനാതുരോ. തുമ്ഹേ കാമഗുണപരിയേസനുസ്സുക്കാ ഹുത്വാ വിഹരഥ, അഹം അനുസ്സുക്കോ വിഹരാമീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൯൭. ‘‘സുസുഖം വത ജീവാമ, വേരിനേസു അവേരിനോ,

വേരിനേസു മനുസ്സേസു, വിഹരാമ അവേരിനോ.

൧൯൮. ‘‘സുസുഖം വത ജീവാമ, ആതുരേസു അനാതുരാ;

ആതുരേസു മനുസ്സേസു, വിഹരാമ അനാതുരാ.

൧൯൯. ‘‘സുസുഖം വത ജീവാമ, ഉസ്സുകേസു അനുസ്സുകാ;

ഉസ്സുകേസു മനുസ്സേസു, വിഹരാമ അനുസ്സുകാ’’തി.

തത്ഥ സുസുഖന്തി സുട്ഠു സുഖം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഗിഹിനോ സന്ധിച്ഛേദാദിവസേന, പബ്ബജിതാ വാ പന വേജ്ജകമ്മാദിവസേന ജീവിതവുത്തിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സുഖേന ജീവാമാ’’തി വദന്തി, തേഹി മയമേവ സുസുഖം വത ജീവാമ, യേ മയം പഞ്ചഹി വേരീഹി വേരിനേസു മനുസ്സേസു അവേരിനോ, കിലേസാതുരേസു മനുസ്സേസു നിക്കിലേസതായ അനാതുരാ, പഞ്ചകാമഗുണപരിയേസനേ ഉസ്സുകേസു തായ പരിയേസനായ അഭാവേന അനുസ്സുകാതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഞാതികലഹവൂപസമനവത്ഥു പഠമം.

൨. മാരവത്ഥു

സുസുഖം വത ജീവാമാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ പഞ്ചസാലായ ബ്രാഹ്മണഗാമേ വിഹരന്തോ മാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകദിവസഞ്ഹി സത്ഥാ പഞ്ചസതാനം കുമാരികാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹാസി. താപി കുമാരികായോ ഏകസ്മിം നക്ഖത്തദിവസേ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ അലങ്കതപടിയത്താ ഗാമാഭിമുഖിയോ പായിംസു. സത്ഥാപി തം ഗാമം പവിസിത്വാ പിണ്ഡായ ചരതി. അഥ മാരോ സകലഗാമവാസീനം സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ യഥാ സത്ഥാ കടച്ഛുഭത്തമത്തമ്പി ന ലഭതി, ഏവം കത്വാ യഥാധോതേന പത്തേന നിക്ഖമന്തം സത്ഥാരം ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ ആഹ – ‘‘അപി, സമണ, പിണ്ഡപാതം ലഭിത്ഥാ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, പാപിമ, തഥാ അകാസി, യഥാഹം പിണ്ഡം ന ലഭേയ്യ’’ന്തി? ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, പുന പവിസഥാ’’തി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സചേ പുന പവിസതി, സബ്ബേസം സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ഇമസ്സ പുരതോ പാണിം പഹരിത്വാ ഹസ്സകേളിം കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ താ കുമാരികായോ ഗാമദ്വാരം പത്വാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. മാരോപി സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘അപി, ഭന്തേ, പിണ്ഡം അലഭമാനാ ജിഘച്ഛാദുക്ഖേന പീളിതത്ഥാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘അജ്ജ മയം, പാപിമ, കിഞ്ചി അലഭിത്വാപി ആഭസ്സരലോകേ മഹാബ്രഹ്മാനോ വിയ പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൦. ‘‘സുസുഖം വത ജീവാമ, യേസം നോ നത്ഥി കിഞ്ചനം;

പീതിഭക്ഖാ ഭവിസ്സാമ, ദേവാ ആഭസ്സരാ യഥാ’’തി.

തത്ഥ യേസം നോതി യേസം അമ്ഹാകം പലിബുജ്ഝനത്ഥേന രാഗാദീസു കിഞ്ചനേസു ഏകമ്പി കിഞ്ചനം നത്ഥി. പീതിഭക്ഖാതി യഥാ ആഭസ്സരാ ദേവാ പീതിഭക്ഖാ ഹുത്വാ പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേന്തി, ഏവം മയമ്പി, പാപിമ, കിഞ്ചി അലഭിത്വാ പീതിഭക്ഖാ ഭവിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി കുമാരികായോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

മാരവത്ഥു ദുതിയം.

