൭. ലാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു

അപ്പസ്സുതായന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലാളുദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര മങ്ഗലം കരോന്താനം ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘തിരോകുട്ടേസു തിട്ഠന്തീ’’തിആദിനാ (ഖു. പാ. ൭.൧; പേ. വ. ൧൪) നയേന അവമങ്ഗലം കഥേതി, അവമങ്ഗലം കരോന്താനം ഗേഹം ഗന്ത്വാ തിരോകുട്ടാദീസു കഥേതബ്ബേസു ‘‘ദാനഞ്ച ധമ്മചരിയാ ചാ’’തിആദിനാ (ഖു. പാ. ൫.൭; സു. നി. ൨൬൬) നയേന മങ്ഗലഗാഥാ വാ ‘‘യം കിഞ്ചി വിത്തം ഇധ വാ ഹുരം വാ’’തി രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൩; സു. നി. ൨൨൬) വാ കഥേതി. ഏവം തേസു തേസു ഠാനേസു ‘‘അഞ്ഞം കഥേസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം കഥേന്തോപി ‘‘അഞ്ഞം കഥേമീ’’തി ന ജാനാതി. ഭിക്ഖൂ തസ്സ കഥം സുത്വാ സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ലാളുദായിസ്സ മങ്ഗലാമങ്ഗലട്ഠാനേസു ഗമനേന, അഞ്ഞസ്മിം കഥേതബ്ബേ അഞ്ഞമേവ കഥേതീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവേസ ഏവം കഥേതി, പുബ്ബേപി അഞ്ഞസ്മിം കഥേതബ്ബേ അഞ്ഞമേവ കഥേസീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിയം അഗ്ഗിദത്തസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ സോമദത്തകുമാരോ നാമ രാജാനം ഉപട്ഠഹി. സോ രഞ്ഞാ പിയോ അഹോസി മനാപോ. ബ്രാഹ്മണോ പന കസികമ്മം നിസ്സായ ജീവതി. തസ്സ ദ്വേയേവ ഗോണാ അഹേസും. തേസു ഏകോ മതോ. ബ്രാഹ്മണോ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത, സോമദത്ത, രാജാനം മേ യാചിത്വാ ഏകം ഗോണം ആഹരാ’’തി. സോമദത്തോ ‘‘സചാഹം രാജാനം യാചിസ്സാമി, ലഹുഭാവോ മേ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേയേവ, താത, രാജാനം യാചഥാ’’തി വത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, മം ഗഹേത്വാ യാഹീ’’തി വുത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ദന്ധപഞ്ഞോ അഭിക്കമാദിവചനമത്തമ്പി ന ജാനാതി, അഞ്ഞസ്മിം വത്തബ്ബേ അഞ്ഞമേവ വദതി, സിക്ഖാപേത്വാ പന നം നേസ്സാമീ’’തി. സോ തം ആദായ ബീരണത്ഥമ്ഭകം നാമ സുസാനം ഗന്ത്വാ തിണകലാപേ ബന്ധിത്വാ ‘‘അയം രാജാ, അയം ഉപരാജാ, അയം സേനാപതീ’’തി നാമാനി കത്വാ പടിപാടിയാ പിതു ദസ്സേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി രാജകുലം ഗന്ത്വാ ഏവം അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം പടിക്കമിതബ്ബം, ഏവം നാമ രാജാ വത്തബ്ബോ, ഏവം നാമ ഉപരാജാ, രാജാനം പന ഉപസങ്കമിത്വാ ‘ജയതു ഭവം, മഹാരാജാ’തി വത്വാ ഏവം ഠത്വാ ഇമം ഗാഥം വത്വാ ഗോണം യാചേയ്യാഥാ’’തി ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ദേഹി ഖത്തിയാ’’തി.

സോ ഹി സംവച്ഛരമത്തേന തം ഗാഥം പഗുണം കത്വാ പഗുണഭാവം പുത്തസ്സ ആരോചേത്വാ ‘‘തേന ഹി, താത, കഞ്ചിദേവ പണ്ണാകാരം ആദായ ആഗച്ഛഥ, അഹം പുരിമതരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു, താതാ’’തി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ സോമദത്തസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികേ ഠിതകാലേ ഉസ്സാഹപ്പത്തോ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ തുട്ഠചിത്തേന കതപടിസമ്മോദനോ, ‘‘താത, ചിരസ്സം വത ആഗതത്ഥ, ഇദമാസനം നിസീദിത്വാ വദഥ, യേനത്ഥോ’’തി വുത്തേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ദ്വേ മേ ഗോണാ മഹാരാജ, യേഹി ഖേത്തം കസാമസേ;

തേസു ഏകോ മതോ ദേവ, ദുതിയം ഗണ്ഹ ഖത്തിയാ’’തി.

