൩. ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു

കിച്ഛോ മനുസ്സപടിലാഭോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ബാരാണസിയം ഉപനിസ്സായ സത്തസിരീസകരുക്ഖമൂലേ വിഹരന്തോ ഏരകപത്തം നാമ നാഗരാജം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര പുബ്ബേ കസ്സപബുദ്ധസാസനേ ദഹരഭിക്ഖു ഹുത്വാ ഗങ്ഗായ നാവം അഭിരുയ്ഹ ഗച്ഛന്തോ ഏകസ്മിം ഏരകഗുമ്ബേ ഏരകപത്തം ഗഹേത്വാ നാവായ വേഗസാ ഗച്ഛമാനായപി ന മുഞ്ചി, ഏരകപത്തം ഛിജ്ജിത്വാ ഗതം. സോ ‘‘അപ്പമത്തകം ഏത’’ന്തി ആപത്തിം അദേസേത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കത്വാപി മരണകാലേ ഏരകപത്തേന ഗീവായ ഗഹിതോ വിയ ആപത്തിം ദേസേതുകാമോപി അഞ്ഞം ഭിക്ഖും അപസ്സമാനോ ‘‘അപരിസുദ്ധം മേ സീല’’ന്തി ഉപ്പന്നവിപ്പടിസാരോ തതോ ചവിത്വാ ഏകരുക്ഖദോണികനാവപ്പമാണോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏരകപത്തോത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി. സോ നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ അത്തഭാവം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഏത്തകം നാമ കാലം സമണധമ്മം കത്വാ അഹേതുകയോനിയം മണ്ഡൂകഭക്ഖട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോമ്ഹീ’’തി വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. സോ അപരഭാഗേ ഏകം ധീതരം ലഭിത്വാ മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ഉദകപിട്ഠേ മഹന്തം ഫലം ഉക്ഖിപിത്വാ ധീതരം തസ്മിം ഠപേത്വാ നച്ചാപേത്വാ ഗായാപേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അദ്ധാ അഹം ഇധ ഇമിനാ ഉപായേന ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേ തസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം സുണിസ്സാമീ’’തി. യോ മേ ഗീതസ്സ പടിഗീതം ആഹരതി, തസ്സ മഹന്തേന നാഗഭവനേന സദ്ധിം ധീതരം ദസ്സാമീതി അന്വഡ്ഢമാസം ഉപോസഥദിവസേ തം ധീതരം ഫണേ ഠപേസി. സാ തത്ഥ ഠിതാ നച്ചന്തീ –

‘‘കിംസു അധിപ്പതീ രാജാ, കിംസു രാജാ രജ്ജിസ്സരോ;

കഥംസു വിരജോ ഹോതി, കഥം ബാലോതി വുച്ചതീ’’തി. –

ഇമം ഗീതം ഗായതി.

സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ ‘‘നാഗമാണവികം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന പടിഗീതം കത്വാ ഗായന്തി. സാ തം പടിക്ഖിപതി. തസ്സാ അന്വഡ്ഢമാസം ഫണേ ഠത്വാ ഏവം ഗായന്തിയാവ ഏകം ബുദ്ധന്തരം വീതിവത്തം. അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ ഏരകപത്തം ആദിം കത്വാ ഉത്തരമാണവം നാമ അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അജ്ജ ഏരകപത്തസ്സ ധീതരം ഫണേ ഠപേത്വാ നച്ചാപനദിവസോ, അയം ഉത്തരമാണവോ മയാ ദിന്നം പടിഗീതം ഗണ്ഹന്തോവ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ തം ആദായ നാഗരാജസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സതി. സോ തം സുത്വാ ‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’തി ഞത്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതി, അഹം തസ്മിം ആഗതേ മഹാസമാഗമേ ഗാഥം കഥേസ്സാമി, ഗാഥാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ സത്ത സിരീസകരുക്ഖാ അത്ഥി, തേസു ഏകസ്സ മൂലേ നിസീദി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ഗീതപടിഗീതം ആദായ സന്നിപതിംസു. സത്ഥാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഗച്ഛന്തം ഉത്തരമാണവം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി, ഉത്തരാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ഇതോ താവ ഏഹീ’’തി. അഥ നം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ആഹ ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി? ‘‘ഏരകപത്തസ്സ ധീതു ഗായനട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘ജാനാസി പന ഗീതപടിഗീത’’ന്തി? ‘‘ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘വദേഹി താവ ന’’ന്തി? അഥ നം അത്തനോ ജാനനനിയാമേനേവ വദന്തം ‘‘ന ഉത്തരം ഏതം പടിഗീതം, അഹം തേ പടിഗീതം ദസ്സാമി, ആദായ നം ഗമിസ്സസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ, ഉത്തര, ത്വം നാഗമാണവികായ ഗീതകാലേ –