൩. കോസലരഞ്ഞോ പരാജയവത്ഥു

ജയം വേരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കോസലരഞ്ഞോ പരാജയം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര കാസികഗാമം നിസ്സായ ഭാഗിനേയ്യേന അജാതസത്തുനാ സദ്ധിം യുജ്ഝന്തോ തേന തയോ വാരേ പരാജിതോ തതിയവാരേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഖീരമുഖമ്പി ദാരകം പരാജേതും നാസക്ഖിം, കിം മേ ജീവിതേനാ’’തി. സോ ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥസ്സ സാ പവത്തി സകലനഗരം പത്ഥരി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, രാജാ കിര കാസികഗാമകം നിസ്സായ തയോ വാരേ പരാജിതോ, സോ ഇദാനി പരാജിത്വാ ആഗതോ ‘ഖീരമുഖമ്പി ദാരകം പരാജേതും നാസക്ഖിം, കിം മേ ജീവിതേനാ’തി ആഹാരൂപച്ഛേദം കത്വാ മഞ്ചകേ നിപന്നോ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ജിനന്തോപി വേരം പസവതി, പരാജിതോ പന ദുക്ഖം സേതിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൧. ‘‘ജയം വേരം പസവതി, ദുക്ഖം സേതി പരാജിതോ;

ഉപസന്തോ സുഖം സേതി, ഹിത്വാ ജയപരാജയ’’ന്തി.

തത്ഥ ജയന്തി പരം ജിനന്തോ വേരം പടിലഭതി. പരാജിതോതി പരേന പരാജിതോ ‘‘കദാ നു ഖോ പച്ചാമിത്തസ്സ പിട്ഠിം ദട്ഠും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ദുക്ഖം സേതി സബ്ബിരിയാപഥേസു ദുക്ഖമേവ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ഉപസന്തോതി അബ്ഭന്തരേ ഉപസന്തരാഗാദികിലേസോ ഖീണാസവോ ജയഞ്ച പരാജയഞ്ച ഹിത്വാ സുഖം സേതി, സബ്ബിരിയാപഥേസു സുഖമേവ വിഹരതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കോസലരഞ്ഞോ പരാജയവത്ഥു തതിയം.

൪. അഞ്ഞതരകുലദാരികാവത്ഥു

നത്ഥി രാഗസമോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം കുലദാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തസ്സാ കിര മാതാപിതരോ ആവാഹം കത്വാ മങ്ഗലദിവസേ സത്ഥാരം നിമന്തയിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നിസീദി. സാപി ഖോ വധുകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉദകപരിസ്സാവനാദീനി കരോന്തീ അപരാപരം സഞ്ചരതി. സാമികോപിസ്സാ തം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തസ്സ രാഗവസേന ഓലോകേന്തസ്സ അന്തോ കിലേസോ സമുദാചരി. സോ അഞ്ഞാണാഭിഭൂതോ നേവ ബുദ്ധം ഉപട്ഠഹി, ന അസീതി മഹാഥേരേ. ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘തം വധുകം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പന ചിത്തം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ യഥാ തം ഇത്ഥിം ന പസ്സതി, ഏവമകാസി. സോ അദിസ്വാ സത്ഥാരം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ ഓലോകേത്വാ ഠിതകാലേ ‘‘കുമാരക, ന ഹി രാഗഗ്ഗിനാ സദിസോ അഗ്ഗി നാമ, ദോസകലിനാ സദിസോ കലി നാമ, ഖന്ധപരിഹരണദുക്ഖേന സദിസം ദുക്ഖം നാമ അത്ഥി, നിബ്ബാനസുഖസദിസം സുഖമ്പി നത്ഥിയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൨. ‘‘നത്ഥി രാഗസമോ അഗ്ഗി, നത്ഥി ദോസസമോ കലി;