രഞ്ഞാ ‘‘കിം വദേസി, താത, പുന വദേഹീ’’തി വുത്തേപി തമേവ ഗാഥം ആഹ. രാജാ തേന വിരജ്ഝിത്വാ കഥിതഭാവം ഞത്വാ സിതം കത്വാ, ‘‘സോമദത്ത, തുമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹൂ മഞ്ഞേ ഗോണാ’’തി വത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ദിന്നാ ബഹൂ ഭവിസ്സന്തി, ദേവാ’’തി വുത്തേ ബോധിസത്തസ്സ തുസ്സിത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ സോളസ ഗോണേ അലങ്കാരഭണ്ഡകം നിവാസഗാമഞ്ചസ്സ ബ്രഹ്മദേയ്യം ദത്വാ മഹന്തേന യസേന ബ്രാഹ്മണം ഉയ്യോജേസീതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണോ ലാളുദായീ, സോമദത്തോ പന അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപേസ അത്തനോ അപ്പസ്സുതതായ അഞ്ഞസ്മിം വത്തബ്ബേ അഞ്ഞമേവ വദതി. അപ്പസ്സുതപുരിസോ ഹി ബലിബദ്ദസദിസോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൫൨. ‘‘അപ്പസ്സുതായം പുരിസോ, ബലിബദ്ദോവ ജീരതി;

മംസാനി തസ്സ വഡ്ഢന്തി, പഞ്ഞാ തസ്സ ന വഡ്ഢതീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പസ്സുതായന്തി ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ പണ്ണാസകാനം. അഥ വാ പന വഗ്ഗാനം സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സുത്തന്താനം വാപി അഭാവേന അപ്പസ്സുതോ അയം. കമ്മട്ഠാനം പന ഉഗ്ഗഹേത്വാ അനുയുഞ്ജന്തോ ബഹുസ്സുതോവ. ബലിബദ്ദോവ ജീരതീതി യഥാ ഹി ബലിബദ്ദോ ജീരമാനോ വഡ്ഢമാനോ നേവ മാതു, ന പിതു, ന സേസഞാതകാനം അത്ഥായ വഡ്ഢതി, അഥ ഖോ നിരത്ഥകമേവ ജീരതി, ഏവമേവം അയമ്പി ന ഉപജ്ഝായവത്തം കരോതി, ന ആചരിയവത്തം, ന ആഗന്തുകവത്താദീനി, ന ഭാവനാരാമതം അനുയുഞ്ജതി, നിരത്ഥകമേവ ജീരതി, മംസാനി തസ്സ വഡ്ഢന്തീതി യഥാ ബലിബദ്ദസ്സ ‘‘യുഗനങ്ഗലാദീനി വഹിതും അസമത്ഥോ ഏസോ’’തി അരഞ്ഞേ വിസ്സട്ഠസ്സ തത്ഥേവ വിചരന്തസ്സ ഖാദന്തസ്സ പിവന്തസ്സ മംസാനി വഡ്ഢന്തി, ഏവമേവ ഇമസ്സാപി ഉപജ്ഝായാദീഹി വിസ്സട്ഠസ്സ സങ്ഘം നിസ്സായ ചത്താരോ പച്ചയേ ലഭിത്വാ ഉദ്ധവിരേചനാദീനി കത്വാ കായം പോസേന്തസ്സ മംസാനി വഡ്ഢന്തി, ഥൂലസരീരോ ഹുത്വാ വിചരതി. പഞ്ഞാ തസ്സാതി ലോകിയലോകുത്തരാ പനസ്സ പഞ്ഞാ ഏകങ്ഗുലമത്താപി ന വഡ്ഢതി, അരഞ്ഞേ പന ഗച്ഛലതാദീനി വിയ ഛ ദ്വാരാനി നിസ്സായ തണ്ഹാ ചേവ നവവിധമാനോ ച വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ മഹാജനോ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണീതി.

ലാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.