൨. ദേവോരോഹണവത്ഥു

യേ ഝാനപസുതാ ധീരാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ബഹൂ ദേവമനുസ്സേ ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ പന രാജഗഹേ സമുട്ഠിതാ.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ രാജഗഹസേട്ഠി പരിസ്സയമോചനത്ഥഞ്ചേവ പമാദേന ഗലിതാനം ആഭരണാദീനം രക്ഖണത്ഥഞ്ച ജാലകരണ്ഡകം പരിക്ഖിപാപേത്വാ ഗങ്ഗായ ഉദകകീളം കീളി. അഥേകോ രത്തചന്ദനരുക്ഖോ ഗങ്ഗായ ഉപരിതീരേ ജാതോ ഗങ്ഗോദകേന ധോതമൂലോ പതിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ പാസാണേസു സംഭജ്ജമാനോ വിപ്പകിരി. തതോ ഏകാ ഘടപ്പമാണാ ഘടികാ പാസാണേഹി ഘംസിയമാനാ ഉദകഊമീഹി പോഥിയമാനാ മട്ഠാ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന വുയ്ഹമാനാ സേവാലപരിയോനദ്ധാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ ജാലേ ലഗ്ഗി. സേട്ഠി ‘‘കിമേത’’ന്തി വത്വാ ‘‘രുക്ഖഘടികാ’’തി സുത്വാ തം ആഹരാപേത്വാ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി ഉപധാരണത്ഥം വാസികണ്ണേന തച്ഛാപേസി. താവദേവ അലത്തകവണ്ണം രത്തചന്ദനം പഞ്ഞായി. സേട്ഠി പന നേവ സമ്മാദിട്ഠി ന മിച്ഛാദിട്ഠി, മജ്ഝത്തധാതുകോ. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ഗേഹേ രത്തചന്ദനം ബഹു, കിം നു ഖോ ഇമിനാ കരിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ‘മയം അരഹന്തോ മയം അരഹന്തോ’തി വത്താരോ ബഹൂ, അഹം ഏകം അരഹന്തമ്പി ന പസ്സാമി. ഗേഹേ ഭമം യോജേത്വാ പത്തം ലിഖാപേത്വാ സിക്കായ ഠപേത്വാ വേളുപരമ്പരായ സട്ഠിഹത്ഥമത്തേ ആകാസേ ഓലമ്ബാപേത്വാ ‘സചേ അരഹാ അത്ഥി, ഇമം ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതൂ’തി വക്ഖാമി. യോ തം ഗഹേസ്സതി, തം സപുത്തദാരോ സരണം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ ചിന്തിതനിയാമേനേവ പത്തം ലിഖാപേത്വാ വേളുപരമ്പരായ ഉസ്സാപേത്വാ ‘‘യോ ഇമസ്മിം ലോകേ അരഹാ, സോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഇമം പത്തം ഗണ്ഹാതൂ’’തി ആഹ.

ഛ സത്ഥാരോ ‘‘അമ്ഹാകം ഏസ അനുച്ഛവികോ, അമ്ഹാകമേവ നം ദേഹീ’’തി വദിംസു. സോ ‘‘ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. അഥ ഛട്ഠേ ദിവസേ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ അന്തേവാസികേ പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, സേട്ഠിം ഏവം വദേഥ – ‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സേവ അനുച്ഛവികോയം, മാ അപ്പമത്തകസ്സ കാരണാ ആകാസേനാഗമനം കരി, ദേഹി കിര മേ തം പത്ത’’’ന്തി. തേ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം തഥാ വദിംസു. സേട്ഠി ‘‘ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോവ ഗണ്ഹാതൂ’’തി ആഹ. നാടപുത്തോ സയം ഗന്തുകാമോ അന്തേവാസികാനം സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘അഹം ഏകം ഹത്ഥഞ്ച പാദഞ്ച ഉക്ഖിപിത്വാ ഉപ്പതിതുകാമോ വിയ ഭവിസ്സാമി, തുമ്ഹേ മം, ‘ആചരിയ, കിം കരോഥ, ദാരുമയപത്തസ്സ കാരണാ പടിച്ഛന്നം അരഹത്തഗുണം മഹാജനസ്സ മാ ദസ്സയിത്ഥാ’തി വത്വാ മം ഹത്ഥേസു ച പാദേസു ച ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢന്താ ഭൂമിയം പാതേയ്യാഥാ’’തി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം ആഹ, ‘‘മഹാസേട്ഠി, മയ്ഹം അയം പത്തോ അനുച്ഛവികോ, അഞ്ഞേസം നാനുച്ഛവികോ, മാ തേ അപ്പമത്തകസ്സ കാരണാ മമ ആകാസേ ഉപ്പതനം രുച്ചി, ദേഹി മേ പത്ത’’ന്തി. ഭന്തേ, ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാവ ഗണ്ഹഥാതി. തതോ നാടപുത്തോ ‘‘തേന ഹി അപേഥ അപേഥാ’’തി അന്തേവാസികേ അപനേത്വാ ‘‘ആകാസേ ഉപ്പതിസ്സാമീ’’തി ഏകം ഹത്ഥഞ്ച പാദഞ്ച ഉക്ഖിപി. അഥ നം അന്തേവാസികാ, ‘‘ആചരിയ, കിം നാമേതം കരോഥ, ഛവസ്സ ലാമകസ്സ ദാരുമയപത്തസ്സ കാരണാ പടിച്ഛന്നഗുണേന മഹാജനസ്സ ദസ്സിതേന കോ അത്ഥോ’’തി തം ഹത്ഥപാദേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഭൂമിയം പാതേസും. സോ സേട്ഠിം ആഹ – ‘‘ഇമേ, മഹാസേട്ഠി, ഉപ്പതിതും ന ദേന്തി, ദേഹി മേ പത്ത’’ന്തി. ഉപ്പതിത്വാ ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേതി. ഏവം തിത്ഥിയാ ഛ ദിവസാനി വായമിത്വാപി തം പത്തം ന ലഭിംസുയേവ.

സത്തമേ ദിവസേ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച ആയസ്മതോ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജസ്സ ച ‘‘രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം പിട്ഠിപാസാണേ ഠത്വാ ചീവരം പാരുപനകാലേ ധുത്തകാ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘അമ്ഭോ പുബ്ബേ ഛ സത്ഥാരോ ലോകേ ‘മയം അരഹന്തമ്ഹാ’തി വിചരിംസു., രാജഗഹസേട്ഠിനോ പന അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ പത്തം ഉസ്സാപേത്വാ ‘സചേ അരഹാ അത്ഥി, ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതൂ’തി വദന്തസ്സ, ഏകോപി ‘അഹം അരഹാ’തി ആകാസേ ഉപ്പതന്തോ നത്ഥി. അജ്ജ നോ ലോകേ അരഹന്താനം നത്ഥിഭാവോ ഞാതോ’’തി. തം കഥം സുത്വാ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജം ആഹ – ‘‘സുതം തേ, ആവുസോ ഭാരദ്വാജ, ഇമേസം വചനം, ഇമേ ബുദ്ധസ്സ സാസനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്താ വിയ വദന്തി. ത്വഞ്ച മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, ഗച്ഛ തം പത്തം ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ആവുസോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാന, ത്വം ഇദ്ധിമന്താനം അഗ്ഗോ, ത്വം ഏതം ഗണ്ഹാഹി, തയി പന അഗ്ഗണ്ഹന്തേ അഹം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി. ‘‘ഗണ്ഹാവുസോ’’തി വുത്തേ ആയസ്മാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ തിഗാവുതം പിട്ഠിപാസാണം പാദന്തേന പടിച്ഛാദേന്തോ തുലപിചു വിയ ആകാസേ ഉട്ഠാപേത്വാ രാജഗഹനഗരസ്സ ഉപരി സത്തക്ഖത്തും അനുപരിയായി. സോ തിഗാവുതപമാണസ്സ നഗരസ്സ പിധാനം വിയ പഞ്ഞായി. നഗരവാസിനോ ‘‘പാസാണോ നോ അവത്ഥരിത്വാ ഗണ്ഹാതീ’’തി ഭീതാ സുപ്പാദീനി മത്ഥകേ കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിലീയിംസു. സത്തമേ വാരേ ഥേരോ പിട്ഠിപാസാണം ഭിന്ദിത്വാ അത്താനം ദസ്സേസി. മഹാജനോ ഥേരം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജ, തവ പാസാണം ദള്ഹം കത്വാ ഗണ്ഹ, മാ നോ സബ്ബേ നാസയീ’’തി. ഥേരോ പാസാണം പാദന്തേന ഖിപിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. സോ ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠാസി. ഥേരോ സേട്ഠിസ്സ ഗേഹമത്ഥകേ അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ സേട്ഠി ഉരേന നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഓതരഥ സാമീ’’തി വത്വാ ആകാസതോ ഓതിണ്ണം ഥേരം നിസീദാപേത്വാ പത്തം ഓതാരാപേത്വാ ചതുമധുരപുണ്ണം കത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി. ഥേരോ പത്തം ഗഹേത്വാ വിഹാരാഭിമുഖോ പായാസി. അഥസ്സ യേ അരഞ്ഞഗതാ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതാ വാ തം പാടിഹാരിയം നാദ്ദസംസു. തേ സന്നിപതിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകമ്പി പാടിഹാരിയം ദസ്സേഹീ’’തി ഥേരം അനുബന്ധിംസു. സോ തേസം തേസം പാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ വിഹാരം അഗമാസി.