‘‘ഛദ്വാരാധിപ്പതീ രാജാ, രജ്ജമാനോ രജ്ജിസ്സരോ;

അരജ്ജം വിരജോ ഹോതി, രജ്ജം ബാലോതി വുച്ചതീ’’തി. –

ഇമം പടിഗീതം ഗായേയ്യാസീതി ആഹ.

മാണവികായ ഗീതസ്സ അത്ഥോ – കിംസു അധിപ്പതീ രാജാതി കിം അധിപ്പതി രാജാ നാമ ഹോതി? കിംസു രാജാ രജ്ജിസ്സരോതി കഥം പന രാജാ രജ്ജിസ്സരോ നാമ ഹോതി? കഥംസു വിരജോ ഹോതീതി കഥം നു ഖോ സോ രാജാ വിരജോ നാമ ഹോതീതി?

പടിഗീതസ്സ പന അത്ഥോ – ഛദ്വാരാധിപ്പതീ രാജാതി യോ ഛന്നം ദ്വാരാനം അധിപ്പതി, ഏകദ്വാരേപി രൂപാദീഹി അനഭിഭൂതോ, അയം രാജാ നാമ. രജ്ജമാനോ രജ്ജിസ്സരോതി യോ പന തേസു ആരമ്മണേസു രജ്ജതി, സോ രജ്ജമാനോ രജ്ജിസ്സരോ നാമ. അരജ്ജന്തി അരജ്ജമാനോ പന വിരജോ നാമ ഹോതി. രജ്ജന്തി രജ്ജമാനോ ബാലോതി വുച്ചതീതി.

ഏവമസ്സ സത്ഥാ പടിഗീതം ദത്വാ, ഉത്തര, തയാ ഇമസ്മിം ഗീതേ ഗായിതേ ഇമസ്സ ഗീതസ്സ ഇമം പടിഗീതം ഗായിസ്സതി –

‘‘കേനസ്സു വുയ്ഹതി ബാലോ, കഥം നുദതി പണ്ഡിതോ;

യോഗക്ഖേമീ കഥം ഹോതി, തം മേ അക്ഖാഹി പുച്ഛിതോ’’തി.

അഥസ്സ ത്വം ഇദം പടിഗീതം ഗായേയ്യാസി –

‘‘ഓഘേന വുയ്ഹതി ബാലോ, യോഗാ നുദതി പണ്ഡിതോ;

സബ്ബയോഗവിസംയുത്തോ, യോഗക്ഖേമീതി വുച്ചതീ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ‘‘കാമോഘാദിനാ ചതുബ്ബിധേന ഓഘേന ബാലോ വുയ്ഹതി, തം ഓഘം പണ്ഡിതോ സമ്മപ്പധാനസങ്ഖാതേന യോഗേന നുദതി. സോ സബ്ബേഹി കാമയോഗാദീഹി വിസംയുത്തോ യോഗക്ഖേമീ നാമ വുച്ചതീ’’തി.