നത്ഥി ഖന്ധസമാ ദുക്ഖാ, നത്ഥി സന്തിപരം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ നത്ഥി രാഗസമോതി ധൂമം വാ ജാലം വാ അങ്ഗാരം വാ അദസ്സേത്വാ അന്തോയേവ ഝാപേത്വാ ഭസ്മമുട്ഠിം കാതും സമത്ഥോ രാഗേന സമോ അഞ്ഞോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥി. കലീതി ദോസേന സമോ അപരാധോപി നത്ഥി. ഖന്ധസമാതി ഖന്ധേഹി സമാ. യഥാ പരിഹരിയമാനാ ഖന്ധാ ദുക്ഖാ, ഏവം അഞ്ഞം ദുക്ഖം നാമ നത്ഥി. സന്തിപരന്തി നിബ്ബാനതോ ഉത്തരിം അഞ്ഞം സുഖമ്പി നത്ഥി. അഞ്ഞഞ്ഹി സുഖം സുഖമേവ, നിബ്ബാനം പരമസുഖന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ കുമാരികാ ച കുമാരകോ ച സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ദസ്സനാകാരം അകാസീതി.

അഞ്ഞതരകുലദാരികാവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ഏകഉപാസകവത്ഥു

ജിഘച്ഛാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ആളവിയം വിഹരന്തോ ഏകം ഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ സത്ഥാ ജേതവനേ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ ആളവിയം ഏകം ദുഗ്ഗതമനുസ്സം ദിസ്വാ തസ്സൂപനിസ്സയസമ്പത്തിം ഞത്വാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ ആളവിം അഗമാസി. ആളവിവാസിനോ സത്ഥാരം നിമന്തയിംസു. സോപി ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ ‘‘സത്ഥാ കിര ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി മനം അകാസി. തംദിവസമേവ ചസ്സ ഏകോ ഗോണോ പലായി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ ഗോണം പരിയേസിസ്സാമി, ഉദാഹു ധമ്മം സുണാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഗോണം പരിയേസിത്വാ പച്ഛാ ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി പാതോവ ഗേഹാ നിക്ഖമി. ആളവിവാസിനോപി ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ പരിവിസിത്വാ അനുമോദനത്ഥായ പത്തം ഗണ്ഹിംസു. സത്ഥാ ‘‘യം നിസ്സായ അഹം തിംസയോജനമഗ്ഗം ആഗതോ, സോ ഗോണം പരിയേസിതും അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ, തസ്മിം ആഗതേയേവ ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി.

സോപി മനുസ്സോ ദിവാ ഗോണം ദിസ്വാ ഗോഗണേ പക്ഖിപിത്വാ ‘‘സചേപി അഞ്ഞം നത്ഥി, സത്ഥു വന്ദനമത്തമ്പി കരിസ്സാമീ’’തി ജിഘച്ഛാപീളിതോപി ഗേഹം ഗമനായ മനം അകത്വാ വേഗേന സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ ഠിതകാലേ ദാനവേയ്യാവടികം ആഹ – ‘‘അത്ഥി കിഞ്ചി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അതിരിത്തഭത്ത’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബം അത്ഥീ’’തി. തേന ഹി ‘‘ഇമം പരിവിസാഹീ’’തി. സോ സത്ഥാരാ വുത്തട്ഠാനേയേവ തം നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖാദനീയഭോജനീയേഹി സക്കച്ചം പരിവിസി. സോ ഭുത്തഭത്തോ മുഖം വിക്ഖാലേസി. ഠപേത്വാ കിര ഇമം ഠാനം തീസു പിടകേസു അഞ്ഞത്ഥ ഗതാഗതസ്സ ഭത്തവിചാരണം നാമ നത്ഥി. തസ്സ പസ്സദ്ധദരഥസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. അഥസ്സ സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേത്വാ സച്ചാനി പകാസേസി. സോ ദേസനാവസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാപി അനുമോദനം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. മഹാജനോ സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തി.

ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തായേവ ഉജ്ഝായിംസു – ‘‘പസ്സഥാവുസോ, സത്ഥു കമ്മം, അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഏവരൂപം നത്ഥി, അജ്ജ പനേകം മനുസ്സം ദിസ്വാവ യാഗുആദീനി വിചാരേത്വാ ദാപേസീ’’തി. സത്ഥാ നിവത്തിത്വാ ഠിതകോവ ‘‘കിം കഥേഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, അഹം തിംസയോജനം കന്താരം ആഗച്ഛന്തോ തസ്സ ഉപാസകസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ആഗതോ, സോ അതിവിയ ജിഘച്ഛിതോ, പാതോവ പട്ഠായ ഗോണം പരിയേസന്തോ അരഞ്ഞേ വിചരി. ‘ജിഘച്ഛദുക്ഖേന ധമ്മേ ദേസിയമാനേപി പടിവിജ്ഝിതും ന സക്ഖിസ്സതീ’തി ചിന്തേത്വാ ഏവം അകാസിം, ജിഘച്ഛാരോഗസദിസോ രോഗോ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൩. ‘‘ജിഘച്ഛാപരമാ രോഗാ, സങ്ഖാരപരമാ ദുഖാ;

