൬. അഗ്ഗിദത്തബ്രാഹ്മണവത്ഥു

ബഹും വേ സരണം യന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വാലികരാസിമ്ഹി നിസിന്നം അഗ്ഗിദത്തം നാമ കോസലരഞ്ഞോ പുരോഹിതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര മഹാകോസലസ്സ പുരോഹിതോ അഹോസി. അഥ നം പിതരി കാലകതേ രാജാ പസേനദി കോസലോ ‘‘പിതു മേ പുരോഹിതോ’’തി ഗാരവേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠപേത്വാ തസ്സ അത്തനോ ഉപട്ഠാനം ആഗതകാലേ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോതി, ‘‘ആചരിയ, ഇധ നിസീദഥാ’’തി സമാനാസനം ദാപേസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ മയി അതിവിയ ഗാരവം കരോതി, ന ഖോ പന രാജൂനം നിച്ചകാലമേവ സക്കാ ചിത്തം ഗഹേതും. സമാനവയേനേവ ഹി സദ്ധിം രജ്ജസുഖം നാമ സുഖം ഹോതി, അഹഞ്ചമ്ഹി മഹല്ലകോ, പബ്ബജിതും മേ യുത്ത’’ന്തി. സോ രാജാനം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ സത്താഹേന സബ്ബം അത്തനോ ധനം ദാനമുഖേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ബാഹിരകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തം നിസ്സായ ദസ പുരിസസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി സദ്ധിം അങ്ഗമഗധാനഞ്ച കുരുരട്ഠസ്സ ച അന്തരേ വാസം കപ്പേത്വാ ഇമം ഓവാദം ദേതി, ‘‘താതാ, യസ്സ കാമവിതക്കാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ നദിതോ ഏകേകം വാലുകപുടം ഉദ്ധരിത്വാ ഇമസ്മിം ഓകിരതൂ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ കാമവിതക്കാദീനം ഉപ്പന്നകാലേ തഥാ കരിംസു. അപരേന സമയേന മഹാവാലുകരാസി അഹോസി, തം അഹിഛത്തോ നാമ നാഗരാജാ പടിഗ്ഗഹേസി. അങ്ഗമഗധവാസിനോ ചേവ കുരുരട്ഠവാസിനോ ച മാസേ മാസേ തേസം മഹന്തം സക്കാരം അഭിഹരിത്വാ ദാനം ദേന്തി. അഥ നേസം അഗ്ഗിദത്തോ ഇമം ഓവാദം അദാസി – ‘‘പബ്ബതം സരണം യാഥ, വനം സരണം യാഥ, ആരാമം സരണം യാഥ, രുക്ഖം സരണം യാഥ, ഏവം സബ്ബദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സഥാ’’തി. അത്തനോ അന്തേവാസികേപി ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദി.

ബോധിസത്തോപി കതാഭിനിക്ഖമനോ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ തസ്മിം സമയേ സാവത്ഥിം നിസ്സായ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ അഗ്ഗിദത്തബ്രാഹ്മണം സദ്ധിം അന്തേവാസികേഹി അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘സബ്ബേപി ഇമേ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ’’തി ഞത്വാ സായന്ഹസമയേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആഹ – ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, കിം പസ്സസി അഗ്ഗിദത്തബ്രാഹ്മണം മഹാജനം അതിത്ഥേ പക്ഖന്ദാപേന്തം, ഗച്ഛ തേസം ഓവാദം ദേഹീ’’തി. ഭന്തേ, ബഹൂ ഏതേ, ഏകകസ്സ മയ്ഹം അവിസയ്ഹാ. സചേ തുമ്ഹേപി ആഗമിസ്സഥ, വിസയ്ഹാ ഭവിസ്സന്തീതി. മോഗ്ഗല്ലാന, അഹമ്പി ആഗമിസ്സാമി, ത്വം പുരതോ യാഹീതി. ഥേരോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോവ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതേ ബലവന്തോ ചേവ ബഹൂ ച. സചേ സബ്ബേസം സമാഗമട്ഠാനേ കിഞ്ചി കഥേസ്സാമി, സബ്ബേപി വഗ്ഗവഗ്ഗേന ഉട്ഠഹേയ്യു’’ന്തി അത്തനോ ആനുഭാവേന ഥൂലഫുസിതകം ദേവം വുട്ഠാപേസി. തേ ഥൂലഫുസിതകേസു പതന്തേസു ഉട്ഠായുട്ഠായ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലം പവിസിംസു. ഥേരോ അഗ്ഗിദത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പണ്ണസാലദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘അഗ്ഗിദത്താ’’തി ആഹ. സോ ഥേരസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘മം ഇമസ്മിം ലോകേ നാമേന ആലപിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, കോ നു ഖോ മം നാമേന ആലപതീ’’തി മാനഥദ്ധതായ ‘‘കോ ഏസോ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘കിം വദേസീ’’തി? ‘‘അജ്ജ മേ ഏകരത്തിം ഇധ വസനട്ഠാനം ത്വം ആചിക്ഖാഹീ’’തി. ‘‘ഇധ വസനട്ഠാനം നത്ഥി, ഏകസ്സ ഏകാവ പണ്ണസാലാ’’തി. ‘‘അഗ്ഗിദത്ത, മനുസ്സാ നാമ മനുസ്സാനം, ഗാവോ ഗുന്നം, പബ്ബജിതാ പബ്ബജിതാനം സന്തികം ഗച്ഛന്തി, മാ ഏവം കരി, ദേഹി മേ വസനട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘കിം പന ത്വം പബ്ബജിതോ’’തി? ‘‘ആമ, പബ്ബജിതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘സചേ പബ്ബജിതോ, കഹം തേ ഖാരിഭണ്ഡം, കോ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരോ’’തി. ‘‘അത്ഥി മേ പരിക്ഖാരോ, വിസും പന നം ഗഹേത്വാ വിചരിതും ദുക്ഖന്തി അബ്ഭന്തരേനേവ നം ഗഹേത്വാ വിചരാമി, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. സോ ‘‘തം ഗഹേത്വാ വിചരിസ്സസീ’’തി ഥേരസ്സ കുജ്ഝി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘അമ്ഹേ, അഗ്ഗിദത്ത, മാ കുജ്ഝി, വസനട്ഠാനം മേ ആചിക്ഖാഹീ’’തി. നത്ഥി ഏത്ഥ വസനട്ഠാനന്തി. ഏതസ്മിം പന വാലുകരാസിമ്ഹി കോ വസതീതി. ഏകോ, നാഗരാജാതി. ഏതം മേ ദേഹീതി. ന സക്കാ ദാതും, ഭാരിയം ഏതസ്സ കമ്മന്തി. ഹോതു, ദേഹി മേതി. തേന ഹി ത്വം ഏവ ജാനാഹീതി.

