൮. സഹസ്സവഗ്ഗോ

൧. തമ്ബദാഠികചോരഘാതകവത്ഥു

സഹസ്സമപി ചേ വാചാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ തമ്ബദാഠികചോരഘാതകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകൂനപഞ്ചസതാ കിര ചോരാ ഗാമഘാതകാദീനി കരോന്താ ജീവികം കപ്പേസും. അഥേകോ പുരിസോ നിബ്ബിദ്ധപിങ്ഗലോ തമ്ബദാഠികോ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ജീവിസ്സാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ചോരജേട്ഠകസ്സ ദസ്സേത്വാ ‘‘അയമ്പി അമ്ഹാകം സന്തികേ വസിതും ഇച്ഛതീ’’തി ആഹംസു. അഥ നം ചോരജേട്ഠകോ ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം മാതു ഥനം ഛിന്ദിത്വാ പിതു വാ ഗലലോഹിതം നീഹരിത്വാ ഖാദനസമത്ഥോ അതികക്ഖളോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നത്ഥേതസ്സ അമ്ഹാകം സന്തികേ വസനകിച്ച’’ന്തി പടിക്ഖിപി. സോ ഏവം പടിക്ഖിത്തോപി ആഗന്ത്വാ ഏകം തസ്സേവ അന്തേവാസികം ഉപട്ഠഹന്തോ ആരാധേസി. സോ തം ആദായ ചോരജേട്ഠകം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘സാമി, ഭദ്ദകോ ഏസ, അമ്ഹാകം ഉപകാരകോ, സങ്ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി യാചിത്വാ ചോരജേട്ഠകം പടിച്ഛാപേസി. അഥേകദിവസം നാഗരാ രാജപുരിസേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ തേ ചോരേ ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛയമഹാമച്ചാനം സന്തികം നയിംസു. അമച്ചാ തേസം ഫരസുനാ സീസച്ഛേദം ആണാപേസും. തതോ ‘‘കോ നു ഖോ ഇമേ മാരേസ്സതീ’’തി പരിയേസന്താ തേ മാരേതും ഇച്ഛന്തം കഞ്ചി അദിസ്വാ ചോരജേട്ഠകം ആഹംസു – ‘‘ത്വം ഇമേ മാരേത്വാ ജീവിതഞ്ചേവ ലഭിസ്സസി സമ്മാനഞ്ച, മാരേഹി നേ’’തി. സോപി അത്താനം നിസ്സായ വസിതത്താ തേ മാരേതും ന ഇച്ഛി. ഏതേനൂപായേന ഏകൂനപഞ്ചസതേ പുച്ഛിംസു, സബ്ബേപി ന ഇച്ഛിംസു. സബ്ബപച്ഛാ തം നിബ്ബിദ്ധപിങ്ഗലം തമ്ബദാഠികം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തേ സബ്ബേപി മാരേത്വാ ജീവിതഞ്ചേവ സമ്മാനഞ്ച ലഭി. ഏതേനൂപായേന നഗരസ്സ ദക്ഖിണതോപി പഞ്ച ചോരസതാനി ആനേത്വാ അമച്ചാനം ദസ്സേത്വാ തേഹി തേസമ്പി സീസച്ഛേദേ ആണത്തേ ചോരജേട്ഠകം ആദിം കത്വാ പുച്ഛന്താ കഞ്ചി മാരേതും ഇച്ഛന്തം അദിസ്വാ ‘‘പുരിമദിവസേ ഏകോ പുരിസോ പഞ്ചസതേ ചോരേ മാരേസി, കഹം നു ഖോ സോ’’തി. ‘‘അസുകട്ഠാനേ അമ്ഹേതി ദിട്ഠോ’’തി വുത്തേ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമേ മാരേഹി, സമ്മാനം ലച്ഛസീ’’തി ആണാപേസും. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തേ സബ്ബേപി മാരേത്വാ സമ്മാനം ലഭി. അഥ നം ‘‘ഭദ്ദകോ അയം പുരിസോ, നിബദ്ധം ചോരഘാതകമേവ ഏതം കരിസ്സാമാ’’തി മന്തേത്വാ തസ്സ തം ഠാനന്തരം ദത്വാവ സമ്മാനം കരിംസു. സോ പച്ഛിമദിസതോപി ഉത്തരദിസതോപി ആനീതേ പഞ്ചസതേ പഞ്ചസതേ ചോരേ ഘാതേസിയേവ. ഏവം ചതൂഹി ദിസാഹി ആനീതാനി ദ്വേ സഹസ്സാനി മാരേത്വാ തതോ പട്ഠായ ദേവസികം ഏകം ദ്വേതി ആനീതേ തേ മനുസ്സേ മാരേത്വാ പഞ്ചപണ്ണാസ സംവച്ഛരാനി ചോരഘാതകകമ്മം അകാസി.

സോ മഹല്ലകകാലേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സീസം ഛിന്ദിതും ന സക്കോതി, ദ്വേ തയോ വാരേ പഹരന്തോ മനുസ്സേ കിലമേതി. നാഗരാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അഞ്ഞോപി ചോരഘാതകോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, അയം അതിവിയ മനുസ്സേ കിലമേതി, കിം ഇമിനാ’’തി തസ്സ തം ഠാനന്തരം ഹരിംസു. സോ പുബ്ബേ ചോരഘാതകകമ്മം കരോന്തോ ‘‘അഹതസാടകേ നിവാസേതും, നവസപ്പിനാ സങ്ഖതം ഖീരയാഗും പിവിതും, സുമനപുപ്ഫാനി പിലന്ധിതും, ഗന്ധേ വിലിമ്പിതു’’ന്തി ഇമാനി ചത്താരി ന ലഭി. സോ ഠാനാ ചാവിതദിവസേ ‘‘ഖീരയാഗും മേ പചഥാ’’തി വത്വാ അഹതവത്ഥസുമനമാലാവിലേപനാനി ഗാഹാപേത്വാ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ അഹതവത്ഥാനി നിവാസേത്വാ മാലാ പിലന്ധിത്വാ ഗന്ധേഹി അനുലിത്തഗത്തോ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ നിസീദി. അഥസ്സ നവസപ്പിനാ സങ്ഖതം ഖീരയാഗും പുരതോ ഠപേത്വാ ഹത്ഥധോവനോദകം ആഹരിംസു. തസ്മിം ഖണേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അജ്ജ മയാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി അത്തനോ ഭിക്ഖാചാരം ഓലോകേന്തോ തസ്സ ഗേഹേ ഖീരയാഗും ദിസ്വാ ‘‘കരിസ്സതി നു ഖോ മേ പുരിസോ സങ്ഗഹ’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘മം ദിസ്വാ മമ സങ്ഗഹം കരിസ്സതി, കരിത്വാ ച പന മഹാസമ്പത്തിം ലഭിസ്സതി അയം കുലപുത്തോ’’തി ഞത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ആദായ തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

സോ ഥേരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ചിരം ചോരഘാതകകമ്മം കതം, ബഹൂ മനുസ്സാ മാരിതാ, ഇദാനി മേ ഗേഹേ ഖീരയാഗു പടിയത്താ, ഥേരോ ആഗന്ത്വാ മമ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ, ഇദാനി മയാ അയ്യസ്സ ദേയ്യധമ്മം ദാതും വട്ടതീ’’തി പുരതോ ഠപിതയാഗും അപനേത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അന്തോഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ പത്തേ ഖീരയാഗും ആകിരിത്വാ നവസപ്പിം ആസിഞ്ചിത്വാ ഥേരം ബീജമാനോ അട്ഠാസി. അഥസ്സ ച ദീഘരത്തം അലദ്ധപുബ്ബതായ ഖീരയാഗും പാതും ബലവഅജ്ഝാസയോ അഹോസി. ഥേരോ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ ‘‘ത്വം, ഉപാസക, അത്തനോ യാഗും പിവാ’’തി ആഹ. സോ അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ ബീജനിം ദത്വാ യാഗും പിവി. ഥേരോ ബീജമാനം പുരിസം ‘‘ഗച്ഛ, ഉപാസകമേവ ബീജാഹീ’’തി ആഹ. സോ ബീജിയമാനോ കുച്ഛിപൂരം യാഗും പിവിത്വാ ആഗന്ത്വാ ഥേരം ബീജമാനോ ഠത്വാ കതാഹാരകിച്ചസ്സ ഥേരസ്സ പത്തം അഗ്ഗഹേസി. ഥേരോ തസ്സ അനുമോദനം ആരഭി. സോ അത്തനോ ചിത്തം ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനാനുഗം കാതും നാസക്ഖി. ഥേരോ സല്ലക്ഖേത്വാ, ‘‘ഉപാസക, കസ്മാ ചിത്തം ദേസനാനുഗം കാതും ന സക്കോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ, മയാ ദീഘരത്തം കക്ഖളകമ്മം കതം, ബഹൂ മനുസ്സാ മാരിതാ, തമഹം അത്തനോ കമ്മം അനുസ്സരന്തോ ചിത്തം അയ്യസ്സ ദേസനാനുഗം കാതും നാസക്ഖി’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘വഞ്ചേസ്സാമി ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം പന ത്വം അത്തനോ രുചിയാ അകാസി, അഞ്ഞേഹി കാരിതോസീ’’തി? ‘‘രാജാ മം കാരേസി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തേ, ഉപാസക, ഏവം സന്തേ അകുസലം ഹോതീ’’തി? മന്ദധാതുകോ ഉപാസകോ ഥേരേനേവം വുത്തേ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം അകുസല’’ന്തി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ തേന ഹി, ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മം കഥേഥാ’’തി. സോ ഥേരേ അനുമോദനം കരോന്തേ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഓരതോ അനുലോമികം ഖന്തിം നിബ്ബത്തേസി. ഥേരോപി അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി.