ഏതം ഞത്വാ യഥാഭൂതം, നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ ജിഘച്ഛാപരമാ രോഗാതി യസ്മാ അഞ്ഞോ രോഗോ സകിം തികിച്ഛിതോ വിനസ്സതി വാ തദങ്ഗവസേന വാ പഹീയതി, ജിഘച്ഛാ പന നിച്ചകാലം തികിച്ഛിതബ്ബായേവാതി സേസരോഗാനം അയം പരമാ നാമ. സങ്ഖാരാതി പഞ്ച ഖന്ധാ. ഏതം ഞത്വാതി ജിഘച്ഛാസമോ രോഗോ നത്ഥി, ഖന്ധപരിഹരണസമം ദുക്ഖം നാമ നത്ഥീതി ഏതമത്ഥം യഥാഭൂതം ഞത്വാ പണ്ഡിതോ നിബ്ബാനം സച്ഛി കരോതി. നിബ്ബാനം പരമം സുഖന്തി തഞ്ഹി സബ്ബസുഖാനം പരമം ഉത്തമം സുഖന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഏകഉപാസകവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. പസേനദികോസലവത്ഥു

ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ രാജാനം പസേനദികോസലം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ രാജാ തണ്ഡുലദോണസ്സ ഓദനം തദുപിയേന സൂപബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. ഏകദിവസം ഭുത്തപാതരാസോ ഭത്തസമ്മദം അവിനോദേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കിലന്തരൂപോ ഇതോ ചിതോ ച സമ്പരിവത്തതി, നിദ്ദായ അഭിഭൂയമാനോപി ഉജുകം നിപജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, അവിസ്സമിത്വാവ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ മേ മഹാദുക്ഖം ഹോതീ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, അതിബഹുഭോജനം ഏവം ദുക്ഖം ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച,

നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ,

പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. (ധ. പ. ൩൨൫); –

ഇമായ ഗാഥായ ഓവദിത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, ഭോജനം നാമ മത്തായ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. മത്തഭോജിനോ ഹി സുഖം ഹോതീ’’തി ഉത്തരി ഓവദന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,

മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ,

സണികം ജീരതി ആയുപാലയ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൨൪);

രാജാ ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി, സമീപേ ഠിതം പന ഭാഗിനേയ്യം, സുദസ്സനം നാമ മാണവം ‘‘ഇമം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹ, താതാ’’തി ആഹ. സോ തം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘കിം കരോമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഓസാനപിണ്ഡകാലേ ഇമം ഗാഥം വദേയ്യാസി, രാജാ അത്ഥം സല്ലക്ഖേത്വാ യം പിണ്ഡം ഛഡ്ഡേസ്സതി, തസ്മിം പിണ്ഡേ സിത്ഥഗണനായ രഞ്ഞോ ഭത്തപചനകാലേ തത്തകേ തണ്ഡുലേ ഹരേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സായമ്പി പാതോപി രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഓസാനപിണ്ഡകാലേ തം ഗാഥം ഉദാഹരിത്വാ തേന ഛഡ്ഡിതപിണ്ഡേ സിത്ഥഗണനായ തണ്ഡുലേ ഹാപേസി. രാജാപി തസ്സ ഗാഥം സുത്വാ സഹസ്സം സഹസ്സം ദാപേസി. സോ അപരേന സമയേന നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠഹിത്വാ സുഖപ്പത്തോ തനുസരീരോ അഹോസി.

അഥേകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഇദാനി മേ സുഖം ജാതം, മിഗമ്പി അസ്സമ്പി അനുബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹനസമത്ഥോ ജാതോമ്ഹി. പുബ്ബേ മേ ഭാഗിനേയ്യേന സദ്ധിം യുദ്ധമേവ ഹോതി, ഇദാനി വജീരകുമാരിം നാമ ധീതരം ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദത്വാ സോ ഗാമോ തസ്സായേവ ന്ഹാനചുണ്ണമൂലം കത്വാ ദിന്നോ, തേന സദ്ധിം വിഗ്ഗഹോ വൂപസന്തോ, ഇമിനാപി മേ കാരണേന സുഖമേവ ജാതം. കുലസന്തകം രാജമണിരതനം നോ ഗേഹേ പുരിമദിവസേ നട്ഠം, തമ്പി ഇദാനി ഹത്ഥപത്തം ആഗതം, ഇമിനാപി മേ കാരണേന സുഖമേവ ജാതം. തുമ്ഹാകം സാവകേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസം ഇച്ഛന്തേന ഞാതിധീതാപി നോ ഗേഹേ കതാ, ഇമിനാപി മേ കാരണേന സുഖമേവ ജാത’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ആരോഗ്യം നാമ, മഹാരാജ, പരമോ ലാഭോ, യഥാലദ്ധേന സന്തുട്ഠഭാവസദിസമ്പി ധനം, വിസ്സാസസദിസോ ച പരമാ ഞാതി, നിബ്ബാനസദിസഞ്ച സുഖം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൪. ‘‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, സന്തുട്ഠിപരമം ധനം;

വിസ്സാസപരമാ ഞാതി, നിബ്ബാനപരമം സുഖ’’ന്തി.

തത്ഥ ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാതി അരോഗഭാവപരമാ ലാഭാ. രോഗിനോ ഹി വിജ്ജമാനാപി ലാഭാ അലാഭായേവ, തസ്മാ അരോഗസ്സ സബ്ബലാഭാ ആഗതാവ ഹോന്തി. തേനേതം വുത്തം – ‘‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ’’തി. സന്തുട്ഠിപരമം ധനന്തി ഗിഹിനോ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ യം അത്തനാ ലദ്ധം അത്തനോ സന്തകം, തേനേവ തുസ്സനഭാവോ സന്തുട്ഠീ നാമ സേസധനേഹി പരമം ധനം. വിസ്സാസപരമാ ഞാതീതി മാതാ വാ ഹോതു പിതാ വാ, യേന സദ്ധിം വിസ്സാസോ നത്ഥി, സോ അഞ്ഞാതകോവ. യേന അഞ്ഞാതകേന പന സദ്ധിം വിസ്സാസോ അത്ഥി, സോ അസമ്ബന്ധോപി പരമോ ഉത്തമോ ഞാതി. തേന വുത്തം – ‘‘വിസ്സാസപരമാ ഞാതീ’’തി. നിബ്ബാനസദിസം പന സുഖം നാമ നത്ഥി, തേനേവാഹ – നിബ്ബാനപരമം സുഖന്തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പസേനദികോസലവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. തിസ്സത്ഥേരവത്ഥു

പവിവേകരസന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേസാലിയം വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സത്ഥാരാ ഹി, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അഹം ഇതോ ചതൂഹി മാസേഹി പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ സത്ഥു സന്തികേ സത്ത ഭിക്ഖുസതാനി സന്താസം ആപജ്ജിംസു, ഖീണാസവാനം ധമ്മസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി, പുഥുജ്ജനാ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു. ഭിക്ഖൂ വഗ്ഗാ വഗ്ഗാ ഹുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ കരിസ്സാമാ’’തി മന്തേന്താ വിചരന്തി. അഥേകോ തിസ്സത്ഥേരോ നാമ ഭിക്ഖൂ ‘‘സത്ഥാ കിര ചതുമാസച്ചയേന പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അഹഞ്ചമ്ഹി അവീതരാഗോ, സത്ഥരി ധരമാനേയേവ മയാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ വിഹാസി. ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഗമനം വാ കേനചി സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ വാ നത്ഥി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, തിസ്സ തസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി. സോ തേസം കഥം ന സുണാതി. തേ തസ്സ പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു തിസ്സത്ഥേരസ്സ സിനേഹോ നത്ഥീ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കസ്മാ തിസ്സ ഏവം അകാസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേന അത്തനോ അധിപ്പായേ ആരോചിതേ ‘‘സാധു, തിസ്സാ’’തി സാധുകാരം ദത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയി സിനേഹോ തിസ്സസദിസോവ ഹോതു. ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കരോന്താപി നേവ മം പൂജേന്തി, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജമാനായേവ പന മം പൂജേന്തീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൨൦൫. ‘‘പവിവേകരസം പിത്വാ, രസം ഉപസമസ്സ ച;

നിദ്ദരോ ഹോതി നിപ്പാപോ, ധമ്മപീതിരസം പിവ’’ന്തി.

