൧. മാരധീതരവത്ഥു

യസ്സ ജിതന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ബോധിമണ്ഡേ വിഹരന്തോ മാരധീതരോ ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനം പന സാവത്ഥിയം സമുട്ഠാപേത്വാ പുന കുരുരട്ഠേ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ കഥേസി.

കുരുരട്ഠേ കിര മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതാ മാഗണ്ഡിയായേവ നാമ അഹോസി ഉത്തമരൂപധരാ. തം പത്ഥയമാനാ അനേകബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ചേവ ഖത്തിയമഹാസാലാ ച ‘‘ധീതരം നോ ദേതൂ’’തി മാഗണ്ഡിയസ്സ പഹിണിംസു. സോപി ‘‘ന തുമ്ഹേ മയ്ഹം ധീതു അനുച്ഛവികാ’’തി സബ്ബേ പടിക്ഖിപതേവ. അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ച ബ്രാഹ്മണിയാ ച തിണ്ണം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. ബ്രാഹ്മണോപി ബഹിഗാമേ നിബദ്ധം അഗ്ഗിം പരിചരതി. സത്ഥാ പാതോവ പത്തചീവരമാദായ തം ഠാനം അഗമാസി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥു രൂപസിരിം ഓലോകേന്തോ ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ഇമിനാ സദിസോ പുരിസോ നാമ നത്ഥി, അയം മയ്ഹം ധീതു അനുച്ഛവികോ, ഇമസ്സ മേ ധീതരം ദസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘സമണ, മമ ഏകാ ധീതാ അത്ഥി, അഹം തസ്സാ അനുച്ഛവികം പുരിസം അപസ്സന്തോ തം ന കസ്സചി അദാസിം, ത്വം പനസ്സാ അനുച്ഛവികോ, അഹം തേ ധീതരം പാദപരിചാരികം കത്വാ ദാതുകാമോ, യാവ നം ആനേമി, താവ ഇധേവ തിട്ഠാഹീ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ കഥം സുത്വാ നേവ അഭിനന്ദി, ന പടിക്കോസി.

ബ്രാഹ്മണോപി ഗേഹം ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘ഭോതി, അജ്ജ മേ ധീതു അനുച്ഛവികോ പുരിസോ ദിട്ഠോ, തസ്സ നം ദസ്സാമാ’’തി ധീതരം അലങ്കാരാപേത്വാ ആദായ ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം തം ഠാനം അഗമാസി. മഹാജനോപി കുതൂഹലജാതോ നിക്ഖമി. സത്ഥാ ബ്രാഹ്മണേന വുത്തട്ഠാനേ അട്ഠത്വാ തത്ഥ പദചേതിയം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ അട്ഠാസി. ബുദ്ധാനം കിര പദചേതിയം ‘‘ഇദം അസുകോ നാമ പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ അക്കന്തട്ഠാനേയേവ പഞ്ഞായതി, സേസട്ഠാനേ തം പസ്സന്തോ നാമ നത്ഥി. ബ്രാഹ്മണോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗച്ഛമാനായ ബ്രാഹ്മണിയാ ‘‘കഹം സോ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ തിട്ഠാഹീതി തം അവച’’ന്തി ഓലോകേന്തോ പദവലഞ്ജം ദിസ്വാ ‘‘ഇദമസ്സ പദ’’ന്തി ദസ്സേസി. സാ ലക്ഖണമന്തകുസലതായ ‘‘ന ഇദം, ബ്രാഹ്മണ, കാമഭോഗിനോ പദ’’ന്തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണേന, ‘‘ഭോതി, ത്വം ഉദകപാതിമ്ഹി സുസുമാരം പസ്സസി, മയാ സോ സമണോ ദിട്ഠോ ‘ധീതരം തേ ദസ്സാമീ’തി വുത്തോ, തേനാപി അധിവാസിത’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിഞ്ചാപി ത്വം ഏവം വദേസി, ഇദം പന നിക്കിലേസസ്സേവ പദ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി അവകഡ്ഢിതം പദം,

വിവട്ടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൪൫; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൬൦-൨൬൧; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാമാവതീവത്ഥു);

അഥ നം ബ്രാഹ്മണോ, ‘‘ഭോതി, മാ വിരവി, തുണ്ഹീഭൂതാവ ഏഹീ’’തി ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം സോ പുരിസോ’’തി തസ്സാ ദസ്സേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘സമണ, ധീതരം തേ ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ന മേ തവ ധീതായ അത്ഥോ’’തി അവത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ഏകം തേ കാരണം കഥേസ്സാമി, സുണിസ്സസീ’’തി വത്വാ ‘‘കഥേഹി, ഭോ സമണ, സുണിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ അഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ അതീതം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി.

തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – മഹാസത്തോ രജ്ജസിരിം പഹായ കണ്ടകം ആരുയ്ഹ ഛന്നസഹായോ അഭിനിക്ഖമന്തോ നഗരദ്വാരേ ഠിതേന മാരേന ‘‘സിദ്ധത്ഥ, നിവത്ത, ഇതോ തേ സത്തമേ ദിവസേ ചക്കരതനം പാതുഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തേ, ‘‘അഹമേതം, മാര, ജാനാമി, ന മേ തേനത്ഥോ’’തി ആഹ. അഥ കിമത്ഥായ നിക്ഖമസീതി? സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണത്ഥായാതി. ‘‘തേന ഹി സചേ അജ്ജതോ പട്ഠായ കാമവിതക്കാദീനം ഏകമ്പി വിതക്കം വിതക്കേസ്സസി, ജാനിസ്സാമി തേ കത്തബ്ബ’’ന്തി ആഹ. സോ തതോ പട്ഠായ ഓതാരാപേക്ഖോ സത്ത വസ്സാനി മഹാസത്തം അനുബന്ധി.

സത്ഥാപി ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം ചരിത്വാ പച്ചത്തപുരിസകാരം നിസ്സായ ബോധിമൂലേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദയമാനോ പഞ്ചമസത്താഹേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ നിസീദി. തസ്മിം സമയേ മാരോ ‘‘അഹം ഏത്തകം കാലം അനുബന്ധിത്വാ ഓതാരാപേക്ഖോപി ഇമസ്സ കിഞ്ചി ഖലിതം നാദ്ദസം, അതിക്കന്തോ ഇദാനി ഏസ മമ വിസയ’’ന്തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ മഹാമഗ്ഗേ നിസീദി. അഥസ്സ തണ്ഹാ അരതീ രഗാതി ഇമാ തിസ്സോ ധീതരോ ‘‘പിതാ നോ ന പഞ്ഞായതി, കഹം നു ഖോ ഏതരഹീ’’തി ഓലോകയമാനാ തം തഥാ നിസിന്നം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കസ്മാ, താത, ദുക്ഖീ ദുമ്മനോസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ താസം തമത്ഥം ആരോചേസി. അഥ നം താ ആഹംസു – ‘‘താത, മാ ചിന്തയി, മയം തം അത്തനോ വസേ കത്വാ ആനേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ അമ്മാ, ഏസ കേനചി വസേ കാതുന്തി. ‘‘താത, മയം ഇത്ഥിയോ നാമ ഇദാനേവ നം രാഗപാസാദീഹി ബന്ധിത്വാ ആനേസ്സാമ, തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ നേവ താസം വചനം മനസാകാസി, ന അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേസി.

പുന മാരധീതരോ ‘‘ഉച്ചാവചാ ഖോ പുരിസാനം അധിപ്പായാ, കേസഞ്ചി കുമാരികാസു പേമം ഹോതി, കേസഞ്ചി പഠമവയേ ഠിതാസു, കേസഞ്ചി മജ്ഝിമവയേ ഠിതാസു, കേസഞ്ചി പച്ഛിമവയേ ഠിതാസു, നാനപ്പകാരേഹി തം പലോഭേസ്സാമാ’’തി ഏകേകാ കുമാരികവണ്ണാദിവസേന സതം സതം അത്തഭാവേ അഭിനിമ്മിനിത്വാ കുമാരിയോ, അവിജാതാ, സകിം വിജാതാ, ദുവിജാതാ, മജ്ഝിമിത്ഥിയോ, മഹല്ലകിത്ഥിയോ ച ഹുത്വാ ഛക്ഖത്തും ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി ആഹംസു. തമ്പി ഭഗവാ ന മനസാകാസി യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോതി. അഥ സത്ഥാ ഏത്തകേനപി താ അനുഗച്ഛന്തിയോ ‘‘അപേഥ, കിം ദിസ്വാ ഏവം വായമഥ, ഏവരൂപം നാമ വീതരാഗാനം പുരതോ കാതും ന വട്ടതി. തഥാഗതസ്സ പന രാഗാദയോ പഹീനാ. കേന തം കാരണേന അത്തനോ വസം നേസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൭൯. ‘‘യസ്സ ജിതം നാവജീയതി,