ഉപാസകം ഥേരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തമാനം ഏകാ യക്ഖിനീ ധേനുവേസേന ആഗന്ത്വാ ഉരേ പഹരിത്വാ മാരേസി. സോ കാലം കത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘ചോരഘാതകോ പഞ്ചപണ്ണാസ വസ്സാനി കക്ഖളകമ്മം കത്വാ അജ്ജേവ തതോ മുത്തോ, അജ്ജേവ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖം ദത്വാ അജ്ജേവ കാലം കതോ, കഹം നു ഖോ നിബ്ബത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തോ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ഭന്തേ, വദേഥ, ഏത്തകം കാലം ഏത്തകേ മനുസ്സേ ഘാതേത്വാ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, മഹന്തോ തേന കല്യാണമിത്തോ ലദ്ധോ, സോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അനുലോമഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ഇതോ ചുതോ തുസിതവിമാനേ നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സുഭാസിതം സുണിത്വാന, നഗരേ ചോരഘാതകോ;

അനുലോമഖന്തിം ലദ്ധാന, മോദതീ തിദിവം ഗതോ’’തി.

‘‘ഭന്തേ, അനുമോദനകഥാ നാമ ന ബലവാ, തേന കതം അകുസലകമ്മം മഹന്തം, കഥം ഏത്തകേന വിസേസം നിബ്ബത്തേസീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, ‘മയാ ദേസിതധമ്മസ്സ അപ്പം വാ ബഹും വാ’തി മാ പമാണം ഗണ്ഹഥ. ഏകവാചാപി ഹി അത്ഥനിസ്സിതാ സേയ്യാവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൦. ‘‘സഹസ്സമപി ചേ വാചാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം അത്ഥപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി.

തത്ഥ സഹസ്സമപീതി പരിച്ഛേദവചനം, ഏകം സഹസ്സം ദ്വേ സഹസ്സാനീതി ഏവം സഹസ്സേന ചേപി പരിച്ഛിന്നവാചാ ഹോന്തി, താ ച പന അനത്ഥപദസംഹിതാ ആകാസവണ്ണനാപബ്ബതവണ്ണനാവനവണ്ണനാദീനി പകാസകേഹി അനിയ്യാനദീപകേഹി അനത്ഥകേഹി പദേഹി സംഹിതാ യാവ ബഹുകാ ഹോതി, താവ പാപികാ ഏവാതി അത്ഥോ. ഏകം അത്ഥപദന്തി യം പന ‘‘അയം കായോ, അയം കായഗതാസതി, തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്തോ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി ഏവരൂപം ഏകം അത്ഥപദം സുത്വാ രാഗാദിവൂപസമേന ഉപസമ്മതി, തം അത്ഥസാധകം നിബ്ബാനപ്പടിസംയുത്തം ഖന്ധധാതുആയതനഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗസതിപട്ഠാനപരിദീപകം ഏകമ്പി പദം സേയ്യോയേവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

തമ്ബദാഠികചോരഘാതകവത്ഥു പഠമം.

൨. ബാഹിയദാരുചീരിയത്ഥേരവത്ഥു

സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ദാരുചീരിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ ബഹൂ മനുസ്സാ നാവായ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദിത്വാ അന്തോമഹാസമുദ്ദേ ഭിന്നായ നാവായ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാ അഹേസും. ഏകോവേത്ഥ ഏകം ഫലകം ഗഹേത്വാ വായമന്തോ സുപ്പാരകപട്ടനതീരം ഓക്കമി, തസ്സ നിവാസനപാരുപനം നത്ഥി. സോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അപസ്സന്തോ സുക്ഖകട്ഠദണ്ഡകേ വാകേഹി പലിവേഠേത്വാ നിവാസനപാരുപനം കത്വാ ദേവകുലതോ കപാലം ഗഹേത്വാ സുപ്പാരകപട്ടനം അഗമാസി, മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ യാഗുഭത്താദീനി ദത്വാ ‘‘അയം ഏകോ അരഹാ’’തി സമ്ഭാവേസും. സോ വത്ഥേസു ഉപനീതേസു ‘‘സചാഹം നിവാസേസ്സാമി വാ പാരുപിസ്സാമി വാ, ലാഭസക്കാരോ മേ പരിഹായിസ്സതീ’’തി താനി വത്ഥാനി പടിക്ഖിപിത്വാ ദാരുചീരാനേവ പരിദഹി. അഥസ്സ ബഹൂഹി ‘‘അരഹാ അരഹാ’’തി വുച്ചമാനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘യേ ഖോ കേചി ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അഹം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി. അഥസ്സ പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ ഏവം ചിന്തേസി.

പുരാണസാലോഹിതാതി പുബ്ബേ ഏകതോ കതസമണധമ്മാ. പുബ്ബേ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ ഓസക്കമാനേ സാമണേരാദീനം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ സത്ത ഭിക്ഖൂ സംവേഗപ്പത്താ ‘‘യാവ സാസനസ്സ അന്തരധാനം ന ഹോതി, താവ അത്തനോ പതിട്ഠം കരിസ്സാമാ’’തി സുവണ്ണചേതിയം വന്ദിത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠാ ഏകം പബ്ബതം ദിസ്വാ ‘‘ജീവിതേ സാലയാ നിവത്തന്തു. നിരാലയാ ഇമം പബ്ബതം അഭിരുഹന്തൂ’’തി വത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബേപി തം അഭിരുയ്ഹ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ സമണധമ്മം കരിംസു. തേസു സങ്ഘത്ഥേരോ ഏകരത്താതിക്കമേനേവ അരഹത്തം പാപുണി. സോ അനോതത്തദഹേ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമം ദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ മുഖം ധോവിത്വാ ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി. കിം പന, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഏവം കതികാ കതാ ‘‘യോ പഠമം അരഹത്തം പാപുണാതി, തേനാഭതം പിണ്ഡപാതം അവസേസാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘തേന ഹി സചേ മയമ്പി തുമ്ഹേ വിയ വിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമ, സയം ആഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു. ദുതിയദിവസേ ദുതിയത്ഥേരോ അനാഗാമിഫലം പാപുണി. സോപി തഥേവ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ ഇതരേ നിമന്തേസി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഏവം കതികാ കതാ ‘മഹാഥേരേന ആഭതം പിണ്ഡപാതം അഭുഞ്ജിത്വാ അനുഥേരേന ആഭതം ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ തുമ്ഹേ വിയ മയമ്പി വിസേസം നിബ്ബത്തേത്വാ അത്തനോ പുരിസകാരേന ഭുഞ്ജിതും സക്കോന്താ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ന ഇച്ഛിംസു. തേസു അരഹത്തം പത്തോ ഭിക്ഖു പരിനിബ്ബായി, അനാഗാമീ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. ഇതരേ പഞ്ച ഥേരാ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുസ്സിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തതോ ചവിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ കുലഘരേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു ഏകോ പുക്കുസാതി രാജാ (മ. നി. ൩.൩൪൨) അഹോസി, ഏകോ കുമാരകസ്സപോ (മ. നി. ൧.൨൪൯), ഏകോ ദാരുചീരിയോ (ഉദാ. ൧൦), ഏകോ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ (പാരാ. ൩൮൦; ഉദാ. ൭൯) ഏകോ സഭിയോ പരിബ്ബാജകോതി (സു. നി. സഭിയസുത്തം). തത്ഥ യോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ ഭിക്ഖു തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘പുരാണസാലോഹിതാ ദേവതാ’’തി.

തസ്സ ഹി ബ്രഹ്മുനോ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം മയാ സദ്ധിം നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി, ഇദാനി ഇമം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ വിനസ്സേയ്യ, സംവേജേസ്സാമി ന’’ന്തി. അഥ നം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, ബാഹിയ, അരഹാ, നപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. ബാഹിയോ ആകാസേ ഠത്വാ കഥേന്തം മഹാബ്രഹ്മാനം ഓലോകേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഭാരിയം കമ്മം കതം, അഹം ‘അരഹന്തോമ്ഹീ’തി ചിന്തേസിം, അയഞ്ച മം ‘ന ത്വം അരഹാ, നപി അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോസീ’തി വദതി, അത്ഥി നു ഖോ ലോകേ അഞ്ഞോ അരഹാ’’തി. അഥ നം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഏതരഹി ദേവതേ ലോകേ അരഹാ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. അഥസ്സ ദേവതാ ആചിക്ഖി – ‘‘അത്ഥി, ബാഹിയ, ഉത്തരേസു ജനപദേസു സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. സോ ഹി, ബാഹിയ, ഭഗവാ അരഹാ ചേവ അരഹത്തത്ഥായ ച ധമ്മം ദേസേതീ’’തി.

