൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു

യോ ദണ്ഡേനാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ തിത്ഥിയാ സന്നിപതിത്വാ മന്തേസും – ‘‘ജാനാഥാവുസോ, ‘കേന കാരണേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ലാഭസക്കാരോ മഹാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’തി. മയം ന ജാനാമ, തുമ്ഹേ പന ജാനാഥാതി. ആമ, ജാനാമ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം നാമ ഏകം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ദേവതാഹി കതകമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേതി ‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭന്തീ’തി. നിരയേ നിബ്ബത്താനമ്പി കമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേതി ‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’തി. മനുസ്സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം അഭിഹരന്തി, സചേ തം മാരേതും സക്ഖിസ്സാമ, സോ ലാഭസക്കാരോ അമ്ഹാകം നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി. തേ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി സബ്ബേ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ ‘‘യംകിഞ്ചി കത്വാ തം മാരാപേസ്സാമാ’’തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ കഹാപണസഹസ്സം ലഭിത്വാ പുരിസഘാതകമ്മം കത്വാ ചരന്തേ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നാമ കാളസിലായം വസതി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം മാരേഥാ’’തി തേസം കഹാപണേ അദംസു. ചോരാ ധനലോഭേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഥേരം മാരേസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ വസനട്ഠാനം പരിവാരേസും. ഥേരോ തേഹി പരിക്ഖിത്തഭാവം ഞത്വാ കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദേന നിക്ഖമിത്വാ പക്കാമി. തേ ചോരാ തം ദിവസം ഥേരം അദിസ്വാ പുനേകദിവസം ഗന്ത്വാ പരിക്ഖിപിംസു. ഥേരോ ഞത്വാ കണ്ണികാമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. ഏവം തേ പഠമമാസേപി മജ്ഝിമമാസേപി ഥേരം ഗഹേതും നാസക്ഖിംസു. പച്ഛിമമാസേ പന സമ്പത്തേ ഥേരോ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ ആകഡ്ഢനഭാവം ഞത്വാ ന അപഗച്ഛി. ചോരാ ഗന്ത്വാ ഥേരം ഗഹേത്വാ തണ്ഡുലകണമത്താനിസ്സ അട്ഠീനി കരോന്താ ഭിന്ദിംസു. അഥ നം ‘‘മതോ’’തി സഞ്ഞായ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബപിട്ഠേ ഖിപിത്വാ പക്കമിംസു.