ജിതം യസ്സ നോയാതി കോചി ലോകേ;

തം ബുദ്ധമനന്തഗോചരം,

അപദം കേന പദേന നേസ്സഥ.

൧൮൦. ‘‘യസ്സ ജാലിനീ വിസത്തികാ,

തണ്ഹാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി നേതവേ;

തം ബുദ്ധമനന്തഗോചരം,

അപദം കേന പദേന നേസ്സഥാ’’തി.

തത്ഥ യസ്സ ജിതം നാവജീയതീതി യസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേന തേന മഗ്ഗേന ജിതം രാഗാദികിലേസജാതം പുന അസമുദാചരണതോ നാവജീയതി, ദുജ്ജിതം നാമ ന ഹോതി. നോയാതീതി ന ഉയ്യാതി, യസ്സ ജിതം കിലേസജാതം രാഗാദീസു കോചി ഏകോ കിലേസോപി ലോകേ പച്ഛതോ വത്തീ നാമ ന ഹോതി, നാനുബന്ധതീതി അത്ഥോ. അനന്തഗോചരന്തി അനന്താരമ്മണസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വസേന അപരിയന്ത ഗോചരം. കേന പദേനാതി യസ്സ ഹി രാഗപദാദീസു ഏകപദമ്പി അത്ഥി, തം തുമ്ഹേ തേന പദേന നേസ്സഥ. ബുദ്ധസ്സ പന ഏകപദമ്പി നത്ഥി, തം അപദം ബുദ്ധം തുമ്ഹേ കേന പദേന നേസ്സഥ.

ദുതിയഗാഥായ തണ്ഹാ നാമേസാ സംസിബ്ബിതപരിയോനന്ധനട്ഠേന ജാലമസ്സാ അത്ഥീതിപി ജാലകാരികാതിപി ജാലൂപമാതിപി ജാലിനീ. രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു വിസത്തതായ വിസത്തമനതായ വിസാഹരതായ വിസപുപ്ഫതായ വിസഫലതായ വിസപരിഭോഗതായ വിസത്തികാ. സാ ഏവരൂപാ തണ്ഹാ യസ്സ കുഹിഞ്ചി ഭവേ നേതും നത്ഥി, തം തുമ്ഹേ അപദം ബുദ്ധം കേന പദേന നേസ്സഥാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. മാരധീതരോപി തത്ഥേവ അന്തരധായിംസു.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ, ‘‘മാഗണ്ഡിയ, അഹം പുബ്ബേ ഇമാ തിസ്സോ മാരധീതരോ അദ്ദസം സേമ്ഹാദീഹി അപലിബുദ്ധേന സുവണ്ണക്ഖന്ധസദിസേന അത്തഭാവേന സമന്നാഗതാ, തദാപി മേഥുനസ്മിം ഛന്ദോ നാഹോസിയേവ. തവ ധീതു സരീരം ദ്വത്തിംസാകാരകുണപപരിപൂരം ബഹിവിചിത്തോ വിയ അസുചിഘടോ. സചേ ഹി മമ പാദോ അസുചിമക്ഖിതോ ഭവേയ്യ, അയഞ്ച ഉമ്മാരട്ഠാനേ തിട്ഠേയ്യ, തഥാപിസ്സാ സരീരേ അഹം പാദേ ന ഫുസേയ്യ’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച,

നാഹോസി ഛന്ദോ അപി മേഥുനസ്മിം;

കിമേവിദം മുത്തകരീസപുണ്ണം,

പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’’തി. (സു. നി. ൮൪൧; മഹാനി. ൭൦);

ദേസനാവസാനേ ഉഭോപി ജയമ്പതികാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.

മാരധീതരവത്ഥു പഠമം.