ബാഹിയോ രത്തിഭാഗേ ദേവതായ കഥം സുത്വാ സംവിഗ്ഗമാനസോ തം ഖണംയേവ സുപ്പാരകാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകരത്തിവാസേന സാവത്ഥിം അഗമാസി, സബ്ബം വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ഏകരത്തിവാസേനേവ അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോ ച പന ദേവതാനുഭാവേന ഗതോ. ‘‘ബുദ്ധാനുഭാവേനാ’’തിപി വദന്തിയേവ. തസ്മിം പന ഖണേ സത്ഥാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഹോതി. സോ ഭുത്തപാതരാസേ കായആലസിയവിമോചനത്ഥം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തേ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ‘‘കഹം ഏതരഹി സത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭഗവാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി വത്വാ തം പുച്ഛിംസു – ‘‘ത്വം പന കുതോ ആഗതോസീ’’തി? ‘‘സുപ്പാരകാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കദാ നിക്ഖന്തോസീ’’തി? ‘‘ഹിയ്യോ സായം നിക്ഖന്തോമ്ഹീ’’തി. ‘‘ദൂരതോസി ആഗതോ, നിസീദ, തവ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ ഥോകം വിസ്സമാഹി, ആഗതകാലേ സത്ഥാരം ദക്ഖിസ്സസീ’’തി. ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സത്ഥു വാ അത്തനോ വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, ഏകരത്തേനേവമ്ഹി കത്ഥചി അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതോ, സത്ഥാരം പസ്സിത്വാവ വിസ്സമിസ്സാമീ’’തി. സോ ഏവം വത്വാ തരമാനരൂപോ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ഭഗവന്തം അനോപമായ ബുദ്ധസിരിയാ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ ഗോതമോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദിട്ഠോ’’തി ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതസരീരോ ഗന്ത്വാ അന്തരവീഥിയമേവ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, ബാഹിയ, അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ പിണ്ഡായാ’’തി പടിക്ഖിപി.

തം സുത്വാ ബാഹിയോ, ഭന്തേ, സംസാരേ സംസരന്തേന കബളീകാരാഹാരോ ന അലദ്ധപുബ്ബോ, തുമ്ഹാകം വാ മയ്ഹം വാ ജീവിതന്തരായം ന ജാനാമി, ദേസേതു മേ ധമ്മന്തി. സത്ഥാ ദുതിയമ്പി പടിക്ഖിപിയേവ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ മം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ സകലസരീരം പീതിയാ നിരന്തരം അജ്ഝോത്ഥടം ഹോതി, ബലവപീതിവേഗോ ധമ്മം സുത്വാപി ന സക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിതും, മജ്ഝത്തുപേക്ഖായ താവ തിട്ഠതു, ഏകരത്തേനേവ വീസയോജനസതികം മഗ്ഗം ആഗതത്താ ദരഥോപിസ്സ ബലവാ, സോപി താവ പടിപ്പസ്സമ്ഭതൂ’’തി. തസ്മാ ദ്വിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയം യാചിതോ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’’തിആദിനാ (ഉദാ. ൧൦) നയേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോയേവ സബ്ബാസവേ ഖേപേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. താവദേവ ച പന ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി, ‘‘പരിപുണ്ണം തേ പത്തചീവര’’ന്തി പുട്ഠോ ‘‘ന പരിപുണ്ണ’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തേന ഹി പത്തചീവരം പരിയേസാഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

‘‘സോ കിര വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തോ ‘ഭിക്ഖുനാ നാമ അത്തനാ പച്ചയേ ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അനോലോകേത്വാ സയമേവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’തി ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി പത്തേന വാ ചീവരേന വാ സങ്ഗഹം ന അകാസി, തേനസ്സ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ന ഉപജ്ജിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജ്ജം ന അദാസി. തമ്പി പത്തചീവരം പരിയേസമാനമേവ ഏകാ യക്ഖിനീ ധേനുരൂപേന ആഗന്ത്വാ ഉരമ്ഹി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം നിക്ഖന്തോ ബാഹിയസ്സ സരീരം സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏകസ്മിം ഗേഹദ്വാരേ ഠത്വാ മഞ്ചകം ആഹരാപേത്വാ ഇമം സരീരം നഗരതോ നീഹരിത്വാ ഝാപേത്വാ ഥൂപം കരോഥാ’’തി. ഭിക്ഖൂ തഥാ കരിംസു, കത്വാ ച പന വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനാ കതകിച്ചം ആരോചേത്വാ തസ്സ അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. അഥ നേസം ഭഗവാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം യദിദം ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ‘ബാഹിയോ അരഹത്തം പത്തോ’തി വദേഥ, കദാ സോ അരഹത്തം പത്തോ’’തി? ‘‘മമ ധമ്മം സുതകാലേ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘കദാ പനസ്സ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ധമ്മോ കഥിതോ’’തി? ‘‘പിണ്ഡായ ചരന്തേന അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ’’തി. ‘‘അപ്പമത്തകോ ഹി, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അന്തരവീഥിയം ഠത്വാ കഥിതധമ്മോ കഥം സോ താവത്തകേന വിസേസം നിബ്ബത്തേസീ’’തി, അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, മമ ധമ്മം ‘അപ്പം വാ ബഹും വാ’തി മാ പമാണം ഗണ്ഹഥ. അനേകാനിപി ഹി ഗാഥാസഹസ്സാനി അനത്ഥനിസ്സിതാനി ന സേയ്യോ, അത്ഥനിസ്സിതം പന ഏകമ്പി ഗാഥാപദം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൧. ‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി.

തത്ഥ ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോതി ‘‘അപ്പമാദോ അമതപദം…പേ… യഥാ മയാ’’തി (ധ. പ. ൨൧) ഏവരൂപാ ഏകാ ഗാഥാപി സേയ്യോതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ബാഹിയദാരുചീരിയത്ഥേരവത്ഥു ദുതിയം.

൩. കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരീവത്ഥു

യോ ച ഗാഥാസതം ഭാസേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കുണ്ഡലകേസിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജഗഹേ കിര ഏകാ സേട്ഠിധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ അഭിരൂപാ അഹോസി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ. തസ്മിഞ്ച വയേ ഠിതാ നാരിയോ പുരിസജ്ഝാസയാ ഹോന്തി പുരിസലോലാ. അഥ നം മാതാപിതരോ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സിരിഗബ്ഭേ നിവാസാപേസും. ഏകമേവസ്സാ ദാസിം പരിചാരികം അദംസു. അഥേകം കുലപുത്തം ചോരകമ്മം കരോന്തം ഗഹേത്വാ പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ ചതുക്കേ ചതുക്കേ കസാഹി പഹരിത്വാ ആഘാതനം നയിംസു. സേട്ഠിധീതാ മഹാജനസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി പാസാദതലേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തീ തം ദിസ്വാ പടിബദ്ധചിത്താ ഹുത്വാ തം പത്ഥയമാനാ ആഹാരം പടിക്ഖിപിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥ നം മാതാ പുച്ഛി – ‘‘കിം ഇദം, അമ്മാ’’തി? ‘‘സചേ ഏതം ‘ചോരോ’തി ഗഹേത്വാ നിയ്യമാനം പുരിസം ലഭിസ്സാമി, ജീവിസ്സാമി. നോ ചേ ലഭിസ്സാമി, ജീവിതം മേ നത്ഥി, ഇധേവ മരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, മാ ഏവം കരി, അമ്ഹാകം ജാതിയാ ച ഗോത്തേന ച ഭോഗേന ച സദിസം അഞ്ഞം സാമികം ലഭിസ്സസീ’’തി. ‘‘മയ്ഹം അഞ്ഞേന കിച്ചം നത്ഥി, ഇമം അലഭമാനാ മരിസ്സാമീ’’തി. മാതാ ധീതരം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തീ പിതുനോ ആരോചേസി. സോപി നം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തോ ‘‘കിം സക്കാ കാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം ചോരം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ രാജപുരിസസ്സ സഹസ്സഭണ്ഡികം പേസേസി – ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ ഏതം പുരിസം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി കഹാപണേ ഗഹേത്വാ തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം മാരേത്വാ ‘‘മാരിതോ, ദേവ, ചോരോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. സേട്ഠിപി തസ്സ ധീതരം അദാസി.

സാ തതോ പട്ഠായ ‘‘സാമികം ആരാധേസ്സാമീ’’തി സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതാ സയമേവ തസ്സ യാഗുആദീനി സംവിദഹതി, ചോരോ കതിപാഹച്ചയേന ചിന്തേസി – ‘‘കദാ നു ഖോ ഇമം മാരേത്വാ ഏതിസ്സാ ആഭരണാനി ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം സുരാഗേഹേ വിക്കിണിത്വാ ഖാദിതും ലഭിസ്സാമീ’’തി? സോ ‘‘അത്ഥേകോ ഉപായോ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹാരം പടിക്ഖിപിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി, അഥ നം സാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം തേ, സാമി, രുജ്ജതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ന കിഞ്ചി മേ, ഭദ്ദേതി, കച്ചി പന മേ മാതാപിതരോ തുയ്ഹം കുദ്ധാ’’തി? ‘‘ന കുജ്ഝന്തി, ഭദ്ദേ’’തി. അഥ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി? ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം തം ദിവസം ബന്ധിത്വാ നിയ്യമാനോ ചോരപപാതേ അധിവത്ഥായ ദേവതായ ബലികമ്മം പടിസ്സുണിത്വാ ജീവിതം ലഭിം, ത്വമ്പി മയാ തസ്സാ ഏവ ആനുഭാവേന ലദ്ധാ, ‘തം മേ ദേവതായ ബലികമ്മം ഠപിത’ന്തി ചിന്തേമി, ഭദ്ദേ’’തി. ‘‘സാമി, മാ ചിന്തയി, കരിസ്സാമി ബലികമ്മം, വദേഹി, കേനത്ഥോ’’തി? ‘‘അപ്പോദകമധുപായസേന ച ലാജപഞ്ചമകപുപ്ഫേഹി ചാ’’തി. ‘‘സാധു, സാമി, അഹം പടിയാദേസ്സാമീ’’തി സാ സബ്ബം ബലികമ്മം പടിയാദേത്വാ ‘‘ഏഹി, സാമി, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി, ഭദ്ദേ, തവ ഞാതകേ നിവത്തേത്വാ മഹഗ്ഘാനി വത്ഥാഭരണാനി ഗഹേത്വാ അത്താനം അലങ്കരോഹി, ഹസന്താ കീളന്താ സുഖം ഗമിസ്സാമാ’’തി. സാ തഥാ അകാസി.