തത്ഥ പവിവേകരസന്തി പവിവേകതോ ഉപ്പന്നം രസം, ഏകീഭാവസുഖന്തി അത്ഥോ. പിത്വാതി ദുക്ഖപരിഞ്ഞാദീനി കരോന്തോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികിരിയാവസേന പിവിത്വാ. ഉപസമസ്സ ചാതി കിലേസൂപസമനിബ്ബാനസ്സ ച രസം പിത്വാ. നിദ്ദരോ ഹോതീതി തേന ഉഭയരസപാനേന ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അബ്ഭന്തരേ രാഗദരഥാദീനം അഭാവേന നിദ്ദരോ ചേവ നിപ്പാപോ ച ഹോതി. രസം പിവന്തി നവവിധലോകുത്തരധമ്മവസേന ഉപ്പന്നം പീതിരസം പിവന്തോപി നിദ്ദരോ നിപ്പാപോ ച ഹോതി.

ദേസനാവസാനേ തിസ്സത്ഥേരോ അരഹത്തം പാപുണി, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

തിസ്സത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. സക്കവത്ഥു

സാഹു ദസ്സനന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവഗാമകേ വിഹരന്തോ സക്കം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തഥാഗതസ്സ ഹി ആയുസങ്ഖാരേ വിസ്സട്ഠേ ലോഹിതപക്ഖന്ദികാബാധസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘മയാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഗിലാനുപട്ഠാനം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തിഗാവുതപ്പമാണം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഹത്ഥേഹി പാദേ പരിമജ്ജി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ ‘‘കോ ഏസോ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സക്കോ’’തി. ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ ഗിലാനേ ഉപട്ഠഹിതും, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സക്ക, ദേവാനം മനുസ്സഗന്ധോ യോജനസതതോ പട്ഠായ ഗലേ ബദ്ധകുണപം വിയ ഹോതി, ഗച്ഛ ത്വം, അത്ഥി മേ ഗിലാനുപട്ഠകാ ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സമത്ഥകേ ഠിതോ തുമ്ഹാകം സീലഗന്ധം ഘായിത്വാ ആഗതോ, അഹമേവ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സോ സത്ഥു സരീരവളഞ്ജനഭാജനം അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേനാപി ഫുസിതും അദത്വാ സീസേയേവ ഠപേത്വാ നീഹരന്തോ മുഖസങ്കോചനമത്തമ്പി ന അകാസി, ഗന്ധഭാജനം പരിഹരന്തോ വിയ അഹോസി. ഏവം സത്ഥാരം പടിജഗ്ഗിത്വാ സത്ഥു ഫാസുകകാലേയേവ അഗമാസി.

ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘അഹോ സത്ഥരി സക്കസ്സ സിനേഹോ, ഏവരൂപം നാമ ദിബ്ബസമ്പത്തിം പഹായ മുഖസങ്കോചനമത്തമ്പി അകത്വാ ഗന്ധഭാജനം നീഹരന്തോ വിയ സത്ഥു സരീരവളഞ്ജനഭാജനം സീസേന നീഹരന്തോ ഉപട്ഠാനമകാസീ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ കിം വദേഥ, ഭിക്ഖവേ, അനച്ഛരിയം ഏതം, യം സക്കോ ദേവരാജാ മയി സിനേഹം കരോതി. അയം സക്കോ ഹി ദേവരാജാ മം നിസ്സായ ജരസക്കഭാവം വിജഹിത്വാ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ തരുണസക്കസ്സ ഭാവം പത്തോ, അഹം ഹിസ്സ മരണഭയതജ്ജിതസ്സ പഞ്ചസിഖഗന്ധബ്ബദേവപുത്തം പുരതോ കത്വാ ആഗതകാലേ ഇന്ദസാലഗുഹായം ദേവപരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നസ്സ –

‘‘പുച്ഛ വാസവ മം പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി;

തസ്സ തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ, അഹം അന്തം കരോമി തേ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൫൬) –