സത്ഥാ തം അനുബന്ധിത്വാ ഉന്നാദേന്തസ്സ മഹാജനസ്സ സദ്ദം സുത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, കസ്സേസോ സദ്ദോ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജേന ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ചന്ദനപത്തോ ഗഹിതോ, തസ്സ സന്തികേ ഏസോ സദ്ദോ’’തി സുത്വാ ഭാരദ്വാജം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തയാ ഏവം കത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ, ‘‘കസ്മാ തേ, ഭാരദ്വാജ, ഏവം കത’’ന്തി ഥേരം ഗരഹിത്വാ തം പത്തം ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഭേദാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം അഞ്ജനപിസനത്ഥായ ദാപേത്വാ പാടിഹാരിയസ്സ അകരണത്ഥായ സാവകാനം സിക്ഖാപദം (ചൂളവ. ൨൫൨) പഞ്ഞാപേസി.

തിത്ഥിയാ ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ തം പത്തം ഭേദാപേത്വാ പാടിഹാരിയസ്സ അകരണത്ഥായ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസീ’’തി സുത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തി, സമണോപി ഗോതമോ തം രക്ഖിസ്സതേവ. ഇദാനി അമ്ഹേഹി ഓകാസോ ലദ്ധോ’’തി നഗരവീഥീസു ആരോചേന്താ വിചരിംസു ‘‘മയം അത്തനോ ഗുണം രക്ഖന്താ പുബ്ബേ ദാരുമയപത്തസ്സ കാരണാ അത്തനോ ഗുണം മഹാജനസ്സ ന ദസ്സയിമ്ഹാ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ പത്തകമത്തസ്സ കാരണാ അത്തനോ ഗുണം മഹാജനസ്സ ദസ്സേസും. സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ പണ്ഡിതതായ പത്തം ഭേദാപേത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി, ഇദാനി മയം തേനേവ സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’’തി.

രാജാ ബിമ്ബിസാരോ തം കഥം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി കിര, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയസ്സ അകരണത്ഥായ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ഇദാനി തിത്ഥിയാ ‘‘തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, കിം ഇദാനി കരിസ്സഥാതി? ‘‘തേസു കരോന്തേസു കരിസ്സാമി, മഹാരാജാ’’തി. നനു തുമ്ഹേഹി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി. നാഹം, മഹാരാജ, അത്തനോ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസിം, തം മമേവ സാവകാനം പഞ്ഞത്തന്തി. തുമ്ഹേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം നാമ ഹോതി, ഭന്തേതി. തേന ഹി, മഹാരാജ, തമേവേത്ഥ പടിപുച്ഛാമി, ‘‘അത്ഥി പന തേ, മഹാരാജ, വിജിതേ ഉയ്യാന’’ന്തി. ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സചേ തേ, മഹാരാജ, ഉയ്യാനേ മഹാജനോ അമ്ബാദീനി ഖാദേയ്യ, കിമസ്സ കത്തബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ദണ്ഡോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ത്വം പന ഖാദിതും ലഭസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, മയ്ഹം ദണ്ഡോ നത്ഥി, അഹം അത്തനോ സന്തകം ഖാദിതും ലഭാമീ’’തി. ‘‘മഹാരാജ, യഥാ തവ തിയോജനസതികേ രജ്ജേ ആണാ പവത്തതി, അത്തനോ ഉയ്യാനേ അമ്ബാദീനി ഖാദന്തസ്സ ദണ്ഡോ നത്ഥി, അഞ്ഞേസം അത്ഥി, ഏവം മമപി ചക്കവാളകോടിസതസഹസ്സേ ആണാ പവത്തതി, അത്തനോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അതിക്കമോ നാമ നത്ഥി, അഞ്ഞേസം പന അത്ഥി, കരിസ്സാമഹം പാടിഹാരിയ’’ന്തി. തിത്ഥിയാ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഇദാനമ്ഹാ നട്ഠാ, സമണേന കിര ഗോതമേന സാവകാനംയേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, ന അത്തനോ. സയമേവ കിര പാടിഹാരിയം കത്തുകാമോ, കിം നു ഖോ കരോമാ’’തി മന്തയിംസു.

രാജാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, കദാ പാടിഹാരിയം കരിസ്സഥാ’’തി. ‘‘ഇതോ ചതുമാസച്ചയേന ആസാള്ഹിപുണ്ണമായം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കത്ഥ കരിസ്സഥ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിം നിസ്സായ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കസ്മാ പന സത്ഥാ ഏവം ദൂരട്ഠാനം അപദിസീ’’തി? ‘‘യസ്മാ തം സബ്ബബുദ്ധാനം മഹാപാടിഹാരിയകരണട്ഠാനം, അപിച മഹാജനസ്സ സന്നിപാതനത്ഥായപി ദൂരട്ഠാനമേവ അപദിസീ’’തി. തിത്ഥിയാ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഇതോ കിര ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന സമണോ ഗോതമോ സാവത്ഥിയം പാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, ഇദാനി തം അമുഞ്ചിത്വാവ അനുബന്ധിസ്സാമ, മഹാജനോ അമ്ഹേ ദിസ്വാ ‘കിം ഇദ’ന്തി പുച്ഛിസ്സതി. അഥസ്സ വക്ഖാമ ‘മയം സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’തി വദിമ്ഹാ. സോ പലായതി, മയമസ്സ പലായിതും അദത്വാ അനുബന്ധാമാ’’തി. സത്ഥാ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിക്ഖമി. തിത്ഥിയാപിസ്സ പച്ഛതോവ നിക്ഖമിത്വാ ഭത്തകിച്ചട്ഠാനേ വസന്തി. വസിതട്ഠാനേ പുനദിവസേ പാതരാസം കരോന്തി. തേ മനുസ്സേഹി ‘‘കിമിദ’’ന്തി പുച്ഛിതാ ഹേട്ഠാ ചിന്തിതനിയാമേനേവ ആരോചേസും. മഹാജനോപി ‘‘പാടിഹാരിയം പസ്സിസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധി.

സത്ഥാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പാപുണി. തിത്ഥിയാപി തേന സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ സതസഹസ്സം ലഭിത്വാ ഖദിരഥമ്ഭേഹി മണ്ഡപം കാരേത്വാ നീലുപ്പലേഹി ഛാദാപേത്വാ ‘‘ഇധ പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’’തി നിസീദിംസു. രാജാ പസേനദി കോസലോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തിത്ഥിയേഹി മണ്ഡപോ കാരിതോ, അഹമ്പി തുമ്ഹാകം മണ്ഡപം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അലം, മഹാരാജ, അത്ഥി മയ്ഹം മണ്ഡപകാരകോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, മം ഠപേത്വാ കോ അഞ്ഞോ കാതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി? ‘‘സക്കോ, ദേവരാജാ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ, മഹാരാജാ’’തി. തിത്ഥിയാ ‘‘അമ്ബരുക്ഖമൂലേ കിര പാടിഹാരിയം കരിസ്സതീ’’തി സുത്വാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം ആരോചേത്വാ യോജനബ്ഭന്തരേ ഠാനേ അന്തമസോ തദഹുജാതമ്പി അമ്ബപോതകം ഉപ്പാടേത്വാ അരഞ്ഞേ ഖിപാപേസും.

