൧൩. കിസാഗോതമീവത്ഥു

യോ ച വസ്സസതം ജീവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കിസാഗോതമിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകസ്സ സേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ചത്താലീസകോടിധനം അങ്ഗാരാ ഏവ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. സേട്ഠി തം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നസോകോ ആഹാരം പടിക്ഖിപിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. തസ്സേകോ സഹായകോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ‘‘സമ്മ, കസ്മാ സോചസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘സമ്മ, മാ സോചി, അഹം ഏകം ഉപായം ജാനാമി, തം കരോഹീ’’തി. ‘‘കിം കരോമി, സമ്മാ’’തി? അത്തനോ ആപണേ കിലഞ്ജം പസാരേത്വാ തത്ഥ തേ അങ്ഗാരേ രാസിം കത്വാ വിക്കിണന്തോ വിയ നിസീദ, ആഗതാഗതേസു മനുസ്സേസു യേ ഏവം വദന്തി – ‘‘സേസജനാ വത്ഥതേലമധുഫാണിതാദീനി വിക്കിണന്തി, ത്വം പന അങ്ഗാരേ വിക്കിണന്തോ നിസിന്നോ’’തി. തേ വദേയ്യാസി – ‘‘അത്തനോ സന്തകം അവിക്കിണന്തോ കിം കരോമീ’’തി? യോ പന തം ഏവം വദതി ‘‘സേസജനാ വത്ഥതേലമധുഫാണിതാദീനി വിക്കിണന്തി, ത്വം പന ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വിക്കിണന്തോ നിസിന്നോ’’തി. തം വദേയ്യാസി ‘‘കഹം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണ’’ന്തി. ‘‘ഇദ’’ന്തി ച വുത്തേ ‘‘ആഹര, താവ ന’’ന്തി ഹത്ഥേഹി പടിച്ഛേയ്യാസി. ഏവം ദിന്നം തവ ഹത്ഥേ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഭവിസ്സതി. സാ പന സചേ കുമാരികാ ഹോതി, തവ ഗേഹേ പുത്തസ്സ നം ആഹരിത്വാ ചത്താലീസകോടിധനം തസ്സാ നിയ്യാദേത്വാ തായ ദിന്നം വലഞ്ജേയ്യാസി. സചേ കുമാരകോ ഹോതി, തവ ഗേഹേ വയപ്പത്തം ധീതരം തസ്സ ദത്വാ ചത്താലീസകോടിധനം നിയ്യാദേത്വാ തേന ദിന്നം വലഞ്ജേയ്യാസീതി. സോ ‘‘ഭദ്ദകോ ഉപായോ’’തി അത്തനോ ആപണേ അങ്ഗാരേ രാസിം കത്വാ വിക്കിണന്തോ വിയ നിസീദി. യേ പന നം ഏവമാഹംസു – ‘‘സേസജനാ വത്ഥതേലമധുഫാണിതാദീനി വിക്കിണന്തി, കിം പന ത്വം അങ്ഗാരേ വിക്കിണന്തോ നിസിന്നോ’’തി? തേസം ‘‘അത്തനോ സന്തകം അവിക്കിണന്തോ കിം കരോമീ’’തി പടിവചനം അദാസി. അഥേകാ ഗോതമീ നാമ കുമാരികാ കിസസരീരതായ കിസാഗോതമീതി പഞ്ഞായമാനാ പരിജിണ്ണകുലസ്സ ധീതാ അത്തനോ ഏകേന കിച്ചേന ആപണദ്വാരം ഗന്ത്വാ തം സേട്ഠിം ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം, താത, സേസജനാ വത്ഥതേലമധുഫാണിതാദീനി വിക്കിണന്തി, ത്വം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വിക്കിണന്തോ നിസിന്നോ’’തി? ‘‘കഹം, അമ്മ, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണ’’ന്തി? ‘‘നനു ‘ത്വം തദേവ ഗഹേത്വാ നിസിന്നോസീ’തി, ആഹര, താവ നം, അമ്മാ’’തി. സാ ഹത്ഥപൂരം ഗഹേത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേസു ഠപേസി, തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമേവ അഹോസി.