അഥ നം സോ പബ്ബതപാദം ഗതകാലേ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഇതോ പരം ഉഭോവ ജനാ ഗമിസ്സാമ, സേസജനം യാനകേന സദ്ധിം നിവത്താപേത്വാ ബലികമ്മഭാജനം സയം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സാ തഥാ അകാസി. ചോരോ തം ഗഹേത്വാ ചോരപപാതപബ്ബതം അഭിരുഹി. തസ്സ ഹി ഏകേന പസ്സേന മനുസ്സാ അഭിരുഹന്തി, ഏകം പസ്സം ഛിന്നപപാതം. പബ്ബതമത്ഥകേ ഠിതാ തേന പസ്സേന ചോരേ പാതേന്തി. തേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഹുത്വാ ഭൂമിയം പതന്തി. തസ്മാ ‘‘ചോരപപാതോ’’തി വുച്ചതി. സാ തസ്സ പബ്ബതസ്സ മത്ഥകേ ഠത്വാ ‘‘ബലികമ്മം തേ, സാമി, കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ തുണ്ഹീ അഹോസി. പുന തായ ‘‘കസ്മാ, സാമി, തുണ്ഹീഭൂതോസീ’’തി വുത്തേ തം ആഹ – ‘‘ന മയ്ഹം ബലികമ്മേനത്ഥോ, വഞ്ചേത്വാ പന തം ആദായ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ, സാമീ’’തി? ‘‘തം മാരേത്വാ തവ ആഭരണാനി ഗഹേത്വാ പലായനത്ഥായാ’’തി. സാ മരണഭയതജ്ജിതാ ആഹ – ‘‘സാമി, അഹഞ്ച ആഭരണാനി ച തവ സന്തകാനേവ, കസ്മാ ഏവം വദേസീ’’തി? സോ, ‘‘മാ ഏവം കരോഹീ’’തി, പുനപ്പുനം യാചിയമാനോപി ‘‘മാരേമി ഏവാ’’തി ആഹ. ‘‘ഏവം സന്തേ കിം തേ മമ മരണേന? ഇമാനി ആഭരണാനി ഗഹേത്വാ മയ്ഹം ജീവിതം ദേഹി, ഇതോ പട്ഠായ മം ‘മതാ’തി ധാരേഹി, ദാസീ വാ തേ ഹുത്വാ കമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഇദം സുവണ്ണകേയൂരം, മുത്താ വേളുരിയാ ബഹൂ;

സബ്ബം ഹരസ്സു ഭദ്ദന്തേ, മം ച ദാസീതി സാവയാ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൨൭);

തം സുത്വാ ചോരോ ‘‘ഏവം കതേ ത്വം ഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം ആചിക്ഖിസ്സസി, മാരേസ്സാമിയേവ, മാ ത്വം ബാള്ഹം പരിദേവസീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മാ ബാള്ഹം പരിദേവേസി, ഖിപ്പം ബന്ധാഹി ഭണ്ഡികം;

ന തുയ്ഹം ജീവിതം അത്ഥി, സബ്ബം ഗണ്ഹാമി ഭണ്ഡക’’ന്തി. –

സാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഇദം കമ്മം ഭാരിയം. പഞ്ഞാ നാമ ന പചിത്വാ ഖാദനത്ഥായ കതാ, അഥ ഖോ വിചാരണത്ഥായ കതാ, ജാനിസ്സാമിസ്സ കത്തബ്ബ’’ന്തി, അഥ നം ആഹ – ‘‘സാമി, യദാ ത്വം ‘ചോരോ’തി ഗഹേത്വാ നീയസി, തദാഹം മാതാപിതൂനം ആചിക്ഖിം, തേ സഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ തം ആഹരാപേത്വാ ഗേഹേ കരിംസു. തതോ പട്ഠായ അഹം തുയ്ഹം ഉപകാരികാ, അജ്ജ മേ സുദിട്ഠം കത്വാ അത്താനം വന്ദിതും ദേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, സുദിട്ഠം കത്വാ വന്ദാഹീ’’തി വത്വാ പബ്ബതന്തേ അട്ഠാസി. അഥ നം സാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ, ‘‘സാമി, ഇദം തേ പച്ഛിമദസ്സനം, ഇദാനി തുയ്ഹം വാ മമ ദസ്സനം, മയ്ഹം വാ തവ ദസ്സനം നത്ഥീ’’തി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആലിങ്ഗിത്വാ പമത്തം ഹുത്വാ പബ്ബതന്തേ ഠിതം പിട്ഠിപസ്സേ ഠത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ഏകേന പിട്ഠികച്ഛായ ഗഹേത്വാ പബ്ബതപപാതേ ഖിപി. സോ പബ്ബതകുച്ഛിയം പടിഹതോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഹുത്വാ ഭൂമിയം പതി. ചോരപപാതമത്ഥകേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ തേസം ദ്വിന്നമ്പി കിരിയം ദിസ്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സാധുകാരം ദത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ന ഹി സബ്ബേസു ഠാനേസു, പുരിസോ ഹോതി പണ്ഡിതോ;

ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ വിചക്ഖണാ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൩൧);

സാപി ചോരം പപാതേ ഖിപിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഗേഹം ഗമിസ്സാമി, ‘സാമികോ തേ കുഹി’ന്തി പുച്ഛിസ്സന്തി, സചാഹം ഏവം പുട്ഠാ ‘മാരിതോ മേ’തി വക്ഖാമി, ‘ദുബ്ബിനീതേ സഹസ്സം ദത്വാ തം ആഹരാപേത്വാ ഇദാനി നം മാരേസീ’തി മം മുഖസത്തീഹി വിജ്ഝിസ്സന്തി, ‘ആഭരണത്ഥായ സോ മം മാരേതുകാമോ അഹോസീ’തി വുത്തേപി ന സദ്ദഹിസ്സന്തി, അലം മേ ഗേഹേനാ’’തി തത്ഥേവാഭരണാനി ഛഡ്ഡേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനുപുബ്ബേന വിചരന്തീ ഏകം പരിബ്ബാജകാനം അസ്സമം പത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജ്ജം ദേഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം പബ്ബാജേസും. സാ പബ്ബജിത്വാവ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജായ കിം ഉത്തമ’’ന്തി? ‘‘ഭദ്ദേ, ദസസു വാ കസിണേസു പരികമ്മം കത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേതബ്ബം, വാദസഹസ്സം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം, അയം അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജായ ഉത്തമത്ഥോ’’തി. ‘‘ഝാനം താവ നിബ്ബത്തേതും അഹം ന സക്ഖിസ്സാമി, വാദസഹസ്സം പന ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി, അയ്യാ’’തി. അഥ നം തേ വാദസഹസ്സം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതം തേ സിപ്പം, ഇദാനി ത്വം ജമ്ബുദീപതലേ വിചരിത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം പഞ്ഹം കഥേതും സമത്ഥം ഓലോകേഹീ’’തി തസ്സ ഹത്ഥേ ജമ്ബുസാഖം ദത്വാ ഉയ്യോജേസും – ‘‘ഗച്ഛ, ഭദ്ദേ, സചേ കോചി ഗിഹിഭൂതോ തയാ സദ്ധിം പഞ്ഹം കഥേതും സക്കോതി, തസ്സേവ പാദപരിചാരികാ ഭവാഹി, സചേ പബ്ബജിതോ സക്കോതി, തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജാഹീ’’തി.

സാ നാമേന ജമ്ബുപരിബ്ബാജികാ നാമ ഹുത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീ വിചരതി. തായ സദ്ധിം കഥേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. ‘‘ഇതോ ജമ്ബുപരിബ്ബാജികാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാവ മനുസ്സാ പലായന്തി. സാ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഭിക്ഖായ പവിസന്തീ ഗാമദ്വാരേ വാലുകരാസിം കത്വാ തത്ഥ ജമ്ബുസാഖം ഠപേത്വാ ‘‘മയാ സദ്ധിം കഥേതും സമത്ഥോ ജമ്ബുസാഖം മദ്ദതൂ’’തി വത്വാ ഗാമം പാവിസി. തം ഠാനം ഉപസങ്കമിതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. സാപി മിലാതായ ജമ്ബുസാഖായ അഞ്ഞം ജമ്ബുസാഖം ഗണ്ഹാതി, ഇമിനാ നീഹാരേന വിചരന്തീ സാവത്ഥിം പത്വാ ഗാമദ്വാരേ വാലുകരാസിം കത്വാ ജമ്ബുസാഖം ഠപേത്വാ വുത്തനയേനേവ വത്വാ ഭിക്ഖായ പാവിസി. സമ്ബഹുലാ ഗാമദാരകാ ജമ്ബുസാഖം പരിവാരേത്വാ അട്ഠംസു. തദാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ നഗരാ നിക്ഖന്തോ തേ ദാരകേ ജമ്ബുസാഖം പരിവാരേത്വാ ഠിതേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. ദാരകാ ഥേരസ്സ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിംസു. ‘‘തേന ഹി ദാരകാ ഇമം സാഖം മദ്ദഥാ’’തി. ‘‘ഭായാമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അഹം പഞ്ഹം കഥേസ്സാമി, മദ്ദഥ തുമ്ഹേ’’തി. തേ ഥേരസ്സ വചനേന സഞ്ജാതുസ്സാഹാ തഥാ കത്വാ മദ്ദന്താ ജമ്ബുസാഖം ഉക്ഖിപിംസു. പരിബ്ബാജികാ ആഗന്ത്വാ തേ പരിഭാസിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മമ പഞ്ഹേന കിച്ചം നത്ഥി, കസ്മാ മേ സാഖം മദ്ദഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അയ്യേനമ്ഹാ മദ്ദാപിതാ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി മേ സാഖാ മദ്ദാപിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയാ സദ്ധിം പഞ്ഹം കഥേഥാ’’തി. ‘‘സാധു കഥേസ്സാമീ’’തി.