ഥേരോ വാലുകരാസിഅഭിമുഖോ പായാസി. നാഗരാജാ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ ഇതോ ആഗച്ഛതി, ന ജാനാതി മഞ്ഞേ മമ അത്ഥിഭാവം, ധൂമായിത്വാ നം മാരേസ്സാമീ’’തി ധൂമായി. ഥേരോ ‘‘അയം നാഗരാജാ ‘അഹമേവ ധൂമായിതും സക്കോമി, അഞ്ഞേ ന സക്കോന്തീ’തി മഞ്ഞേ സല്ലക്ഖേതീ’’തി സയമ്പി ധൂമായി. ദ്വിന്നമ്പി സരീരതോ ഉഗ്ഗതാ ധൂമാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉട്ഠഹിംസു. ഉഭോപി ധൂമാ ഥേരം അബാധേത്വാ നാഗരാജാനമേവ ബാധേന്തി. നാഗരാജാ ധൂമവേഗം സഹിതും അസക്കോന്തോ പജ്ജലി. ഥേരോപി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ തേന സദ്ധിംയേവ പജ്ജലി. അഗ്ഗിജാലാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉട്ഠഹിംസു. ഉഭോപി ഥേരം അബാധേത്വാ നാഗരാജാനമേവ ബാധയിംസു. അഥസ്സ സകലസരീരം ഉക്കാഹി പദിത്തം വിയ അഹോസി. ഇസിഗണോ ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘നാഗരാജാ, സമണം ഝാപേതി, ഭദ്ദകോ വത സമണോ അമ്ഹാകം വചനം അസുത്വാ നട്ഠോ’’തി. ഥേരോ നാഗരാജാനം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ വാലുകരാസിമ്ഹി നിസീദി. നാഗരാജാ വാലുകരാസിം ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ കൂടാഗാരകുച്ഛിപമാണം ഫണം മാപേത്വാ ഥേരസ്സ ഉപരി ധാരേസി.

ഇസിഗണാ പാതോവ ‘‘സമണസ്സ മതഭാവം വാ അമതഭാവം വാ ജാനിസ്സാമാ’’തി ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം വാലുകരാസിമത്ഥകേ നിസിന്നം ദിസ്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അഭിത്ഥവന്താ ആഹംസു – ‘‘സമണ, കച്ചി നാഗരാജേന ന ബാധിതോ’’തി. ‘‘കിം ന പസ്സഥ മമ ഉപരിഫണം ധാരേത്വാ ഠിത’’ന്തി? തേ ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, സമണസ്സ ഏവരൂപോ നാമ നാഗരാജാ ദമിതോ’’തി ഥേരം പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ആഗതോ. ഥേരോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉട്ഠായ വന്ദി. അഥ നം ഇസയോ ആഹംസു – ‘‘അയമ്പി തയാ മഹന്തതരോ’’തി. ഏസോ ഭഗവാ സത്ഥാ, അഹം ഇമസ്സ സാവകോതി. സത്ഥാ വാലുകരാസിമത്ഥകേ നിസീദി, ഇസിഗണോ ‘‘അയം താവ സാവകസ്സ ആനുഭാവോ, ഇമസ്സ പന ആനുഭാവോ കീദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സത്ഥാരം അഭിത്ഥവി. സത്ഥാ അഗ്ഗിദത്തം ആമന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘അഗ്ഗിദത്ത, ത്വം തവ സാവകാനഞ്ച ഉപട്ഠാകാനഞ്ച ഓവാദം ദദമാനോ കിന്തി വത്വാ ദേസീ’’തി. ‘‘ഏതം പബ്ബതം സരണം ഗച്ഛഥ, വനം ആരാമം രുക്ഖം സരണം ഗച്ഛഥ. ഏതാനി ഹി സരണം ഗതോ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി ഏവം തേസം ഓവാദം ദമ്മീതി. സത്ഥാ ‘‘ന ഖോ, അഗ്ഗിദത്ത, ഏതാനി സരണം ഗതോ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതി, ബുദ്ധം ധമ്മം സങ്ഘം പന സരണം ഗന്ത്വാ സകലവട്ടദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൮൮. ‘‘ബഹും വേ സരണം യന്തി, പബ്ബതാനി വനാനി ച;