ഉത്തരോ ഇമം പടിഗീതം ഗണ്ഹന്തോവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സോ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ തം ഗാഥം ആദായ ഗന്ത്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, മയാ ഗീതപടിഗീതം ആഹടം, ഓകാസം മേ ദേഥാ’’തി വത്വാ നിരന്തരം ഠിതസ്സ മഹാജനസ്സ ജണ്ണുനാ അക്കമന്തോ അഗമാസി. നാഗമാണവികാ പിതു ഫണേ ഠത്വാ നച്ചമാനാ ‘‘കിംസു അധിപ്പതീ രാജാ’’തി ഗീതം ഗായതി? ഉത്തരോ ‘‘ഛദ്വാരാധിപ്പതീ രാജാ’’തി പടിഗീതം ഗായി. പുന നാഗമാണവികാ ‘‘കേനസ്സു വുയ്ഹതീ’’തി തസ്സ ഗീതം ഗായതി? അഥസ്സാ പടിഗീതം ഗായന്തോ ഉത്തരോ ‘‘ഓഘേന വുയ്ഹതീ’’തി ഇമം ഗാഥമാഹ. നാഗരാജാ തം സുത്വാവ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ ‘‘മയാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഏവരൂപം പദം നാമ ന സുതപുബ്ബം, ഉപ്പന്നോ വത, ഭോ, ലോകേ ബുദ്ധോ’’തി തുട്ഠമാനസോ നങ്ഗുട്ഠേന ഉദകം പഹരി, മഹാവീചിയോ ഉട്ഠഹിംസു, ഉഭോ തീരാനി ഭിജ്ജിംസു. ഇതോ ചിതോ ച ഉസഭമത്തേ ഠാനേ മനുസ്സാ ഉദകേ നിമുജ്ജിംസു. സോ ഏത്തകം മഹാജനം ഫണേ ഠപേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠപേസി. സോ ഉത്തരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കഹം, സാമി, സത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏകസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ, മഹാരാജാ’’തി. സോ ‘‘ഏഹി, സാമി, ഗച്ഛാമാ’’തി ഉത്തരേന സദ്ധിം അഗമാസി. മഹാജനോപി തേന സദ്ധിംയേവ ഗതോ. നാഗരാജാ ഗന്ത്വാ ഛബ്ബണ്ണരംസീനം അന്തരം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ രോദമാനോ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം ഇദം, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം അകാസിം, സോപി മം സമണധമ്മോ നിദ്ധാരേതും നാസക്ഖി. അപ്പമത്തകം ഏരകപത്തഛിന്ദനമത്തം നിസ്സായ അഹേതുകപടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഉരേന പരിസക്കനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോസ്മി, ഏകം ബുദ്ധന്തരം നേവ മനുസ്സത്തം ലഭാമി, ന സദ്ധമ്മസ്സവനം, ന തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ ദസ്സന’’ന്തി സത്ഥാ തസ്സ കഥം സുത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, മനുസ്സത്തം നാമ ദുല്ലഭമേവ, തഥാ സദ്ധമ്മസ്സവനം, തഥാ ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഇദം കിച്ഛേന കസിരേന ലബ്ഭതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൨. ‘‘കിച്ഛോ മനുസ്സപടിലാഭോ, കിച്ഛം മച്ചാന ജീവിതം;

കിച്ഛം സദ്ധമ്മസ്സവനം, കിച്ഛോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹന്തേന ഹി വായാമേന മഹന്തേന കുസലേന ലദ്ധത്താ മനുസ്സത്തപടിലാഭോ നാമ കിച്ഛോ ദുല്ലഭോ. നിരന്തരം കസികമ്മാദീനി കത്വാ ജീവിതവുത്തിം ഘടനതോപി പരിത്തട്ഠായിതായപി മച്ചാനം ജീവിതം കിച്ഛം. അനേകേസുപി കപ്പേസു ധമ്മദേസകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദുല്ലഭതായ സദ്ധമ്മസ്സവനമ്പി കിച്ഛം. മഹന്തേന വായാമേന അഭിനീഹാരസ്സ സമിജ്ഝനതോ സമിദ്ധാഭിനീഹാരസ്സ ച അനേകേഹിപി കപ്പകോടിസഹസ്സേഹി ദുല്ലഭുപ്പാദതോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോപി കിച്ഛോയേവ, അതിവിയ ദുല്ലഭോതി.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. നാഗരാജാപി തംദിവസം സോതാപത്തിഫലം ലഭേയ്യ, തിരച്ഛാനഗതത്താ പന നാലത്ഥ. സോ യേസു പടിസന്ധിഗഹണതചജഹനവിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനസജാതിയാമേഥുനസേവനചുതിസങ്ഖാതേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു നാഗസരീരമേവ ഗഹേത്വാ കിലമന്തി, തേസു അകിലമനഭാവം പത്വാ മാണവരൂപേനേവ വിചരിതും ലഭതീതി.

ഏരകപത്തനാഗരാജവത്ഥു തതിയം.