സാ വഡ്ഢമാനകച്ഛായായ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി, സകലനഗരം സങ്ഖുഭി. ‘‘ദ്വിന്നം പണ്ഡിതാനം കഥം സുണിസ്സാമാ’’തി നാഗരാ തായ സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. പരിബ്ബാജികാ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, പുച്ഛാമി തേ പഞ്ഹ’’ന്തി. ‘‘പുച്ഛ, ഭഗിനീ’’തി. സാ വാദസഹസ്സം പുച്ഛി, പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം ഥേരോ വിസ്സജ്ജേസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഏത്തകാ ഏവ തേ പഞ്ഹാ, അഞ്ഞേപി അത്ഥീ’’തി? ‘‘ഏത്തകാ ഏവ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തയാ ബഹൂ പഞ്ഹാ പുട്ഠാ, മയമ്പി ഏകം പുച്ഛാമ, വിസ്സജ്ജിസ്സസി നോ’’തി? ‘‘ജാനമാനാ വിസ്സജ്ജിസ്സാമി പുച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി. ഥേരോ ‘‘ഏകം നാമ കി’’ന്തി (ഖു. പാ. ൪.൧) പഞ്ഹം പുച്ഛി. സാ ‘‘ഏവം നാമേസ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ’’തി അജാനന്തീ ‘‘കിം നാമേതം, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധപഞ്ഹോ നാമ, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘മയ്ഹമ്പി തം ദേഥ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സചേ മാദിസാ ഭവിസ്സസി, ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മം പബ്ബാജേഥാ’’തി. ഥേരോ ഭിക്ഖുനീനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. സാ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദാ കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരീ നാമ ഹുത്വാ കതിപാഹച്ചയേനേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരിയാ ധമ്മസ്സവനഞ്ച ബഹും നത്ഥി, പബ്ബജിതകിച്ചഞ്ചസ്സാ മത്ഥകം പത്തം, ഏകേന കിര ചോരേന സദ്ധിം മഹാസങ്ഗാമം കത്വാ ജിനിത്വാ ആഗതാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയാ ദേസിതധമ്മം ‘അപ്പം വാ ബഹും വാ’തി പമാണം മാ ഗണ്ഹഥ, അനത്ഥകം പദസതമ്പി സേയ്യോ ന ഹോതി, ധമ്മപദം പന ഏകമ്പി സേയ്യോവ. അവസേസചോരേ ജിനന്തസ്സ ച ജയോ നാമ ന ഹോതി, അജ്ഝത്തികകിലേസചോരേ ജിനന്തസ്സേവ പന ജയോ നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൨. ‘‘യോ ച ഗാഥാസതം ഭാസേ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ധമ്മപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതി.

൧൦൩. ‘‘യോ സഹസ്സം സഹസ്സേന, സങ്ഗാമേ മാനുസേ ജിനേ;

ഏകഞ്ച ജേയ്യമത്താനം, സ വേ സങ്ഗാമജുത്തമോ’’തി.

തത്ഥ ഗാഥാസതന്തി യോ ച പുഗ്ഗലോ സതപരിച്ഛേദാ ബഹൂപി ഗാഥാ ഭാസേയ്യാതി അത്ഥോ. അനത്ഥപദസംഹിതാതി ആകാസവണ്ണനാദിവസേന അനത്ഥകേഹി പദേഹി സംഹിതാ. ധമ്മപദന്തി അത്ഥസാധകം ഖന്ധാദിപടിസംയുത്തം, ‘‘ചത്താരിമാനി പരിബ്ബാജകാ ധമ്മപദാനി. കതമാനി ചത്താരി? അനഭിജ്ഝാ പരിബ്ബാജകാ ധമ്മപദം, അബ്യാപാദോ പരിബ്ബാജകാ ധമ്മപദം, സമ്മാസതി പരിബ്ബാജകാ ധമ്മപദം, സമ്മാസമാധി പരിബ്ബാജകാ ധമ്മപദ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൩൦) ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു ധമ്മപദേസു ഏകമ്പി ധമ്മപദം സേയ്യോ. യോ സഹസ്സം സഹസ്സേനാതി യോ ഏകോ സങ്ഗാമയോധോ സഹസ്സേന ഗുണിതം സഹസ്സം മാനുസേ ഏകസ്മിം സങ്ഗാമേ ജിനേയ്യ, ദസമനുസ്സസതസഹസ്സം ജിനിത്വാ ജയം ആഹരേയ്യ, അയമ്പി സങ്ഗാമജിനതം ഉത്തമോ പവരോ നാമ ന ഹോതി. ഏകഞ്ച ജേയ്യമത്താനന്തി യോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു അജ്ഝത്തികകമ്മട്ഠാനം സമ്മസന്തോ അത്തനോ ലോഭാദികിലേസജയേന അത്താനം ജിനേയ്യ. സ വേ സങ്ഗാമജുത്തമോതി സോ സങ്ഗാമജിനാനം ഉത്തമോ പവരോ സങ്ഗാമസീസയോധോതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കുണ്ഡലകേസിത്ഥേരീവത്ഥു തതിയം.

൪. അനത്ഥപുച്ഛകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

അത്താ ഹവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനത്ഥപുച്ഛകം ബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കിം നു ഖോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അത്ഥമേവ ജാനാതി, ഉദാഹു അനത്ഥമ്പി, പുച്ഛിസ്സാമി ന’’ന്തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അത്ഥമേവ ജാനാഥ മഞ്ഞേ, നോ അനത്ഥ’’ന്തി? ‘‘അത്ഥഞ്ചാഹം, ബ്രാഹ്മണ, ജാനാമി അനത്ഥഞ്ചാ’’തി. ‘‘തേന ഹി മേ അനത്ഥം കഥേഥാ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഉസ്സൂരസേയ്യം ആലസ്യം, ചണ്ഡിക്കം ദീഘസോണ്ഡിയം;

ഏകസ്സദ്ധാനഗമനം പരദാരൂപസേവനം;

ഏതം ബ്രാഹ്മണ സേവസ്സു, അനത്ഥം തേ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ സാധുകാരമദാസി ‘‘സാധു സാധു, ഗണാചരിയ, ഗണജേട്ഠക, തുമ്ഹേ അത്ഥഞ്ച ജാനാഥ അനത്ഥഞ്ചാ’’തി. ‘‘ഏവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥാനത്ഥജാനനകോ നാമ മയാ സദിസോ നത്ഥീ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥാ അജ്ഝാസയം ഉപധാരേത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കേന കമ്മേന ജീവസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജൂതകമ്മേന, ഭോ ഗോതമാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ ജയോ ഹോതി പരാജയോ’’തി. ‘‘ജയോപി ഹോതി പരാജയോപീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, അപ്പമത്തകോ ഏസ, പരം ജിനന്തസ്സ ജയോ നാമ ന സേയ്യോ. യോ പന കിലേസജയേന അത്താനം ജിനാതി, തസ്സ ജയോ സേയ്യോ. ന ഹി തം ജയം കോചി അപജയം കാതും സക്കോതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൧൦൪. ‘‘അത്താ ഹവേ ജിതം സേയ്യോ, യാ ചായം ഇതരാ പജാ;

അത്തദന്തസ്സ പോസസ്സ, നിച്ചം സഞ്ഞതചാരിനോ.

൧൦൫. ‘‘നേവ ദേവോ ന ഗന്ധബ്ബോ, ന മാരോ സഹ ബ്രഹ്മുനാ;

ജിതം അപജിതം കയിരാ, തഥാരൂപസ്സ ജന്തുനോ’’തി.

തത്ഥ ഹവേതി നിപാതോ. ജിതന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ, അത്തനോ കിലേസജയേന അത്താ ജിതോ സേയ്യോതി അത്ഥോ. യാ ചായം ഇതരാ പജാതി യാ പനായം അവസേസാ പജാ ജൂതേന വാ ധനഹരണേന വാ സങ്ഗാമേന വാ ബലാഭിഭവേന വാ ജിതാ ഭവേയ്യ, തം ജിനന്തേന യം ജിതം, ന തം സേയ്യോതി അത്ഥോ. കസ്മാ പന തദേവ ജിതം സേയ്യോ, ഇദം ന സേയ്യോതി? യസ്മാ അത്തദന്തസ്സ…പേ… തഥാരൂപസ്സ ജന്തുനോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ ഹി യ്വായം നിക്കിലേസതായ അത്തദന്തോ പോസോ, തസ്സ അത്തദന്തസ്സ കായാദീഹി നിച്ചം സഞ്ഞതചാരിനോ ഏവരൂപസ്സ ഇമേഹി കായസഞ്ഞമാദീഹി സഞ്ഞതസ്സ ജന്തുനോ ദേവോ വാ ഗന്ധബ്ബോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മുനാ സഹ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘അഹമസ്സ ജിതം അപജിതം കരിസ്സാമി, മഗ്ഗഭാവനായ പഹീനേ കിലേസേ പുന ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ഘടേന്തോപി വായമന്തോപി യഥാ ധനാദീഹി പരാജിതോ പക്ഖന്തരോ ഹുത്വാ ഇതരേന ജിതം പുന ജിനന്തോ അപജിതം കരേയ്യ, ‘‘ഏവം അപജിതം കാതും നേവ സക്കുണേയ്യാ’’തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അനത്ഥപുച്ഛകബ്രാഹ്മണവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മാതുലബ്രാഹ്മണവത്ഥു