വത്വാ തസ്സ കങ്ഖം വിനോദേന്തോ ധമ്മം ദേസേസിം. ദേസനാവസാനേ ചുദ്ദസന്നം പാണകോടീനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, സക്കോപി യഥാനിസിന്നോവ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ തരുണസക്കോ ജാതോ. ഏവമസ്സാഹം ബഹൂപകാരോ. തസ്സ മയി സിനേഹോ നാമ അനച്ഛരിയോ. ഭിക്ഖവേ, അരിയാനഞ്ഹി ദസ്സനമ്പി സുഖം, തേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ സന്നിവാസോപി സുഖോ. ബാലേഹി സദ്ധിം പന സബ്ബമേതം ദുക്ഖന്തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൨൦൬. ‘‘സാഹു ദസ്സനമരിയാനം, സന്നിവാസോ സദാ സുഖോ;

അദസ്സനേന ബാലാനം, നിച്ചമേവ സുഖീ സിയാ.

൨൦൭. ‘‘ബാലസങ്ഗതചാരീ ഹി, ദീഘമദ്ധാന സോചതി;

ദുക്ഖോ ബാലേഹി സംവാസോ, അമിത്തേനേവ സബ്ബദാ;

ധീരോ ച സുഖസംവാസോ, ഞാതീനംവ സമാഗമോ’’.

തസ്മാ ഹി –

൨൦൮. ‘‘ധീരഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച ബഹുസ്സുതഞ്ച,ധോരയ്ഹസീലം വതവന്തമരിയം;

തം താദിസം സപ്പുരിസം സുമേധം,ഭജേഥ നക്ഖത്തപഥം വ ചന്ദിമാ’’തി.

തത്ഥ സാഹൂതി സുന്ദരം ഭദ്ദകം. സന്നിവാസോതി ന കേവലഞ്ച തേസം ദസ്സനമേവ, തേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ നിസീദനാദിഭാവോപി തേസം വത്തപടിവത്തം കാതും ലഭനഭാവോപി സാധുയേവ. ബാലസങ്ഗതചാരീ ഹീതി യോ ബാലേന സഹചാരീ. ദീഘമദ്ധാനന്തി സോ ബാലസഹായേന ‘‘ഏഹി സന്ധിച്ഛേദാദീനി കരോമാ’’തി വുച്ചമാനോ തേന സദ്ധിം ഏകച്ഛന്ദോ ഹുത്വാ താനി കരോന്തോ ഹത്ഥച്ഛേദാദീനി പത്വാ ദീഘമദ്ധാനം സോചതി. സബ്ബദാതി യഥാ അസിഹത്ഥേന വാ അമിത്തേന ആസീവിസാദീഹി വാ സദ്ധിം ഏകതോ വാസോ നാമ നിച്ചം ദുക്ഖോ, തഥേവ ബാലേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ധീരോ ച സുഖസംവാസോതി ഏത്ഥ സുഖോ സംവാസോ ഏതേനാതി സുഖസംവാസോ, പണ്ഡിതേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ സംവാസോ സുഖോതി അത്ഥോ. കഥം? ഞാതീനംവ സമാഗമോതി യഥാപി ഞാതീനം സമാഗമോ സുഖോ, ഏവം സുഖോ.

തസ്മാ ഹീതി യസ്മാ ബാലേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ദുക്ഖോ, പണ്ഡിതേന സദ്ധിം സുഖോ, തസ്മാ ഹി ധിതിസമ്പന്നം ധീരഞ്ച, ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാസമ്പന്നം പഞ്ഞഞ്ച, ആഗമാധിഗമസമ്പന്നം ബഹുസ്സുതഞ്ച, അരഹത്തപാപനകസങ്ഖാതായ ധുരവഹനസീലതായ ധോരയ്ഹസീലം, സീലവതേന ചേവ ധുതങ്ഗവതേന ച വതവന്തം, കിലേസേഹി ആരകതായ അരിയം, തഥാരൂപം സപ്പുരിസം സോഭനപഞ്ഹം യഥാ നിമ്മലം നക്ഖത്തപഥസങ്ഖാതം ആകാസം ചന്ദിമാ ഭജതി, ഏവം ഭജേഥ പയിരുപാസേഥാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സക്കവത്ഥു അട്ഠമം.

സുഖവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പന്നരസമോ വഗ്ഗോ.