സത്ഥാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമദിവസേ അന്തോനഗരം പാവിസി. രഞ്ഞോപി ഉയ്യാനപാലോ കണ്ഡോ നാമ ഏകം പിങ്ഗലകിപില്ലികേഹി കതപത്തപുടസ്സ അന്തരേ മഹന്തം അമ്ബപക്കം ദിസ്വാ തസ്സ ഗന്ധരസലോഭേന സമ്പതന്തേ വായസേ പലാപേത്വാ രഞ്ഞോ ഖാദനത്ഥായ ആദായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ ഇമം അമ്ബം ഖാദിത്വാ മയ്ഹം അട്ഠ വാ സോളസ വാ കഹാപണേ ദദേയ്യ, തം മേ ഏകത്തഭാവേപി ജീവിതവുത്തിയാ നാലം. സചേ പനാഹം സത്ഥു ഇമം ദസ്സാമി, അവസ്സം തം മേ ദീഘകാലം ഹിതാവഹം ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ തം അമ്ബപക്കം സത്ഥു ഉപനാമേസി. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ഓലോകേസി. അഥസ്സ ഥേരോ ചതുമഹാരാജദത്തിയം പത്തം നീഹരിത്വാ ഹത്ഥേ ഠപേസി. സത്ഥാ പത്തം ഉപനാമേത്വാ അമ്ബപക്കം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. ഥേരോ ചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. അഥസ്സ തസ്മിം നിസിന്നേ ഥേരോ പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ അമ്ബപക്കം മദ്ദിത്വാ പാനകം കത്വാ അദാസി. സത്ഥാ അമ്ബപാനകം പിവിത്വാ കണ്ഡം ആഹ – ‘‘ഇമം അമ്ബട്ഠിം ഇധേവ പംസും വിയൂഹിത്വാ രോപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ ഉപരി ഹത്ഥം ധോവി. ഹത്ഥേ ധോവിതമത്തേയേവ നങ്ഗലസീസമത്തക്ഖന്ധോ ഹുത്വാ ഉബ്ബേധേന പണ്ണാസഹത്ഥോ അമ്ബരുക്ഖോ ഉട്ഠഹി. ചതൂസു ദിസാസു ഏകേകാ, ഉദ്ധം ഏകാതി പഞ്ച മഹാസാഖാ പണ്ണാസഹത്ഥാ അഹേസും. സോ താവദേവ പുപ്ഫഫലസഞ്ഛന്നോ ഹുത്വാ ഏകേകസ്മിം ഠാനേ പരിപക്കഅമ്ബപിണ്ഡിധരോ അഹോസി. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്താ ഭിക്ഖൂ അമ്ബപക്കാനി ഖാദന്താ ഏവ ആഗമിംസു. രാജാ ‘‘ഏവരൂപോ കിര അമ്ബരുക്ഖോ ഉട്ഠിതോ’’തി സുത്വാ ‘‘മാ നം കോചി ഛിന്ദീ’’തി ആരക്ഖം ഠപേസി. സോ പന കണ്ഡേന രോപിതത്താ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖോത്വേവ പഞ്ഞായി. ധുത്തകാപി അമ്ബപക്കാനി ഖാദിത്വാ ‘‘ഹരേ ദുട്ഠതിത്ഥിയാ ‘സമണോ കിര ഗോതമോ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ പാടിഹാരിയം കരിസ്സതീ’തി തുമ്ഹേഹി യോജനബ്ഭന്തരേ തദഹുജാതാപി അമ്ബപോതകാ ഉപ്പാടാപിതാ, കണ്ഡമ്ബോ നാമ അയ’’ന്തി വത്വാ തേ ഉച്ഛിട്ഠഅമ്ബട്ഠീഹി പഹരിംസു.

സക്കോ വാതവലാഹകം ദേവപുത്തം ആണാപേസി ‘‘തിത്ഥിയാനം മണ്ഡപം വാതേഹി ഉപ്പാടേത്വാ ഉക്കാരഭൂമിയം ഖിപാപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സൂരിയമ്പി ദേവപുത്തം ആണാപേസി ‘‘സൂരിയമണ്ഡലം നികഡ്ഢന്തോ താപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. പുന വാതവലാഹകം ആണാപേസി ‘‘വാതമണ്ഡലം ഉട്ഠാപേന്തോ യാഹീ’’തി. സോ തഥാ കരോന്തോ തിത്ഥിയാനം പഗ്ഘരിതസേദസരീരേ രജോവട്ടിയാ ഓകിരി. തേ തമ്ബമത്തികസദിസാ അഹേസും. വസ്സവലാഹകമ്പി ആണാപേസി ‘‘മഹന്താനി ബിന്ദൂനി പാതേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. അഥ നേസം കായോ കബരഗാവിസദിസോ അഹോസി. തേ നിഗണ്ഠാ ലജ്ജമാനാ ഹുത്വാ സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ പലായിംസു. ഏവം പലായന്തേസു പുരാണകസ്സപസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഏകോ കസ്സകോ ‘‘ഇദാനി മേ അയ്യാനം പാടിഹാരിയകരണവേലാ, ഗന്ത്വാ പാടിഹാരിയം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഗോണേ വിസ്സജ്ജേത്വാ പാതോവ ആഭതം യാഗുകുടഞ്ചേവ യോത്തകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ പുരാണം തഥാ പലായന്തം ദിസ്വാ, ഭന്തേ, അജ്ജ ‘അയ്യാനം പാടിഹാരിയം പസ്സിസ്സാമീ’തി ആഗച്ഛാമി, തുമ്ഹേ കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി. കിം തേ പാടിഹാരിയേന, ഇമം കുടഞ്ച യോത്തഞ്ച ദേഹീതി. സോ തേന ദിന്നം കുടഞ്ച യോത്തഞ്ച ആദായ നദീതീരം ഗന്ത്വാ കുടം യോത്തേന അത്തനോ ഗീവായ ബന്ധിത്വാ ലജ്ജന്തോ കിഞ്ചി അകഥേത്വാ രഹദേ പതിത്വാ ഉദകപുബ്ബുളേ ഉട്ഠാപേന്തോ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ആകാസേ രതനചങ്കമം മാപേസി. തസ്സ ഏകാ കോടി പാചീനചക്കവാളമുഖവട്ടിയം അഹോസി, ഏകാ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം. സത്ഥാ സന്നിപതിതായ ഛത്തിംസയോജനികായ പരിസായ വഡ്ഢമാനകച്ഛായായ ‘‘ഇദാനി പാടിഹാരിയകരണവേലാ’’തി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പമുഖേ അട്ഠാസി. അഥ നം ഘരണീ നാമ ഇദ്ധിമന്തീ ഏകാ അനാഗാമിഉപാസികാ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മാദിസായ ധീതരി വിജ്ജമാനായ തുമ്ഹാകം കിലമനകിച്ചം നത്ഥി, അഹം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കഥം ത്വം കരിസ്സസി, ഘരണീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഏകസ്മിം ചക്കവാളഗബ്ഭേ മഹാപഥവിം ഉദകം കത്വാ ഉദകസകുണികാ വിയ നിമുജ്ജിത്വാ പാചീനചക്കവാളമുഖവട്ടിയം അത്താനം ദസ്സേസ്സാമി, തഥാ പച്ഛിമഉത്തരദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം, തഥാ മജ്ഝേ’’. മഹാജനോ മം ദിസ്വാ ‘‘കാ ഏസാ’’തി വുത്തേ വക്ഖതി ‘‘ഘരണീ നാമേസാ, അയം താവ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ ആനുഭാവോ, ബുദ്ധാനുഭാവോ പന കീദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവം തിത്ഥിയാ തുമ്ഹേ അദിസ്വാവ പലായിസ്സന്തീതി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ജാനാമി തേ ഘരണീ ഏവരൂപം പാടിഹാരിയം കാതും സമത്ഥഭാവം, ന പനായം തവത്ഥായ ബദ്ധോ മാലാപുടോ’’തി വത്വാ പടിക്ഖിപി. സാ ‘‘ന മേ സത്ഥാ അനുജാനാതി, അദ്ധാ മയാ ഉത്തരിതരം പാടിഹാരിയം കാതും സമത്ഥോ അഞ്ഞോ അത്ഥീ’’തി ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാപി ‘‘ഏവമേവ തേസം ഗുണോ പാകടോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം ഛത്തിംസയോജനികായ പരിസായ മജ്ഝേ സീഹനാദം നദിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ അപരേപി പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ കഥം പാടിഹാരിയം കരിസ്സഥാ’’തി. തേ ‘‘ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച കരിസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി സത്ഥു പുരതോ ഠിതാവ സീഹനാദം നദിംസു. തേസു കിര ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘മാദിസേ അനാഗാമിഉപാസകേ പുത്തേ വിജ്ജമാനേ സത്ഥു കിലമനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം കരിസ്സസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദ്വാദസയോജനികം ബ്രഹ്മത്തഭാവം നിമ്മിനിത്വാ ഇമിസ്സാ പരിസായ മജ്ഝേ മഹാമേഘഗജ്ജിതസദിസേന സദ്ദേന ബ്രഹ്മഅപ്ഫോടനം നാമ അപ്ഫോടേസ്സാമീ’’തി. മഹാജനോ ‘‘കിം നാമേസോ സദ്ദോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ബ്രഹ്മഅപ്ഫോടനസദ്ദോ നാമാ’’തി വക്ഖതി. തിത്ഥിയാ ‘‘ഗഹപതികസ്സ കിര താവ ഏസോ ആനുഭാവോ, ബുദ്ധാനുഭാവോ കീദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി തുമ്ഹേ അദിസ്വാവ പലായിസ്സന്തീതി. സത്ഥാ ‘‘ജാനാമി തേ ആനുഭാവ’’ന്തി തസ്സപി തഥേവ വത്വാ പാടിഹാരിയകരണം നാനുജാനി.

അഥേകാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ സത്തവസ്സികാ ചീരസാമണേരീ കിര നാമ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കഥം കരിസ്സസി ചീരേ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, സിനേരുഞ്ച ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച ഹിമവന്തഞ്ച ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ അഹം ഹംസസകുണീ വിയ തതോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അസജ്ജമാനാ ഗമിസ്സാമി, മഹാജനോ മം ദിസ്വാ ‘കാ ഏസാ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘ചീരസാമണേരീ’തി വക്ഖതി. തിത്ഥിയാ ‘സത്തവസ്സികായ താവ സാമണേരിയാ അയമാനുഭാവോ, ബുദ്ധാനുഭാവോ കീദിസോ ഭവിസ്സതീ’തി തുമ്ഹേ അദിസ്വാവ പലായിസ്സന്തീ’’തി. ഇതോ പരം ഏവരൂപാനി വചനാനി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബാനി. തസ്സാപി ഭഗവാ ‘‘ജാനാമി തേ ആനുഭാവ’’ന്തി വത്വാ പാടിഹാരിയകരണം നാനുജാനി. അഥേകോ പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ ഖീണാസവോ ചുന്ദസാമണേരോ നാമ ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം ഭഗവാ പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം കരിസ്സസീ’’തി പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ജമ്ബുദീപസ്സ ധജഭൂതം മഹാജമ്ബുരുക്ഖം ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേത്വാ മഹാജമ്ബുപേസിയോ ആഹരിത്വാ ഇമം പരിസം ഖാദാപേസ്സാമി, പാരിച്ഛത്തകകുസുമാനി ച ആഹരിത്വാ തുമ്ഹേ വന്ദിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ജാനാമി തേ ആനുഭാവ’’ന്തി തസ്സ പാടിഹാരിയകരണം പടിക്ഖിപി.

അഥ ഉപ്പലവണ്ണാ ഥേരീ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം കരിസ്സസീ’’തി പുട്ഠാ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമന്താ ദ്വാദസയോജനികം പരിസം ദസ്സേത്വാ ആവട്ടതോ ഛത്തിംസയോജനായ പരിസായ പരിവുതോ ചക്കവത്തിരാജാ ഹുത്വാ ആഗന്ത്വാ തുമ്ഹേ വന്ദിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ജാനാമി തേ ആനുഭാവ’’ന്തി തസ്സാപി പാടിഹാരിയകരണം പടിക്ഖിപി. അഥ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥം കരിസ്സസീ’’തി പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സിനേരുപബ്ബതരാജാനം ദന്തന്തരേ ഠപേത്വാ മാസസാസപബീജം വിയ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഇമം മഹാപഥവിം കടസാരകം വിയ സംവേല്ലിത്വാ അങ്ഗുലന്തരേ നിക്ഖിപിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘മഹാപഥവിം കുലാലചക്കം വിയ പരിവത്തേത്വാ മഹാജനം പഥവോജം ഖാദാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘വാമഹത്ഥേ പഥവിം കത്വാ ഇമേ സത്തേ ദക്ഖിണഹത്ഥേന അഞ്ഞസ്മിം ദീപേ ഠപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘സിനേരും ഛത്തദണ്ഡം വിയ കത്വാ മഹാപഥവിം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സുപരി ഠപേത്വാ ഛത്തഹത്ഥോ ഭിക്ഖു വിയ ഏകഹത്ഥേനാദായ ആകാസേ ചങ്കമിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ജാനാമി തേ ആനുഭാവ’’ന്തി തസ്സപി പാടിഹാരിയകരണം നാനുജാനി. സോ ‘‘ജാനാതി മഞ്ഞേ സത്ഥാ മയാ ഉത്തരിതരം പാടിഹാരിയം കാതും സമത്ഥ’’ന്തി ഏകമന്തം അട്ഠാസി.

അഥ നം സത്ഥാ ‘‘നായം മോഗ്ഗല്ലാനം തവത്ഥായ ബദ്ധോ ബാലാപുടോ. അഹഞ്ഹി അസമധുരോ, മമ ധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. അനച്ഛരിയമേതം, യം ഇദാനി മമ ധുരം വഹിതും സമത്ഥോ നാമ ഭവേയ്യ. അഹേതുകതിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തകാലേപി മമ ധുരം അഞ്ഞോ വഹിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസിയേവാ’’തി വത്വാ ‘‘കദാ പന, ഭന്തേ’’തി ഥേരേന പുട്ഠോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘യതോ യതോ ഗരു ധുരം, യതോ ഗമ്ഭീരവത്തനീ;

തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജന്തി, സ്വാസ്സു തം വഹതേ ധുര’’ന്തി. –

ഇദം കണ്ഹഉസഭജാതകം (ജാ. ൧.൧.൨൯) വിത്ഥാരേത്വാ പുന തമേവ വത്ഥും വിസേസേത്വാ ദസ്സേന്തോ –

‘‘മനുഞ്ഞമേവ ഭാസേയ്യ, നാമനുഞ്ഞം കുദാചനം;

മനുഞ്ഞം ഭാസമാനസ്സ, ഗരും ഭാരം ഉദദ്ധരി;

ധനഞ്ച നം അലാഭേസി, തേന ചത്തമനോ അഹൂ’’തി. –

ഇദം നന്ദിവിസാലജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി. കഥേത്വാ ച പന സത്ഥാ രതനചങ്കമം അഭിരുഹി, പുരതോ ദ്വാദസയോജനികാ പരിസാ അഹോസി തഥാ പച്ഛതോ ച ഉത്തരതോ ച ദക്ഖിണതോ ച. ഉജുകം പന ചതുവീസതിയോജനികായ പരിസായ മജ്ഝേ ഭഗവാ യമകപാടിഹാരിയം അകാസി.