മാസേ മാസേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മാതുലബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഥേരോ കിര തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘കിം നു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, കിഞ്ചിദേവ കുസലം കരോസീ’’തി? ‘‘കരോമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കരോസീ’’തി? ‘‘മാസേ മാസേ സഹസ്സപരിച്ചാഗേന ദാനം ദമ്മീ’’തി. ‘‘കസ്സ ദേസീ’’തി? ‘‘നിഗണ്ഠാനം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പത്ഥയന്തോ’’തി? ‘‘ബ്രഹ്മലോകം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന ബ്രഹ്മലോകസ്സ അയം മഗ്ഗോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ ഏവമാഹാ’’തി? ‘‘ആചരിയേഹി മേ കഥിതം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘നോ ത്വം ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗം ജാനാസി, നാപി തേ ആചരിയാ, സത്ഥാവ ഏകോ ജാനാതി, ഏഹി, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മലോകസ്സ തേ മഗ്ഗം കഥാപേസ്സാമീ’’തി തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹാ’’തി, ‘‘തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ സാധു വതസ്സ ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗം കഥേഥാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിര, ബ്രാഹ്മണാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, തയാ ഏവം ദദമാനേന വസ്സസതം ദിന്നദാനതോപി മുഹുത്തമത്തം പസന്നചിത്തേന മമ സാവകസ്സ ഓലോകനം വാ കടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തദാനം വാ മഹപ്ഫലതര’’ന്തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൬. ‘‘മാസേ മാസേ സഹസ്സേന, യോ യജേഥ സതം സമം;

ഏകഞ്ച ഭാവിതത്താനം, മുഹുത്തമപി പൂജയേ;

സായേവ പൂജനാ സേയ്യോ, യഞ്ചേ വസ്സസതം ഹുത’’ന്തി.

തത്ഥ സഹസ്സേനാഹി സഹസ്സപരിച്ചാഗേന. യോ യജേഥ സതം സമന്തി യോ വസ്സസതം മാസേ മാസേ സഹസ്സം പരിച്ചജന്തോ ലോകിയമഹാജനസ്സ ദാനം ദദേയ്യ, ഏകഞ്ച ഭാവിതത്താനന്തി യോ പന ഏകം സീലാദിഗുണവിസേസേന വഡ്ഢിതഅത്താനം ഹേട്ഠിമകോടിയാ സോതാപന്നം, ഉപരിമകോടിയാ ഖീണാസവം ഘരദ്വാരം സമ്പത്തം കടച്ഛുഭിക്ഖാദാനവസേന വാ യാപനമത്തആഹാരദാനവസേന വാ ഥൂലസാടകദാനമത്തേന വാ പൂജേയ്യ. യം ഇതരേന വസ്സസതം ഹുതം. തതോ സായേവ പൂജനാ സേയ്യോ. സേട്ഠോ ഉത്തമോതി അത്ഥോതി.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ മാതുലബ്രാഹ്മണവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യവത്ഥു

യോ ച വസ്സസതം ജന്തൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തമ്പി ഹി ഥേരോ ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, കുസലം കരോസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കരോസീ’’തി? ‘‘മാസേ മാസേ ഏകം ഏകം പസും ഘാതേത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരാമീ’’തി. ‘‘കിമത്ഥം ഏവം കരോസീ’’തി? ‘‘ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗോ കിരേസോ’’തി. ‘‘കേനേവം കഥിത’’ന്തി? ‘‘ആചരിയേഹി മേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘നേവ ത്വം ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗം ജാനാസി, നാപി തേ ആചരിയാ, ഏഹി, സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമാ’’തി തം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗം കഥേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിരാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, വസ്സസതമ്പി ഏവം അഗ്ഗിം പരിചരന്തസ്സ തവ അഗ്ഗിപാരിചരിയാ മമ സാവകസ്സ തങ്ഖണമത്തം പൂജമ്പി ന പാപുണാതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൭. ‘‘യോ ച വസ്സസതം ജന്തു, അഗ്ഗിം പരിചരേ വനേ;

ഏകഞ്ച ഭാവിതത്താനം, മുഹുത്തമപി പൂജയേ;

സായേവ പൂജനാ സേയ്യോ, യഞ്ചേ വസ്സസതം ഹുത’’ന്തി.

തത്ഥ ജന്തൂതി സത്താധിവചനമേതം. അഗ്ഗിം പരിചരേ വനേതി നിപ്പപഞ്ചഭാവപത്ഥനായ വനം പവിസിത്വാപി തത്ഥ അഗ്ഗിം പരിചരേയ്യ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഹായകബ്രാഹ്മണവത്ഥു

യം കിഞ്ചി യിട്ഠം വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഹായകബ്രാഹ്മണം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തമ്പി ഹി ഥേരോ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, കിഞ്ചി കുസലം കരോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കരോസീ’’തി? ‘‘യിട്ഠയാഗം യജാമീ’’തി. ‘‘തദാ കിര തം യാഗം മഹാപരിച്ചാഗേന യജ’’ന്തി. ഇതോ പരം ഥേരോ പുരിമനയേനേവ പുച്ഛിത്വാ തം സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മലോകസ്സ മഗ്ഗം കഥേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ഏവം കിരാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, തയാ സംവച്ഛരം യിട്ഠയാഗം യജന്തേന ലോകിയമഹാജനസ്സ ദിന്നദാനം പസന്നചിത്തേന മമ സാവകാനം വന്ദന്താനം ഉപ്പന്നകുസലചേതനായ ചതുഭാഗമത്തമ്പി ന അഗ്ഘതീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൮. ‘‘യം കിഞ്ചി യിട്ഠം വ ഹുതം വ ലോകേ,

സംവച്ഛരം യജേഥ പുഞ്ഞപേക്ഖോ;

സബ്ബമ്പി തം ന ചതുഭാഗമേതി,

അഭിവാദനാ ഉജ്ജുഗതേസു സേയ്യോ’’തി.

തത്ഥ യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനവചനമേതം. യിട്ഠന്തി യേഭുയ്യേന മങ്ഗലകിരിയാദിവസേസു ദിന്നദാനം. ഹുതന്തി അഭിസങ്ഖരിത്വാ കതം പാഹുനദാനഞ്ചേവ, കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ കതദാനഞ്ച. സംവച്ഛരം യജേഥാതി ഏകസംവച്ഛരം നിരന്തരമേവ വുത്തപ്പകാരം ദാനം സകലചക്കവാളേപി ലോകിയമഹാജനസ്സ ദദേയ്യ. പുഞ്ഞപേക്ഖോതി പുഞ്ഞം ഇച്ഛന്തോ. ഉജ്ജുഗതേസൂതി ഹേട്ഠിമകോടിയാ സോതാപന്നേസു ഉപരിമകോടിയാ ഖീണാസവേസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഏവരൂപേസു പസന്നചിത്തേന സരീരം ഓനമിത്വാ വന്ദന്തസ്സ കുസലചേതനായ യം ഫലം, തതോ ചതുഭാഗമ്പി സബ്ബം തം ദാനം ന അഗ്ഘതി, തസ്മാ ഉജുഗതേസു അഭിവാദനമേവ സേയ്യോ’’തി.

ദേസനാവസാനേ സോ ബ്രാഹ്മണോ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഹായകബ്രാഹ്മണവത്ഥു സത്തമം.

൮. ആയുവഡ്ഢനകുമാരവത്ഥു

അഭിവാദനസീലിസ്സാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ദീഘലങ്ഘികം നിസ്സായ അരഞ്ഞകുടിയം വിഹരന്തോ ദീഘായുകുമാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ദീഘലങ്ഘികനഗരവാസിനോ കിര ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ ബാഹിരകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി തപചരണം കരിംസു. തേസു ഏകോ ‘‘പവേണി മേ നസ്സിസ്സതി, വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനാ കതം തപം പരേസം വിക്കിണിത്വാ ഗോസതേന ചേവ കഹാപണസതേന ച സദ്ധിം ഭരിയം ലഭിത്വാ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേസി. അഥസ്സ ഭരിയാ പുത്തം വിജായി. ഇതരോ പനസ്സ സഹായകോ പവാസം ഗന്ത്വാ പുനദേവ തം നഗരം പച്ചാഗമി. സോ തസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാ പുത്തദാരം ആദായ സഹായകസ്സ ദസ്സനത്ഥായ അഗമാസി. ഗന്ത്വാ പുത്തം മാതു ഹത്ഥേ ദത്വാ സയം താവ വന്ദി, മാതാപി പുത്തം പിതു ഹത്ഥേ ദത്വാ വന്ദി. സോ ‘‘ദീഘായുകാ ഹോഥാ’’തി ആഹ, പുത്തേ പന വന്ദാപിതേ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ നം ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി വന്ദിതേ ‘ദീഘായുകാ ഹോഥാ’തി വത്വാ ഇമസ്സ വന്ദനകാലേ കിഞ്ചി ന വദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഇമസ്സേകോ അന്തരായോ അത്ഥി, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘കിത്തകം ജീവിസ്സതി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സത്താഹം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘പടിബാഹനകാരണം അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘നാഹം പടിബാഹനകാരണം ജാനാമീ’’തി. ‘‘കോ പന ജാനേയ്യ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സമണോ ഗോതമോ ജാനേയ്യ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘തത്ഥ ഗച്ഛന്തോ തപപരിഹാനിതോ ഭായാമീ’’തി. ‘‘സചേ തേ പുത്തസിനേഹോ അത്ഥി, തപപരിഹാനിം അചിന്തേത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാഹീ’’തി.

സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സയം താവ വന്ദി. സത്ഥാ ‘‘ദീഘായുകോ ഹോഹീ’’തി ആഹ, പജാപതിയാ വന്ദനകാലേപി തസ്സാ തഥേവ വത്വാ പുത്തസ്സ വന്ദാപനകാലേ തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ പുരിമനയേനേവ സത്ഥാരം പുച്ഛി, സത്ഥാപി തഥേവ ബ്യാകാസി. സോ കിര ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അപടിവിജ്ഝിത്വാവ അത്തനോ മന്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദേസി, പടിബാഹനൂപായം പന ന ജാനാതി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി പന, ഭന്തേ, പടിബാഹനൂപായോ’’തി? ‘‘ഭവേയ്യ, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. ‘‘കിം ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘സചേ ത്വം അത്തനോ ഗേഹദ്വാരേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ തസ്സ മജ്ഝേ പീഠികം കാരേത്വാ തം പരിക്ഖിപന്തോ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ തേസു മമ സാവകേ നിസീദാപേത്വാ സത്താഹം നിരന്തരം പരിത്തം കാതും സക്കുണേയ്യാസി, ഏവമസ്സ അന്തരായോ നസ്സേയ്യാ’’തി. ‘‘ഭോ ഗോതമ, മയാ മണ്ഡപാദീനി സക്കാ കാതും, തുമ്ഹാകം പന സാവകേ കഥം ലച്ഛാമീ’’തി? ‘‘തയാ ഏത്തകേ കതേ അഹം മമ സാവകേ പഹിണിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭോ ഗോതമാ’’തി സോ അത്തനോ ഗേഹദ്വാരേ സബ്ബം കിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ പഹിണി, തേ ഗന്ത്വാ തത്ഥ നിസീദിംസു, ദാരകമ്പി പീഠികായം നിപജ്ജാപേസും, ഭിക്ഖൂ സത്തരത്തിന്ദിവം നിരന്തരം പരിത്തം ഭണിംസു, സത്തമേ ദിവസേ സായം സത്ഥാ ആഗച്ഛി. തസ്മിം ആഗതേ സബ്ബചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിംസു. ഏകോ പന അവരുദ്ധകോ നാമ യക്ഖോ ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി വേസ്സവണം ഉപട്ഠഹിത്വാ തസ്സ സന്തികാ വരം ലഭന്തോ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ ഇമം ദാരകം ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി ലഭി. തസ്മാ സോപി ആഗന്ത്വാ അട്ഠാസി.

സത്ഥരി പന തത്ഥ ഗതേ മഹേസക്ഖാസു ദേവതാസു സന്നിപതിതാസു അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ ഓസക്കിത്വാ ഓസക്കിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ ദ്വാദസ യോജനാനി പടിക്കമിംസു. അവരുദ്ധകോപി തഥേവ പടിക്കമി, സത്ഥാപി സബ്ബരത്തിം പരിത്തമകാസി. സത്താഹേ വീതിവത്തേ അവരുദ്ധകോ ദാരകം ന ലഭി. അട്ഠമേ പന ദിവസേ അരുണേ ഉഗ്ഗതമത്തേ ദാരകം ആനേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദാപേസും. സത്ഥാ ‘‘ദീഘായുകോ ഹോഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കീവചിരം പന, ഭോ ഗോതമ, ദാരകോ ഠസ്സതീ’’തി? ‘‘വീസവസ്സസതം, ബ്രാഹ്മണാ’’തി. അഥസ്സ ‘‘ആയുവഡ്ഢനകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. സോ വുദ്ധിമന്വായ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി പരിവുതോ വിചരി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘പസ്സഥാവുസോ, ആയുവഡ്ഢനകുമാരേന കിര സത്തമേ ദിവസേ മരിതബ്ബം അഭവിസ്സ, സോ ഇദാനി വീസവസ്സസതട്ഠായീ ഹുത്വാ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി പരിവുതോ വിചരതി, അത്ഥി മഞ്ഞേ ഇമേസം സത്താനം ആയുവഡ്ഢനകാരണ’’ന്തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ന കേവലം ആയുവഡ്ഢനമേവ, ഇമേ പന സത്താ ഗുണവന്തേ വന്ദന്താ അഭിവാദേന്താ ചതൂഹി കാരണേഹി വഡ്ഢന്തി, പരിസ്സയതോ മുച്ചന്തി, യാവതായുകമേവ തിട്ഠന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൦൯. ‘‘അഭിവാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുഡ്ഢാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയു വണ്ണോ സുഖം ബല’’ന്തി.

തത്ഥ അഭിവാദനസീലിസ്സാതി വന്ദനസീലിസ്സ, അഭിണ്ഹം വന്ദനകിച്ചപസുതസ്സാതി അത്ഥോ. വുഡ്ഢാപചായിനോതി ഗിഹിസ്സ വാ തദഹുപബ്ബജിതേ ദഹരസാമണേരേപി, പബ്ബജിതസ്സ വാ പന പബ്ബജ്ജായ വാ ഉപസമ്പദായ വാ വുഡ്ഢതരേ ഗുണവുഡ്ഢേ അപചായമാനസ്സ, അഭിവാദനേന വാ നിച്ചം പൂജേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തീതി ആയുമ്ഹി വഡ്ഢമാനേ യത്തകം കാലം തം വഡ്ഢതി, തത്തകം ഇതരേപി വഡ്ഢന്തിയേവ. യേന ഹി പഞ്ഞാസവസ്സആയുസംവത്തനികം കുസലം കതം, പഞ്ചവീസതിവസ്സകാലേ ചസ്സ ജീവിതന്തരായോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സോ അഭിവാദനസീലതായ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, സോ യാവതായുകമേവ തിട്ഠതി, വണ്ണാദയോപിസ്സ ആയുനാവ സദ്ധിം വഡ്ഢന്തി. ഇതോ ഉത്തരിപി ഏസേവ നയോ. അനന്തരായേന പവത്തസ്സായുനോ വഡ്ഢനം നാമ നത്ഥി.

ദേസനാവസാനേ ആയുവഡ്ഢനകുമാരോ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ആയുവഡ്ഢനകുമാരവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സംകിച്ചസാമണേരവത്ഥു

യോ ച വസ്സസതം ജീവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സംകിച്ചസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര തിംസമത്താ കുലപുത്താ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജിംസു. തേ ഉപസമ്പദായ പഞ്ചവസ്സാ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഗന്ഥധുരം വിപസ്സനാധുരന്തി ദ്വേ ധുരാനീതി സുത്വാ ‘‘മയം മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിതാ’’തി ഗന്ഥധുരേ ഉസ്സാഹം അകത്വാ വിപസ്സനാധുരം പൂരേതുകാമാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏകം അരഞ്ഞായതനം ഗമിസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം ആപുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ‘‘കതരം ഠാനം ഗമിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകം നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘തത്ഥ തേസം ഏകം വിഘാസാദം നിസ്സായ ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തഞ്ച പന സംകിച്ചസാമണേരേ ഗതേ വൂപസമിസ്സതി, അഥ നേസം പബ്ബജിതകിച്ചം പാരിപൂരിം ഗമിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി.

സംകിച്ചസാമണേരോ നാമ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സാമണേരോ സത്തവസ്സികോ ജാതിയാ. തസ്സ കിര മാതാ സാവത്ഥിയം അഡ്ഢകുലസ്സ ധീതാ. സാ തസ്മിം കുച്ഛിഗതേ ഏകേന ബ്യാധിനാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ കാലമകാസി. തസ്സാ ഝാപിയമാനായ ഠപേത്വാ ഗബ്ഭമംസം സേസം ഝായി. അഥസ്സാ ഗബ്ഭമംസം ചിതകതോ ഓതാരേത്വാ ദ്വീസു തീസു ഠാനേസു സൂലേഹി വിജ്ഝിംസു. സൂലകോടി ദാരകസ്സ അക്ഖികോടിം പഹരി. ഏവം ഗബ്ഭമംസം വിജ്ഝിത്വാ അങ്ഗാരരാസിമ്ഹി ഖിപിത്വാ അങ്ഗാരേഹേവ പടിച്ഛാദേത്വാ പക്കമിംസു. ഗബ്ഭമംസം ഝായി, അങ്ഗാരമത്ഥകേ പന സുവണ്ണബിമ്ബസദിസോ ദാരകോ പദുമഗബ്ഭേ നിപന്നോ വിയ അഹോസി. പച്ഛിമഭവികസ്സ സത്തസ്സ ഹി സിനേരുനാ ഓത്ഥരിയമാനസ്സപി അരഹത്തം അപ്പത്വാ ജീവിതക്ഖയോ നാമ നത്ഥി. പുനദിവസേ ‘‘ചിതകം നിബ്ബാപേസ്സാമാ’’തി ആഗതാ തഥാനിപന്നം ദാരകം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഏത്തകേസു ദാരൂസു ഖീയമാനേസു സകലസരീരേ ഝാപിയമാനേ ദാരകോ ന ഝായി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദാരകം ആദായ അന്തോഗാമം ഗന്ത്വാ നേമിത്തകേ പുച്ഛിംസു. നേമിത്തകാ ‘‘സചേ അയം ദാരകോ അഗാരം അജ്ഝാവസ്സിസ്സതി, യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ഞാതകാ ദുഗ്ഗതാ ഭവിസ്സന്തി? സചേ പബ്ബജിസ്സതി, പഞ്ചഹി സമണസതേഹി പരിവുതോ വിചരിസ്സതീ’’തി ആഹംസു. തസ്സ സങ്കുനാ അക്ഖികോടിയാ ഭിന്നത്താ സംകിച്ചന്തി നാമം കരിംസു. സോ അപരേന സമയേന സംകിച്ചോതി പഞ്ഞായി. അഥ നം ഞാതകാ ‘‘ഹോതു, വഡ്ഢിതകാലേ അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമാ’’തി പോസിംസു. സോ സത്തവസ്സികകാലേ ‘‘തവ മാതുകുച്ഛിയം വസനകാലേ മാതാ തേ കാലമകാസി, തസ്സാ സരീരേ ഝാപിയമാനേപി ത്വം ന ഝായീ’’തി കുമാരകാനം കഥം സുത്വാ ‘‘അഹം കിര ഏവരൂപാ ഭയാ മുത്തോ, കിം മേ ഘരാവാസേന, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഞാതകാനം ആരോചേസി. തേ ‘‘സാധു, താതാ’’തി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികം നേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം പബ്ബാജേഥാ’’തി അദംസു. ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ഖുരഗ്ഗേയേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അയം സംകിച്ചസാമണേരോ നാമ.