അഥ നം സേട്ഠി ‘‘കതരം തേ, അമ്മ, ഗേഹ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകം നാമാ’’തി വുത്തേ തസ്സാ അസ്സാമികഭാവം ഞത്വാ ധനം പടിസാമേത്വാ തം അത്തനോ പുത്തസ്സ ആനേത്വാ ചത്താലീസകോടിധനം പടിച്ഛാപേസി. സബ്ബം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമേവ അഹോസി. തസ്സാ അപരേന സമയേന ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായി. സോ പദസാ ഗമനകാലേ കാലമകാസി. സാ അദിട്ഠപുബ്ബമരണതായ തം ഝാപേതും നീഹരന്തേ വാരേത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഭേസജ്ജം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി മതകളേവരം അങ്കേനാദായ ‘‘അപി നു മേ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജം ജാനാഥാ’’തി പുച്ഛന്തീ ഘരപടിപാടിയാ വിചരതി. അഥ നം മനുസ്സാ, ‘‘അമ്മ, ത്വം ഉമ്മത്തികാ ജാതാ, മതകപുത്തസ്സ ഭേസജ്ജം പുച്ഛന്തീ വിചരസീ’’തി വദന്തി. സാ ‘‘അവസ്സം മമ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജം ജാനനകം ലഭിസ്സാമീ’’തി മഞ്ഞമാനാ വിചരതി. അഥ നം ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ ദിസ്വാ, ‘‘അയം മമ ധീതാ പഠമം പുത്തകം വിജാതാ ഭവിസ്സതി അദിട്ഠപുബ്ബമരണാ, മയാ ഇമിസ്സാ അവസ്സയേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്മ, അഹം ഭേസജ്ജം ന ജാനാമി, ഭേസജ്ജജാനനകം പന ജാനാമീ’’തി. ‘‘കോ ജാനാതി, താതാ’’തി? ‘‘സത്ഥാ, അമ്മ, ജാനാതി, ഗച്ഛ, തം പുച്ഛാഹീ’’തി. സാ ‘‘ഗമിസ്സാമി, താത, പുച്ഛിസ്സാമി, താതാ’’തി വത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേ കിര മേ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജം ജാനാഥ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാമീ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘അച്ഛരഗ്ഗഹണമത്തേ സിദ്ധത്ഥകേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി. ‘‘ലഭിസ്സാമി, ഭന്തേ’’. ‘‘കസ്സ പന ഗേഹേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘യസ്സ ഗേഹേ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ ന കോചി മതപുബ്ബോ’’തി. സാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ മതപുത്തകം അങ്കേനാദായ അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ പഠമഗേഹസ്സ ദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്മിം ഗേഹേ സിദ്ധത്ഥകോ, പുത്തസ്സ കിര മേ ഭേസജ്ജം ഏത’’ന്തി വത്വാ ‘‘അത്ഥീ’’തി വുത്തേ തേന ഹി ദേഥാതി. തേഹി ആഹരിത്വാ സിദ്ധത്ഥകേസു ദിയ്യമാനേസു ‘‘ഇമസ്മിം ഗേഹേ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ മതപുബ്ബോ കോചി നത്ഥി, അമ്മാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘കിം വദേസി, അമ്മ? ജീവമാനാ ഹി കതിപയാ, മതകാ ഏവ ബഹുകാ’’തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഗണ്ഹഥ വോ സിദ്ധത്ഥകേ, നേതം മമ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജ’’ന്തി പടിഅദാസി.

സാ ഇമിനാ നീയാമേന ആദിതോ പട്ഠായ നം പുച്ഛന്തീ വിചരി. സാ ഏകഗേഹേപി സിദ്ധത്ഥകേ അഗഹേത്വാ സായന്ഹസമയേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഭാരിയം കമ്മം, അഹം ‘മമേവ പുത്തോ മതോ’തി സഞ്ഞമകാസിം, സകലഗാമേപി പന ജീവന്തേഹി മതകാവ ബഹുതരാ’’തി. തസ്സാ ഏവം ചിന്തയമാനായ പുത്തസിനേഹം മുദുകഹദയം ഥദ്ധഭാവം അഗമാസി. സാ പുത്തം അരഞ്ഞേ ഛഡ്ഡേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ലദ്ധാ തേ ഏകച്ഛരമത്താ സിദ്ധത്ഥകാ’’തി ആഹ. ‘‘ന ലദ്ധാ, ഭന്തേ, സകലഗാമേ ജീവന്തേഹി മതകാവ ബഹുതരാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ത്വം ‘മമേവ പുത്തോ മതോ’തി സല്ലക്ഖേസി, ധുവധമ്മോ ഏസ സത്താനം. മച്ചുരാജാ ഹി സബ്ബസത്തേ അപരിപുണ്ണജ്ഝാസയേ ഏവ മഹോഘോ വിയ പരികഡ്ഢമാനോയേവ അപായസമുദ്ദേ പക്ഖിപതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘തം പുത്തപസുസമ്മത്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

സുത്തം ഗാമം മഹോഘോവ, മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൭);

ഗാഥാപരിയോസാനേ കിസാഗോതമീ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാ പന സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി, സത്ഥാ തം ഭിക്ഖുനീനം സന്തികം പേസേത്വാ പബ്ബാജേസി. സാ ലദ്ധൂപസമ്പദാ കിസാഗോതമീ ഥേരീതി പഞ്ഞായി. സാ ഏകദിവസം ഉപോസഥാഗാരേ വാരം പത്വാ ദീപം ജാലേത്വാ നിസിന്നാ ദീപജാലാ ഉപ്പജ്ജന്തിയോ ച ഭിജ്ജന്തിയോ ച ദിസ്വാ ‘‘ഏവമേവ ഇമേ സത്താ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി ച, നിബ്ബാനപ്പത്താ ഏവ ന പഞ്ഞായന്തീ’’തി ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേസി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തസ്സാ സമ്മുഖേ നിസീദിത്വാ കഥേന്തോ വിയ ‘‘ഏവമേവ, ഗോതമി, ഇമേ സത്താ ദീപജാലാ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി ച, നിബ്ബാനപ്പത്താ ഏവ ന പഞ്ഞായന്തി, ഏവം നിബ്ബാനം അപസ്സന്താനം വസ്സസതം ജീവനതോ നിബ്ബാനം പസ്സന്തസ്സ ഖണമത്തമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൪. ‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം അമതം പദം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ അമതം പദ’’ന്തി.

തത്ഥ അമതം പദന്തി മരണവിരഹിതകോട്ഠാസം, അമതമഹാനിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ദേസനാവസാനേ കിസാഗോതമീ യഥാനിസിന്നാവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹീതി.

കിസാഗോതമീവത്ഥു തേരസമം.