ആരാമരുക്ഖചേത്യാനി, മനുസ്സാ ഭയതജ്ജിതാ.

൧൮൯. ‘‘നേതം ഖോ സരണം ഖേമം, നേതം സരണമുത്തമം;

നേതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതി.

൧൯൦. ‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

൧൯൧. ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയം ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

൧൯൨. ‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ ബഹുന്തി ബഹു. പബ്ബതാനീതി തത്ഥ തത്ഥ ഇസിഗിലിവേപുല്ലവേഭാരാദികേ പബ്ബതേ ച മഹാവനഗോസിങ്ഗസാലവനാദീനി വനാനി ച വേളുവനജീവകമ്ബവനാദയോ ആരാമേ ച ഉദേനചേതിയഗോതമചേതിയാദീനി രുക്ഖചേത്യാനി ച തേ തേ മനുസ്സാ തേന തേന ഭയേന തജ്ജിതാ ഭയതോ മുച്ചിതുകാമാ പുത്തലാഭാദീനി വാ പത്ഥയമാനാ സരണം യന്തീതി അത്ഥോ. നേതം സരണന്തി ഏതം സബ്ബമ്പി സരണം നേവ ഖേമം ന ഉത്തമം, ന ച ഏതം പടിച്ച ജാതിആദിധമ്മേസു സത്തേസു ഏകോപി ജാതിആദിതോ സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി അത്ഥോ.

യോ ചാതി ഇദം അഖേമം അനുത്തമം സരണം ദസ്സേത്വാ ഖേമം ഉത്തമം സരണം ദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തസ്സത്ഥോ – യോ ച ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദികം ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം നിസ്സായ സേട്ഠവസേന ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ, തസ്സപി തം സരണഗമനം അഞ്ഞതിത്ഥിയവന്ദനാദീഹി കുപ്പതി ചലതി. തസ്സ പന അചലഭാവം ദസ്സേതും മഗ്ഗേന ആഗതസരണമേവ പകാസന്തോ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി ആഹ. യോ ഹി ഏതേസം സച്ചാനം ദസ്സനവസേന ഏതാനി സരണം ഗതോ, ഏതസ്സ ഏതം സരണം ഖേമഞ്ച ഉത്തമഞ്ച, സോ ച പുഗ്ഗലോ ഏതം സരണം പടിച്ച സകലസ്മാപി വട്ടദുക്ഖാ പമുച്ചതി, തസ്മാ ഏതം ഖോ സരണം ഖേമന്തിആദി വുത്തം.

ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി തേ ഇസയോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാപി ചീവരഗബ്ഭതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ആഹ. തേ തങ്ഖണേയേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ വസ്സസട്ഠികഥേരാ വിയ അഹേസും. സോ ച സബ്ബേസമ്പി അങ്ഗമഗധകുരുരട്ഠവാസീനം സക്കാരം ആദായ ആഗമനദിവസോ അഹോസി. തേ സക്കാരം ആദായ ആഗതാ സബ്ബേപി തേ ഇസയോ പബ്ബജിതേ ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ അമ്ഹാകം അഗ്ഗിദത്തബ്രാഹ്മണോ മഹാ, ഉദാഹു സമണോ ഗോതമോ’’തി ചിന്തേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആഗതത്താ ‘‘അഗ്ഗിദത്തോവ മഹാ’’തി മഞ്ഞിംസു. സത്ഥാ തേസം അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ, ‘‘അഗ്ഗിദത്ത, പരിസായ കങ്ഖം ഛിന്ദാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അഹമ്പി ഏത്തകമേവ പച്ചാസീസാമീ’’തി ഇദ്ധിബലേന സത്തക്ഖത്തും വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പുനപ്പുനം ഓരുയ്ഹ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീ’’തി വത്വാ സാവകത്തം പകാസേസീതി.

അഗ്ഗിദത്തബ്രാഹ്മണവത്ഥു ഛട്ഠം.