ഥേരോ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി അത്തഭാവം ഝാനവേഠനേന വേഠേത്വാ ഥിരം കത്വാ ആകാസേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘പരിനിബ്ബായിസ്സസി, മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കത്ഥ ഗന്ത്വാ’’തി? ‘‘കാളസിലാപദേസം, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, മയ്ഹം ധമ്മം കഥേത്വാ യാഹി. താദിസസ്സ ഹി മേ സാവകസ്സ ഇദാനി ദസ്സനം നത്ഥീതി. സോ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ പരിനിബ്ബാനദിവസേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ നാനപ്പകാരാ ഇദ്ധിയോ കത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കാളസിലാടവിം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായി. ‘‘ഥേരം കിര ചോരാ മാരേസു’’ന്തി അയമ്പി കഥാ സകലജമ്ബുദീപേ പത്ഥരി. രാജാ അജാതസത്തു ചോരേ പരിയേസനത്ഥായ ചരപുരിസേ പയോജേസി. തേസുപി ചോരേസു സുരാപാനേ സുരം പിവന്തേസു ഏകോ ഏകസ്സ പിട്ഠിം പഹരിത്വാ പാതേസി. സോ തം സന്തേജ്ജേത്വാ ‘‘അമ്ഭോ ദുബ്ബിനീത, ത്വം കസ്മാ മേ പിട്ഠിം പാതേസീ’’തി ആഹ. കിം പന ഹരേ ദുട്ഠചോര, തയാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പഠമം പഹടോതി? കിം പന മയാ പഹടഭാവം ത്വം ന ജാനാസീതി? ഇതി നേസം ‘‘മയാ പഹടോ, മയാ പഹടോ’’തി വദന്താനം വചനം സുത്വാ തേ ചരപുരിസാ തേ സബ്ബേ ചോരേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേഹി ഥേരോ മാരിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേന തുമ്ഹേ ഉയ്യോജിതാ’’തി? ‘‘നഗ്ഗസമണകേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ പഞ്ചസതേ നഗ്ഗസമണകേ ഗാഹാപേത്വാ പഞ്ചസതേഹി ചോരേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നാഭിപ്പമാണേസു ആവാടേസു നിഖണാപേത്വാ പലാലേഹി പടിച്ഛാദാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദാപേസി. അഥ നേസം ഝാമഭാവം ഞത്വാ അയനങ്ഗലേഹി കസാപേത്വാ സബ്ബേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കാരാപേസി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ അത്തനോ അനനുരൂപമേവ മരണം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഇമസ്സേവ അത്തഭാവസ്സ അനനുരൂപം മരണം പത്തോ, പുബ്ബേ പന തേന കതസ്സ കമ്മസ്സ അനുരൂപമേവ മരണം പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘കിം പനസ്സ, ഭന്തേ, പുബ്ബകമ്മ’’ന്തി പുട്ഠോ വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിവാസീ ഏകോ കുലപുത്തോ സയമേവ കോട്ടനപചനാദീനി കമ്മാനി കരോന്തോ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ നം, ‘‘താത, ത്വം ഏകകോവ ഗേഹേ ച അരഞ്ഞേ ച കമ്മം കരോന്തോ കിലമസി, ഏകം തേ കുമാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, ന മയ്ഹം ഏവരൂപായത്ഥോ, അഹം യാവ തുമ്ഹേ ജീവഥ, താവ വോ സഹത്ഥാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി തേന പടിക്ഖിത്താ പുനപ്പുനം തം യാചിത്വാ കുമാരികം ആനയിംസു. സാ കതിപാഹമേവ തേ ഉപട്ഠഹിത്വാ പച്ഛാ തേസം ദസ്സനമ്പി അനിച്ഛന്തീ ‘‘ന സക്കാ തവ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി ഉജ്ഝായിത്വാ തസ്മിം അത്തനോ കഥം അഗ്ഗണ്ഹന്തേ തസ്സ ബഹിഗതകാലേ മകചിവാകഖണ്ഡാനി ച യാഗുഫേണഞ്ച ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ആകിരിത്വാ തേനാഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുട്ഠാ ആഹ – ‘‘ഇമേസം അന്ധമഹല്ലകാനം ഏതം കമ്മം, സബ്ബം ഗേഹം കിലിട്ഠം കരോന്താ വിചരന്തി, ന സക്കാ ഏതേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി. ഏവം തായ നം പുനപ്പുനം കഥയമാനായ ഏവരൂപോപി പൂരിതപാരമീ സത്തോ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഭിജ്ജി. സോ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമി നേസം കത്തബ്ബ’’ന്തി തേ ഭോജേത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, അസുകട്ഠാനേ നാമ തുമ്ഹാകം ഞാതകാ ആഗമനം പച്ചാസീസന്തി, തത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി തേ യാനകം ആരോപേത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്തോ അടവിമജ്ഝം പത്തകാലേ, ‘‘താത, രസ്മിയോ ഗണ്ഹാഥ, ഗാവോ പതോദസഞ്ഞായ ഗമിസ്സന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ചോരാ വസന്തി, അഹം ഓതരാമീ’’തി പിതു ഹത്ഥേ രസ്മിയോ ദത്വാ ഓതരിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സദ്ദം പരിവത്തേത്വാ ചോരാനം ഉട്ഠിതസദ്ദമകാസി. മാതാപിതരോ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ചോരാ ഉട്ഠിതാ’’തി സഞ്ഞായ, ‘‘താത, മയം മഹല്ലകാ, ത്വം അത്താനമേവ രക്ഖാഹീ’’തി ആഹംസു. സോ മാതാപിതരോ തഥാവിരവന്തേപി ചോരസദ്ദം കരോന്തോ കോട്ടേത്വാ മാരേത്വാ അടവിയം ഖിപിത്വാ പച്ചാഗമി.