തം പാളിതോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബം (പടി. മ. ൧.൧൧൬) – കതമം തഥാഗതസ്സ യമകപാടിഹാരിയേ ഞാണം? ഇധം തഥാഗതോ യമകപാടിഹാരിയം കരോതി അസാധാരണം സാവകേഹി, ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി. ഹേട്ഠിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഉപരിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി. പുരത്ഥിമകായതോ, പച്ഛിമകായതോ; പച്ഛിമകായതോ, പുരത്ഥിമകായതോ; ദക്ഖിണഅക്ഖിതോ, വാമഅക്ഖിതോ; വാമഅക്ഖിതോ, ദക്ഖിണഅക്ഖിതോ; ദക്ഖിണകണ്ണസോതതോ, വാമകണ്ണസോതതോ; വാമകണ്ണസോതതോ, ദക്ഖിണകണ്ണസോതതോ; ദക്ഖിണനാസികാസോതതോ, വാമനാസികാസോതതോ; വാമനാസികാസോതതോ, ദക്ഖിണനാസികാസോതതോ; ദക്ഖിണഅംസകൂടതോ, വാമഅംസകൂടതോ; വാമഅംസകൂടതോ, ദക്ഖിണഅംസകൂടതോ; ദക്ഖിണഹത്ഥതോ, വാമഹത്ഥതോ; വാമഹത്ഥതോ, ദക്ഖിണഹത്ഥതോ; ദക്ഖിണപസ്സതോ, വാമപസ്സതോ; വാമപസ്സതോ, ദക്ഖിണപസ്സതോ; ദക്ഖിണപാദതോ, വാമപാദതോ; വാമപാദതോ, ദക്ഖിണപാദതോ; അങ്ഗുലങ്ഗുലേഹി, അങ്ഗുലന്തരികാഹി; അങ്ഗുലന്തരികാഹി, അങ്ഗുലങ്ഗുലേഹി; ഏകേകലോമകൂപതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഏകേകലോമതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി. ഏകേകലോമതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഏകേകലോമകൂപതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി ഛന്നം വണ്ണാനം നീലാനം പീതകാനം ലോഹിതകാനം ഓദാതാനം മഞ്ജേട്ഠാനം പഭസ്സരാനം. ഭഗവാ ചങ്കമതി, ബുദ്ധനിമ്മിതോ തിട്ഠതി വാ നിസീദതി വാ സേയ്യം വാ കപ്പേതി…പേ… നിമ്മിതോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഭഗവാ ചങ്കമതി വാ തിട്ഠതി വാ നിസീദതി വാ. ഇദം തഥാഗതസ്സ യമകപാടിഹാരിയേ ഞാണന്തി.

ഇദം പന പാടിഹാരിയം ഭഗവാ തസ്മിം ചങ്കമേ ചങ്കമിത്വാ അകാസി. തസ്സ തേജോകസിണസമാപത്തിവസേന ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ആപോകസിണസമാപത്തിവസേന ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി. ന പന ഉദകധാരായ പവത്തനട്ഠാനതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, അഗ്ഗിക്ഖന്ധസ്സ പവത്തനട്ഠാനതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഹേട്ഠിമകായതോ ഉപരിമകായതോ’’തി വുത്തം. ഏസേവ നയോ സബ്ബപദേസു. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പനേത്ഥ ഉദകധാരായ അസമ്മിസ്സോ അഹോസി, തഥാ ഉദകധാരാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധേന. ഉഭയമ്പി കിര ചേതം യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം പതതി. ‘‘ഛന്നം വണ്ണാന’’ന്തി വുത്താ പനസ്സ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ ഘടേഹി ആസിഞ്ചമാനം വിലീനസുവണ്ണം വിയ യന്തനാലികതോ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാ വിയ ച ഏകചക്കവാളഗബ്ഭതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ആഹച്ച പടിനിവത്തിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിമേവ ഗണ്ഹിംസു. ഏകചക്കവാളഗബ്ഭം വങ്കഗോപാനസികം വിയ ബോധിഘരം അഹോസി ഏകാലോകം.

തംദിവസം സത്ഥാ ചങ്കമിത്വാ പാടിഹാരിയം കരോന്തോ അന്തരന്തരാ മഹാജനസ്സ ധമ്മം കഥേസി. കഥേന്തോ ച ജനം നിരസ്സാസം അകത്വാ തസ്സ അസ്സാസവാരം ദേതി. തസ്മിം ഖണേ മഹാജനോ സാധുകാരം പവത്തേസി. തസ്സ സാധുകാരപവത്തനകാലേ സത്ഥാ താവമഹതിയാ പരിസായ ചിത്തം ഓലോകേന്തോ ഏകേകസ്സ സോളസന്നം ആകാരാനം വസേന ചിത്താചാരം അഞ്ഞാസി. ഏവം ലഹുകപരിവത്തം ബുദ്ധാനം ചിത്തം. യോ യോ യസ്മിഞ്ച ധമ്മേ യസ്മിഞ്ച പാടിഹീരേ പസന്നോ, തസ്സ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേനേവ ധമ്മഞ്ച കഥേസി, പാടിഹീരഞ്ച അകാസി. ഏവം ധമ്മേ ദേസിയമാനേ പാടിഹീരേ ച കരിയമാനേ മഹാജനസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സത്ഥാ പന തസ്മിം സമാഗമേ അത്തനോ മനം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛിതും സമത്ഥം അദിസ്വാ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. തേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം സത്ഥാ വിസ്സജ്ജേസി, സത്ഥാരാ പുച്ഛിതം സോ വിസ്സജ്ജേസി. ഭഗവതോ ചങ്കമനകാലേ നിമ്മിതോ ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരം കപ്പേസി, നിമ്മിതസ്സ ചങ്കമനകാലേ ഭഗവാ ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരം കപ്പേസി. തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നിമ്മിതോ ചങ്കമതി വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം കരോന്തസ്സ സത്ഥു പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ തസ്മിം സമാഗമേ വീസതിയാ പാണകോടീനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി.

സത്ഥാ പാടിഹീരം കരോന്തോവ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അതീതബുദ്ധാ ഇദം പാടിഹീരം കത്വാ വസ്സം ഉപേന്തീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘താവതിംസഭവനേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ മാതു അഭിധമ്മപിടകം ദേസേന്തീ’’തി ദിസ്വാ ദക്ഖിണപാദം ഉക്ഖിപിത്വാ യുഗന്ധരമത്ഥകേ ഠപേത്വാ ഇതരം പാദം ഉക്ഖിപിത്വാ സിനേരുമത്ഥകേ ഠപേസി. ഏവം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സട്ഠാനേ തയോ പദവാരാ അഹേസും, ദ്വേ പാദഛിദ്ദാനി. സത്ഥാ പാദം പസാരേത്വാ അക്കമീതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബം. തസ്സ ഹി പാദുക്ഖിപനകാലേയേവ പബ്ബതാ പാദമൂലം ആഗന്ത്വാ സമ്പടിച്ഛിംസു, സത്ഥാരാ അക്കമനകാലേ തേ പബ്ബതാ ഉട്ഠായ സകട്ഠാനേയേവ അട്ഠംസു. സക്കോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘പണ്ഡുകമ്ബലസിലായ മഞ്ഞേ സത്ഥാ ഇമം വസ്സാവാസം ഉപേസ്സതി, ബഹൂനഞ്ച ദേവതാനം ഉപകാരോ ഭവിസ്സതി, സത്ഥരി പനേത്ഥ വസ്സാവാസം ഉപഗതേ അഞ്ഞാ ദേവതാ ഹത്ഥമ്പി ഠപേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. അയം ഖോ പന പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ ദീഘതോ സട്ഠിയോജനാ, വിത്ഥാരതോ പണ്ണാസയോജനാ, പുഥുലതോ പന്നരസയോജനാ, സത്ഥരി നിസിന്നേപി തുച്ഛം ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ അത്തനോ സങ്ഘാടിം സിലാസനം പടിച്ഛാദയമാനം ഖിപി. സക്കോ ചിന്തേസി – ‘‘ചീവരം താവ പടിച്ഛാദയമാനം ഖിപി, സയം പന പരിത്തകേ ഠാനേ നിസീദിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ നീചപീഠകം മഹാപംസുകൂലികോ വിയ പണ്ഡുകമ്ബലസിലം അന്തോചീവരഭോഗേയേവ കത്വാ നിസീദി. മഹാജനോപി തംഖണഞ്ഞേവ സത്ഥാരം ഓലോകേന്തോ നാദ്ദസ, ചന്ദസ്സ അത്ഥങ്ഗമിതകാലോ വിയ സൂരിയസ്സ ച അത്ഥങ്ഗമിതകാലോ വിയ അഹോസി. മഹാജനോ –

‘‘ഗതോ നു ചിത്തകൂടം വാ, കേലാസം വാ യുഗന്ധരം;

ന നോ ദക്ഖേമു സമ്ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭ’’ന്തി. –

ഇമം ഗാഥം വദന്തോ പരിദേവി. അപരേ ‘‘സത്ഥാ നാമ പവിവേകരതോ, സോ ‘ഏവരൂപായ മേ പരിസായ ഏവരൂപം പാടിഹീരം കത’ന്തി ലജ്ജായ അഞ്ഞം രട്ഠം വാ ജനപദം വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, ന ദാനി തം ദക്ഖിസ്സാമാ’’തി പരിദേവന്താ ഇമം ഗാഥമാഹംസു –

‘‘പവിവേകരതോ ധീരോ, നിമം ലോകം പുനേഹിതി;

ന നോ ദക്ഖേമു സമ്ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭ’’ന്തി.

തേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം, ഭന്തേ, സത്ഥാ’’തി? സോ സയം ജാനന്തോപി ‘‘പരേസമ്പി ഗുണാ പാകടാ ഹോന്തൂ’’തി അജ്ഝാസയേന ‘‘അനുരുദ്ധം പുച്ഛഥാ’’തി ആഹ. തേ ഥേരം തഥാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം, ഭന്തേ, സത്ഥാ’’തി? താവതിംസഭവനേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ മാതു അഭിധമ്മപിടകം ദേസേതും ഗതോതി. ‘‘കദാ ആഗമിസ്സതി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘തയോ മാസേ അഭിധമ്മപിടകം ദേസേത്വാ മഹാപവാരണദിവസേ’’തി. തേ ‘‘സത്ഥാരം അദിസ്വാ ന ഗമിസ്സാമാ’’തി തത്ഥേവ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിംസു. ആകാസമേവ കിര നേസം ഛദനം അഹോസി. തായ ച മഹതിയാ പരിസായ സരീരനിഘംസോ നാമ ന പഞ്ഞായി, പഥവീ വിവരം അദാസി, സബ്ബത്ഥ പരിസുദ്ധമേവ ഭൂമിതലം അഹോസി.

സത്ഥാ പഠമമേവ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം അവോച – ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, ത്വം ഏതിസ്സായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേയ്യാസി, ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ ആഹാരം ദസ്സതീ’’തി. തസ്മാ തം തേമാസം ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോവ തസ്സാ പരിസായ യാപനം യാഗുഭത്തം ഖാദനീയം തമ്ബുലതേലഗന്ധമാലാപിലന്ധനാനി ച അദാസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ധമ്മം ദേസേസി, പാടിഹാരിയദസ്സനത്ഥം ആഗതാഗതേഹി പുട്ഠപഞ്ഹേ ച വിസ്സജ്ജേസി. സത്ഥാരമ്പി മാതു അഭിധമ്മദേസനത്ഥം പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം ഉപഗതം ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ പരിവാരയിംസു. തേന വുത്തം –

‘‘താവതിംസേ യദാ ബുദ്ധോ, സിലായം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

പാരിച്ഛത്തകമൂലമ്ഹി, വിഹാസി പുരിസുത്തമോ.

‘‘ദസസു ലോകധാതൂസു, സന്നിപതിത്വാന ദേവതാ;

പയിരുപാസന്തി സമ്ബുദ്ധം, വസന്തം നാഗമുദ്ധനി.

‘‘ന കോചി ദേവോ വണ്ണേന, സമ്ബുദ്ധസ്സ വിരോചതി;

സബ്ബേ ദേവേ അതിക്കമ്മ, സമ്ബുദ്ധോവ വിരോചതീ’’തി. (പേ. വ. ൩൧൭-൩൧൯);

ഏവം സബ്ബാ ദേവതാ അത്തനോ സരീരപ്പഭായ അഭിഭവിത്വാ നിസിന്നസ്സ പനസ്സ മാതാ തുസിതവിമാനതോ ആഗന്ത്വാ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസീദി. ഇന്ദകോപി ദേവപുത്തോ ആഗന്ത്വാ ദക്ഖിണപസ്സേയേവ നിസീദി, അങ്കുരോ വാമപസ്സേ നിസീദി. സോ മഹേസക്ഖാസു ദേവതാസു സന്നിപതന്തീസു അപഗന്ത്വാ ദ്വാദസയോജനികേ ഠാനേ ഓകാസം ലഭി, ഇന്ദകോ തത്ഥേവ നിസീദി. സത്ഥാ തേ ഉഭോപി ഓലോകേത്വാ അത്തനോ സാസനേ ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലാനം ദിന്നദാനസ്സ മഹപ്ഫലഭാവം ഞാപേതുകാമോ ഏവമാഹ – ‘‘അങ്കുര, തയാ ദീഘമന്തരേ ദസവസ്സസഹസ്സപരിമാണകാലേ ദ്വാദസയോജനികം ഉദ്ധനപന്തിം കത്വാ മഹാദാനം ദിന്നം, ഇദാനി മമ സമാഗമം ആഗന്ത്വാ ദ്വാദസയോജനികേ ഠാനേ ഓകാസം ലഭി, കിം നു ഖോ ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി? വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ഓലോകേത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, അങ്കുരഞ്ചാപി ഇന്ദകം;

ദക്ഖിണേയ്യം സമ്ഭാവേന്തോ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘മഹാദാനം തയാ ദിന്നം, അങ്കുര ദീഘമന്തരേ;

അതിദൂരേ നിസിന്നോസി, ആഗച്ഛ മമ സന്തികേ’’തി. (പേ. വ. ൩൨൧-൩൨൨);

സോ സദ്ധോ പഥവീതലം പാപുണി. സബ്ബാപി നം സാ പരിസാ അസ്സോസി. ഏവം വുത്തേ –

‘‘ചോദിതോ ഭാവിതത്തേന, അങ്കുരോ ഏതമബ്രവി;

കിം മയ്ഹം തേന ദാനേന, ദക്ഖിണേയ്യേന സുഞ്ഞതം.

‘‘അയം സോ ഇന്ദകോ യക്ഖോ, ദജ്ജാ ദാനം പരിത്തകം;

അതിരോചതി അമ്ഹേഹി, ചന്ദോ താരാഗണേ യഥാ’’തി. (പേ. വ. ൩൨൩-൩൨൪);

തത്ഥ ദജ്ജാതി ദത്വാ. ഏവം വുത്തേ സത്ഥാ ഇന്ദകം ആഹ – ‘‘ഇന്ദക, ത്വം മമ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസിന്നോ, കസ്മാ അനപഗന്ത്വാവ നിസീദസീ’’തി? സോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സുഖേത്തേ അപ്പകബീജം വപനകസ്സകോ വിയ ദക്ഖിണേയ്യസമ്പദം അലത്ഥ’’ന്തി ദക്ഖിണേയ്യം പഭാവേന്തോ ആഹ –

‘‘ഉജ്ജങ്ഗലേ യഥാ ഖേത്തേ, ബീജം ബഹുമ്പി രോപിതം;

ന ഫലം വിപുലം ഹോതി, നപി തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവ ദാനം ബഹുകം, ദുസ്സീലേസു പതിട്ഠിതം;

ന ഫലം വിപുലം ഹോതി, നപി തോസേതി ദായകം.

‘‘യഥാപി ഭദ്ദകേ ഖേത്തേ, ബീജം അപ്പമ്പി രോപിതം;

സമ്മാ ധാരം പവേച്ഛന്തേ, ഫലം തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവ സീലവന്തേസു, ഗുണവന്തേസു താദിസു;

അപ്പകമ്പി കതം കാരം, പുഞ്ഞം ഹോതി മഹപ്ഫല’’ന്തി. (പേ. വ. ൩൨൫-൩൨൮);

കിം പനേതസ്സ പുബ്ബകമ്മന്തി? സോ കിര അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ അന്തോഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സ അത്തനോ ആഭതം കടച്ഛുഭിക്ഖം ദാപേസി. തദാ തസ്സ പുഞ്ഞം അങ്കുരേന ദസവസ്സസഹസ്സാനി ദ്വാദസയോജനികം ഉദ്ധനപന്തിം കത്വാ ദിന്നദാനതോ മഹപ്ഫലതരം ജാതം. തസ്മാ ഏവമാഹ.

ഏവം വുത്തേ സത്ഥാ, ‘‘അങ്കുര, ദാനം നാമ വിചേയ്യ ദാതും വട്ടതി, ഏവം തം സുഖേത്തേസു വുത്തബീജം വിയ മഹപ്ഫലം ഹോതി. ത്വം പന ന തഥാ അകാസി, തേന തേ ദാനം മഹപ്ഫലം ന ജാത’’ന്തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ –

‘‘വിചേയ്യ ദാനം ദാതബ്ബം, യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം…പേ….

‘‘വിചേയ്യ ദാനം സുഗതപ്പസത്ഥം,

യേ ദക്ഖിണേയ്യാ ഇധ ജീവലോകേ;

ഏതേസു ദിന്നാനി മഹപ്ഫലാനി,

ബീജാനി വുത്താനി യഥാ സുഖേത്തേ’’തി. (പേ. വ. ൩൨൯-൩൩൦) –

വത്വാ ഉത്തരിമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘തിണദോസാനി ഖേത്താനി, രാഗദോസാ അയം പജാ;

തസ്മാ ഹി വീതരാഗേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

‘‘തിണദോസാനി ഖേത്താനി, ദോസദോസാ അയം പജാ;

തസ്മാ ഹി വീതദോസേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

‘‘തിണദോസാനി ഖേത്താനി, മോഹദോസാ അയം പജാ;

തസ്മാ ഹി വീതമോഹേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

‘‘തിണദോസാനി ഖേത്താനി, ഇച്ഛാദോസാ അയം പജാ;

തസ്മാ ഹി വിഗതിച്ഛേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫല’’ന്തി.

ദേസനാവസാനേ അങ്കുരോ ച ഇന്ദകോ ച സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, മഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അഥ സത്ഥാ ദേവപരിസായ മജ്ഝേ നിസിന്നോ മാതരം ആരബ്ഭ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ, അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി അഭിധമ്മപിടകം പട്ഠപേസി. ഏവം തയോ മാസേ നിരന്തരം അഭിധമ്മപിടകം കഥേസി. കഥേന്തോ പന ഭിക്ഖാചാരവേലായ ‘‘യാവ മമാഗമനാ ഏത്തകം നാമ ധമ്മം ദേസേതൂ’’തി നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേത്വാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ മഹാസാലമാളകേ നിസിന്നോ ഭത്തകിച്ചം അകാസി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥു വത്തം കരോതി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ, ‘‘സാരിപുത്ത, അജ്ജ മയാ ഏത്തകോ നാമ ധമ്മോ ഭാസിതോ, ത്വം അത്തനോ അന്തേവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വാചേഹീ’’തി ഥേരസ്സ കഥേസി. യമകപാടിഹീരേ കിര പസീദിത്വാ പഞ്ചസതാ കുലപുത്താ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേ സന്ധായ ഥേരം ഏവമാഹ. വത്വാ ച പന ദേവലോകം ഗന്ത്വാ നിമ്മിതബുദ്ധേന ദേസിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ സയം ധമ്മം ദേസേസി. ഥേരോപി ഗന്ത്വാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേസി. തേ സത്ഥരി ദേവലോകേ വിഹരന്തേയേവ സത്തപകരണികാ അഹേസും.

തേ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഖുദ്ദകവഗ്ഗുലിയോ ഹുത്വാ ഏകസ്മിം പബ്ഭാരേ ഓലമ്ബന്താ ദ്വിന്നം ഥേരാനം ചങ്കമിത്വാ അഭിധമ്മം സജ്ഝായന്താനം സദ്ദം സുത്വാ സരേ നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസും. തേ ‘‘ഇമേ ഖന്ധാ നാമ, ഇമാ ധാതുയോ നാമാ’’തി അജാനിത്വാ സരേ നിമിത്തഗഹണമത്തേനേവ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ, ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സാവത്ഥിയം കുലഘരേസു നിബ്ബത്താ. യമകപാടിഹീരേ ഉപ്പന്നപസാദാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ സബ്ബപഠമം സത്തപകരണികാ അഹേസും. സത്ഥാപി തേനേവ നീഹാരേന തം തേമാസം അഭിധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാവസാനേ അസീതികോടിസഹസ്സാനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, മഹാമായാപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

സാപി ഖോ ഛത്തിംസയോജനപരിമണ്ഡലാ പരിസാ ‘‘ഇദാനി സത്തമേ ദിവസേ മഹാപവാരണാ ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ സത്ഥു, ഓരോഹണദിവസം സഞ്ഞാതും വട്ടതി, ന ഹി മയം സത്ഥാരം അദിസ്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി. ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘സാധാവുസോ’’തി വത്വാ തത്ഥേവ പഥവിയം നിമുഗ്ഗോ സിനേരുപാദം ഗന്ത്വാ ‘‘മം അഭിരുഹന്തം പരിസാ പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠായ മണിരതനേന ആവുതം പണ്ഡുകമ്ബലസുത്തം വിയ പഞ്ഞായമാനരൂപോവ സിനേരുമജ്ഝേന അഭിരുഹി. മനുസ്സാപി നം ‘‘ഏകയോജനം അഭിരുള്ഹോ, ദ്വിയോജനം അഭിരുള്ഹോ’’തി ഓലോകയിംസു. ഥേരോപി സത്ഥു പാദേ സീസേന ഉക്ഖിപന്തോ വിയ അഭിരുഹിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, പരിസാ തുമ്ഹേ ദിസ്വാവ ഗന്തുകാമാ, കദാ ഓരോഹിസ്സഥാ’’തി. ‘‘കഹം പന തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ജേട്ഠഭാതികോ സാരിപുത്തോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സങ്കസ്സനഗരേ വസ്സം ഉപഗതോ’’തി. മോഗ്ഗല്ലാന, അഹം ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ മഹാപവാരണായ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ഓതരിസ്സാമി, മം ദട്ഠുകാമാ തത്ഥ ആഗച്ഛന്തു, സാവത്ഥിതോ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരം തിംസയോജനാനി, ഏത്തകേ മഗ്ഗേ കസ്സചി പാഥേയ്യകിച്ചം നത്ഥി, ഉപോസഥികാ ഹുത്വാ ധുരവിഹാരം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ വിയ ആഗച്ഛേയ്യാഥാതി തേസം ആരോചേയ്യാസീതി. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഗന്ത്വാ തഥാ ആരോചേസി.

സത്ഥാ വുട്ഠവസ്സോ പവാരേത്വാ സക്കസ്സ ആരോചേസി – ‘‘മഹാരാജ, മനുസ്സപഥം ഗമിസ്സാമീ’’തി. സക്കോ സുവണ്ണമയം മണിമയം രജതമയന്തി തീണി സോപാനാനി മാപേസി. തേസം പാദാ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ പതിട്ഠഹിംസു, സീസാനി സിനേരുമുദ്ധനി. തേസു ദക്ഖിണപസ്സേ സുവണ്ണമയം സോപാനം ദേവതാനം അഹോസി, വാമപസ്സേ രജതമയം സോപാനം മഹാബ്രഹ്മാനം അഹോസി, മജ്ഝേ മണിമയം സോപാനം തഥാഗതസ്സ അഹോസി. സത്ഥാപി സിനേരുമുദ്ധനി ഠത്വാ ദേവോരോഹണസമയേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ഉദ്ധം ഓലോകേസി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകങ്ഗണാ അഹേസും. അധോ ഓലോകേസി, യാവ അവീചിതോ ഏകങ്ഗണം അഹോസി. ദിസാവിദിസാ ഓലോകേസി, അനേകാനി ചക്കവാളസതസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. ദേവാ മനുസ്സേ പസ്സിംസു, മനുസ്സാപി ദേവേ പസ്സിംസു, സബ്ബേ സമ്മുഖാവ പസ്സിംസു.