സത്ഥാ ഇദം തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഏത്തകം കമ്മം കത്വാ അനേകവസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന അത്തഭാവസതേ ഏവമേവ കോട്ടേത്വാ സംചുണ്ണിതോ മരണം പത്തോ. ഏവം മോഗ്ഗല്ലാനേന അത്തനോ കമ്മാനുരൂപമേവ മരണം ലദ്ധം, പഞ്ചഹി ചോരസതേഹി സദ്ധിം ലഭിംസു. അപ്പദുട്ഠേസു ഹി പദുസ്സന്തോ ദസഹി കാരണേഹി അനയബ്യസനം പാപുണാതിയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൩൭. ‘‘യോ ദണ്ഡേന അദണ്ഡേസു, അപ്പദുട്ഠേസു ദുസ്സതി;

ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനം, ഖിപ്പമേവ നിഗച്ഛതി.

൧൩൮. ‘‘വേദനം ഫരുസം ജാനിം, സരീരസ്സ വ ഭേദനം;

ഗരുകം വാപി ആബാധം, ചിത്തക്ഖേപം വ പാപുണേ.

൧൩൯. ‘‘രാജതോ വാ ഉപസഗ്ഗം, അബ്ഭക്ഖാനം വ ദാരുണം;

പരിക്ഖയം വ ഞാതീനം, ഭോഗാനം വ പഭങ്ഗുരം.

൧൪൦. ‘‘അഥ വാസ്സ അഗാരാനി, അഗ്ഗി ഡഹതി പാവകോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ അദണ്ഡേസൂതി കായദണ്ഡാദിരഹിതേസു ഖീണാസവേസു. അപ്പദുട്ഠേസൂതി പരേസു വാ അത്തനി വാ നിരപരാധേസു. ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനന്തി ദസസു ദുക്ഖകാരണേസു അഞ്ഞതരം കാരണം. വേദനന്തി സീസരോഗാദിഭേദം ഫരുസം വേദനം. ജാനിന്തി കിച്ഛാധിഗതസ്സ ധനസ്സ ജാനിം. ഭേദനന്തി ഹത്ഥച്ഛേദാദികം സരീരഭേദനം. ഗരുകന്തി പക്ഖഹതഏകചക്ഖുകപീഠസപ്പികുണീഭാവകുട്ഠരോഗാദിഭേദം ഗരുകാബാധം വാ. ചിത്തക്ഖേപന്തി ഉമ്മാദം. ഉപസഗ്ഗന്തി യസവിലോപസേനാപതിട്ഠാനാദിഅച്ഛിന്ദനാദികം രാജതോ ഉപസഗ്ഗം വാ. അബ്ഭക്ഖാനന്തി അദിട്ഠഅസുതഅചിന്തിതപുബ്ബം ‘‘ഇദം സന്ധിച്ഛേദാദികമ്മം, ഇദം വാ രാജാപരാധിതകമ്മം തയാ കത’’ന്തി ഏവരൂപം ദാരുണം അബ്ഭക്ഖാനം വാ. പരിക്ഖയം വ ഞാതീനന്തി അത്തനോ അവസ്സയോ ഭവിതും സമത്ഥാനം ഞാതീനം പരിക്ഖയം വാ. പഭങ്ഗുരന്തി പഭങ്ഗുഭാവം പൂതിഭാവം. യം ഹിസ്സ ഗേഹേ ധഞ്ഞം, തം പൂതിഭാവം ആപജ്ജതി, സുവണ്ണം അങ്ഗാരഭാവം, മുത്താ കപ്പാസട്ഠിഭാവം, കഹാപണം കപാലഖണ്ഡാദിഭാവം, ദ്വിപദചതുപ്പദാ കാണകുണാദിഭാവന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗി ഡഹതീതി ഏകസംവച്ഛരേ ദ്വത്തിക്ഖത്തും അഞ്ഞസ്മിം ഡാഹകേ അവിജ്ജമാനേപി അസനിഅഗ്ഗി വാ പതിത്വാ ഡഹതി, അത്തനോവ ധമ്മതായ ഉട്ഠിതോ പാവകോ വാ ഡഹതിയേവ. നിരയന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമേസം ദസന്നം ഠാനാനം അഞ്ഞതരം പത്വാപി ഏകംസേന സമ്പരായേ പത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി വുത്തം.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു സത്തമം.