ഭഗവാ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തം ദിവസം ബുദ്ധസിരിം ഓലോകേത്വാ ഛത്തിംസയോജന പരിമണ്ഡലായ പരിസായ ഏകോപി ബുദ്ധഭാവം അപത്ഥേന്തോ നാമ നത്ഥി. സുവണ്ണസോപാനേന ദേവാ ഓതരിംസു, രജതസോപാനേന മഹാബ്രഹ്മാനോ ഓതരിംസു, മണിസോപാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഓതരി. പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തോ ബേലുവപണ്ഡുവീണം ആദായ ദക്ഖിണപസ്സേ ഠത്വാ സത്ഥു ഗന്ധബ്ബമധുരദിബ്ബവീണായ സദ്ദേന പൂജം കരോന്തോ ഓതരി, മാതലി, സങ്ഗാഹകോ വാമപസ്സേ ഠത്വാ ദിബ്ബഗന്ധമാലാപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ നമസ്സമാനോ പൂജം കത്വാ ഓതരി, മഹാബ്രഹ്മാ ഛത്തം ധാരേസി, സുയാമോ വാലബീജനിം ധാരേസി. സത്ഥാ ഇമിനാ പരിവാരേന സദ്ധിം ഓതരിത്വാ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ പതിട്ഠഹി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ യസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന തഥാരൂപായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓതരന്തോ സത്ഥാ ഇതോ പുബ്ബേ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, തസ്മാ –

‘‘ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേ, ന സുതോ ഉദ കസ്സചി;

ഏവം വഗ്ഗുവദോ സത്ഥാ, തുസിതാ ഗണിമാഗതോ’’തി. (സു. നി. ൯൬൧; മഹാനി. ൧൯൦) –

ആദീഹി അത്തനോ തുട്ഠിം പകാസേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ സബ്ബേപി ദേവമനുസ്സാ തുമ്ഹാകം പിഹയന്തി, പത്ഥേന്തീ’’തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘സാരിപുത്ത, ഏവരൂപേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ ദേവമനുസ്സാനം പിയാ ഹോന്തിയേവാ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൮൧. ‘‘യേ ഝാനപസുതാ ധീരാ, നേക്ഖമ്മൂപസമേ രതാ;

ദേവാപി തേസം പിഹയന്തി, സമ്ബുദ്ധാനം സതീമത’’ന്തി.

തത്ഥ യേ ഝാനപസുതാതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനന്തി ഇമേസു ദ്വീസു ഝാനേസു ആവജ്ജനസമാപജ്ജനഅധിട്ഠാനവുട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണേഹി യുത്തപ്പയുത്താ. നേക്ഖമ്മൂപസമേ രതാതി ഏത്ഥ പബ്ബജ്ജാ നേക്ഖമ്മന്തി ന ഗഹേതബ്ബാ, കിലേസവൂപസമനിബ്ബാനരതിം പന സന്ധായേതം വുത്തം. ദേവാപീതി ദേവാപി മനുസ്സാപി തേസം പിഹയന്തി പത്ഥേന്തി. സതീമതന്തി ഏവരൂപഗുണാനം തേസം സതിയാ സമന്നാഗതാനം സമ്ബുദ്ധാനം. ‘‘അഹോ വത മയം ബുദ്ധാ ഭവേയ്യാമാ’’തി ബുദ്ധഭാവം ഇച്ഛമാനാ പിഹയന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തിംസമത്താനം പാണകോടീനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികാ പഞ്ചസതഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു.

സബ്ബബുദ്ധാനം കിര അവിജഹിതമേവ യമകപാടിഹീരം കത്വാ ദേവലോകേ വസ്സം വസിത്വാ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ഓതരണം. തത്ഥ പന ദക്ഖിണപാദസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനം അചലചേതിയട്ഠാനം നാമ ഹോതി. സത്ഥാ തത്ഥ ഠത്വാ പുഥുജ്ജനാദീനം വിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛി, പുഥുജ്ജനാ അത്തനോ വിസയേ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സോതാപന്നവിസയേ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും നാസക്ഖിംസു. തഥാ സകദാഗാമിആദീനം വിസയേ സോതാപന്നാദയോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനവിസയേ സേസമഹാസാവകാ, സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വിസയേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, ബുദ്ധവിസയേ ച സാരിപുത്തോപി വിസ്സജ്ജേതും നാസക്ഖിയേവ. സോ പാചീനദിസം ആദിം കത്വാ സബ്ബദിസാ ഓലോകേസി, സബ്ബത്ഥ ഏകങ്ഗണമേവ അഹോസി. അട്ഠസു ദിസാസു ദേവമനുസ്സാ ഉദ്ധം യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഹേട്ഠാ ഭൂമട്ഠാ ച യക്ഖനാഗസുപണ്ണാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇധ തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജേതാ നത്ഥി, ഏത്ഥേവ ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ സാരിപുത്തോ കിലമതി. കിഞ്ചാപി ഹേസ –

‘‘യേ ച സങ്ഖാതധമ്മാസേ, യേ ച സേഖാ പുഥൂ ഇധ;

തേസം മേ നിപകോ ഇരിയം, പുട്ഠോ പബ്രൂഹി മാരിസാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൪; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭) –

ഇമം ബുദ്ധവിസയേ പുട്ഠപഞ്ഹം സുത്വാ ‘സത്ഥാ മം സേഖാസേഖാനം ആഗമനപടിപദം പുച്ഛതീ’തി പഞ്ഹേ നിക്കങ്ഖോ, ഖന്ധാദീസു പന കതരേന നു ഖോ മുഖേന ഇമം പടിപദം കഥേന്തോ ‘അഹം സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’തി മമ അജ്ഝാസയേ കങ്ഖതി, സോ മയാ നയേ അദിന്നേ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സതി, നയമസ്സ ദസ്സാമീതി നയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭൂതമിദം, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സസീ’’തി ആഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘സാരിപുത്തോ മമ അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേന്തോ ഖന്ധവസേന കഥേസ്സതീ’’തി. ഥേരസ്സ സഹ നയദാനേന സോ പഞ്ഹോ നയസതേന നയസഹസ്സേന നയസതസഹസ്സേന ഉപട്ഠാസി. സോ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ തം പഞ്ഹം കഥേസി. ഠപേത്വാ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പഞ്ഞം പാപുണിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേനേവ കിര ഥേരോ സത്ഥു പുരതോ ഠത്വാ സീഹനാദം നദി – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സകലകപ്പമ്പി ദേവേ വുട്ഠേ ‘ഏത്തകാനി ബിന്ദൂനി മഹാസമുദ്ദേ പതിതാനി, ഏത്തകാനി ഭൂമിയം, ഏത്തകാനി പബ്ബതേ’തി ഗണേത്വാ ലേഖം ആരോപേതും സമത്ഥോ’’തി. സത്ഥാപി നം ‘‘ജാനാമി, സാരിപുത്ത, ഗണേതും സമത്ഥഭാവ’’ന്തി ആഹ. തസ്സ ആയസ്മതോ പഞ്ഞായ ഉപമാ നാമ നത്ഥി. തേനേവാഹ –

‘‘ഗങ്ഗായ വാലുകാ ഖീയേ, ഉദകം ഖീയേ മഹണ്ണവേ;

മഹിയാ മത്തികാ ഖീയേ, ന ഖീയേ മമ ബുദ്ധിയാ’’തി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ ഹി, ഭന്തേ, ബുദ്ധിസമ്പന്നലോകനാഥ, മയാ ഏകസ്മിം പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ ഏകം വാ വാലുകം ഏകം വാ ഉദകബിന്ദും ഏകം വാ പംസുഖണ്ഡം അഖിപിത്വാ പഞ്ഹാനം സതേന വാ സഹസ്സേനവാ സതസഹസ്സേന വാ വിസ്സജ്ജിതേ ഗങ്ഗായ വാലുകാദീസു ഏകേകം ഏകമന്തേ ഖിപേയ്യ, ഖിപ്പതരം ഗങ്ഗാദീസു വാലുകാദയോ പരിക്ഖയം ഗച്ഛേയ്യും, ന ത്വേവ മമ പഞ്ഹാനം വിസ്സജ്ജനന്തി. ഏവം മഹാപഞ്ഞോപി ഹി ഭിക്ഖു ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ അദിസ്വാ സത്ഥാരാ ദിന്നനയേ ഠത്വാവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘യം പഞ്ഹം പുട്ഠോ സബ്ബോപി ജനോ കഥേതും ന സക്ഖി, തം ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തോ ഏകകോവ കഥേസീ’’തി. സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ന ഇദാനേവ സാരിപുത്തോ യം പഞ്ഹം മഹാജനോ വിസ്സജ്ജേതും നാസക്ഖി, തം വിസ്സജ്ജേസി, പുബ്ബേപി അനേന വിസ്സജ്ജിതോയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരിതും –

‘‘പരോസഹസ്സമ്പി സമാഗതാനം,

കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ,

യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൯൯) –

ഇമം ജാതകം വിത്ഥാരേന കഥേസീതി.

ദേവോരോഹണവത്ഥു ദുതിയം.