സത്ഥാ ‘‘ഏതസ്മിം ഗതേ തം ഭയം വൂപസമിസ്സതി, അഥ നേസം പബ്ബജിതകിച്ചം പാരിപൂരിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികം സാരിപുത്തത്ഥേരം ഓലോകേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ആവുസോ’’തി വുത്തേ മയം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിതുകാമാ ഹുത്വാ ആപുച്ഛിമ്ഹാ, അഥ നോ സത്ഥാ ഏവമാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികം ഓലോകേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘തേനമ്ഹാ ഇധാഗതാ’’തി. ഥേരോ ‘‘സത്ഥാരാ ഇമേ ഏകം കാരണം ദിസ്വാ ഇധ പഹിതാ ഭവിസ്സന്തി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ തമത്ഥം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘അത്ഥി പന വോ, ആവുസോ, സാമണേരോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ആവുസോ’’തി. ‘‘സചേ നത്ഥി, ഇമം സംകിച്ചസാമണേരം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ, സാമണേരം നിസ്സായ നോ പലിബോധോ ഭവിസ്സതി, കിം അരഞ്ഞേ വസന്താനം സാമണേരേനാ’’തി? ‘‘നാവുസോ, ഇമം നിസ്സായ തുമ്ഹാകം പലിബോധോ, അപിച ഖോ പന തുമ്ഹേ നിസ്സായ ഇമസ്സ പലിബോധോ ഭവിസ്സതി. സത്ഥാപി തുമ്ഹേ മമ സന്തികം പഹിണന്തോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം സാമണേരസ്സ പഹിണനം പച്ചാസീസന്തോ പഹിണി, ഇമം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി അധിവാസേത്വാ സാമണേരേന സദ്ധിം ഏകതിംസ ജനാ ഥേരം അപലോകേത്വാ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ ചാരികം ചരന്താ വീസയോജനസതമത്ഥകേ ഏകം സഹസ്സകുലം ഗാമം പാപുണിംസു.

മനുസ്സാ തേ ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കത്ഥ ഗമിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യഥാഫാസുകട്ഠാനം, ആവുസോ’’തി വുത്തേ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘മയം, ഭന്തേ, അയ്യേസു ഇമം ഠാനം നിസ്സായ അന്തോവസ്സം വസന്തേസു പഞ്ചസീലം സമാദായ ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി യാചിംസു. ഥേരാ അധിവാസേസും. അഥ നേസം മനുസ്സാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമനപണ്ണസാലായോ സംവിദഹിത്വാ ‘‘അജ്ജ മയം, സ്വേ മയ’’ന്തി ഉസ്സാഹപ്പത്താ ഉപട്ഠാനമകംസു. ഥേരാ വസ്സൂപനായികദിവസേ കതികവത്തം കരിംസു, ‘‘ആവുസോ, അമ്ഹേഹി ധരമാനകബുദ്ധസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹിതം, ന ഖോ പന സക്കാ അഞ്ഞത്ര പടിപത്തിസമ്പദായ ബുദ്ധേ ആരാധേതും, അമ്ഹാകഞ്ച അപായദ്വാരാനി വിവടാനേവ, തസ്മാ അഞ്ഞത്ര പാതോ ഭിക്ഖാചാരവേലം, സായം ഥേരൂപട്ഠാനവേലഞ്ച സേസകാലേ ദ്വേ ഏകട്ഠാനേ ന ഭവിസ്സാമ, യസ്സ അഫാസുകം ഭവിസ്സതി, തേന ഘണ്ഡിയാ പഹടായ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഭേസജ്ജം കരിസ്സാമ, ഇതോ അഞ്ഞസ്മിം രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ അപ്പമത്താ കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി.

തേസു ഏവം കതികം കത്വാ വിഹരന്തേസു ഏകോ ദുഗ്ഗതപുരിസോ ധീതരം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തോ തസ്മിം ഠാനേ ദുബ്ഭിക്ഖേ ഉപ്പന്നേ അപരം ധീതരം ഉപനിസ്സായ ജീവിതുകാമോ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഥേരാപി ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വസനട്ഠാനം ആഗച്ഛന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകിസ്സാ നദിയാ ന്ഹത്വാ വാലുകപുലിനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കരിംസു. തസ്മിം ഖണേ സോ പുരിസോ തം ഠാനം പത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരാ ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരാ തസ്മിം കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ, ‘‘ഉപാസക, അതിവിയ ഛാതോസി, ഗച്ഛ, പണ്ണം ആഹര, ഏകമേകം തേ ഭത്തപിണ്ഡം ദസ്സാമാ’’തി വത്വാ തേന പണ്ണേ ആഹടേ അത്തനാ അത്തനാ ഭുഞ്ജനനിയാമേനേവ സൂപബ്യഞ്ജനേഹി സന്നഹിത്വാ ഏകമേകം പിണ്ഡം അദംസു. ഏതദേവ കിര വത്തം, യം ഭോജനകാലേ ആഗതസ്സ ഭത്തം ദദമാനേന ഭിക്ഖുനാ അഗ്ഗഭത്തം അദത്വാ അത്തനാ ഭുഞ്ജനനിയാമേനേവ ഥോകം വാ ബഹും വാ ദാതബ്ബം. തസ്മാ തേപി തഥാ അദംസു. സോ കതഭത്തകിച്ചോ ഥേരേ വന്ദിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിം, ഭന്തേ, അയ്യാ, കേനചി നിമന്തിതാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഉപാസക, നിമന്തനം, മനുസ്സാ ദേവസികം ഏവരൂപമേവ ആഹാരം ദേന്തീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയം നിച്ചകാലം ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ കമ്മം കരോന്താപി ഏവരൂപം ആഹാരം ലദ്ധും ന സക്കോമ, കിം മേ അഞ്ഞത്ഥ ഗതേന, ഇമേസം സന്തികേയേവ ജീവിസ്സാമീ’’തി. അഥ നേ ആഹ – ‘‘അഹം വത്തപടിവത്തം കത്വാ അയ്യാനം സന്തികേ വസിതും ഇച്ഛാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഉപാസകാ’’തി. സോ തേഹി സദ്ധിം തേസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സാധുകം വത്തപടിവത്തം കരോന്തോ ഭിക്ഖൂ അതിവിയ ആരാധേത്വാ ദ്വേമാസച്ചയേന ധീതരം ദട്ഠുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘സചേ, അയ്യേ, ആപുച്ഛിസ്സാമി, ന മം വിസ്സജ്ജിസ്സന്തി, അനാപുച്ഛാ ഗമിസ്സാമീ’’തി തേസം അനാചിക്ഖിത്വാവ നിക്ഖമി. ഏത്തകമേവ കിരസ്സ ഓളാരികം ഖലിതം അഹോസി, യം ഭിക്ഖൂനം അനാരോചേത്വാ പക്കാമി.

തസ്സ പന ഗമനമഗ്ഗേ ഏകാ അടവീ അത്ഥി. തത്ഥ പഞ്ചസതാനം ചോരാനം ‘‘യോ ഇമം അടവിം പവിസതി, തം മാരേത്വാ തസ്സ മംസലോഹിതേന തുയ്ഹം ബലികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ദേവതായ ആയാചനം കത്വാ വസന്താനം സത്തമോ ദിവസോ ഹോതി. തസ്മാ സത്തമേ ദിവസേ ചോരജേട്ഠകോ രുക്ഖം ആരുയ്ഹ ഓലോകേന്തോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ചോരാനം സഞ്ഞമദാസി. തേ തസ്സ അടവിമജ്ഝം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ പരിക്ഖിപിത്വാ തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗാള്ഹബന്ധനം കത്വാ അരണിസഹിതേന അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ ദാരൂനി സങ്കഡ്ഢിത്വാ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം കത്വാ സൂലാനി തച്ഛിംസു. സോ തേസം തം കിരിയം ദിസ്വാ, ‘‘സാമി, ഇമസ്മിം ഠാനേ നേവ സൂകരാ, ന മിഗാദയോ ദിസ്സന്തി, കിം കാരണാ ഇദം കരോഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തം മാരേത്വാ തവ മംസലോഹിതേന ദേവതായ ബലികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി. സോ മരണഭയതജ്ജിതോ ഭിക്ഖൂനം തം ഉപകാരം അചിന്തേത്വാ കേവലം അത്തനോ ജീവിതമേവ രക്ഖമാനോ ഏവമാഹ – ‘‘സാമി, അഹം വിഘാസാദോ, ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വഡ്ഢിതോ, വിഘാസാദോ നാമ കാളകണ്ണികോ, അയ്യാ പന യതോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാപി ഖത്തിയാവ, അസുകസ്മിം ഠാനേ ഏകതിംസ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേ മാരേത്വാ ബലികമ്മം കരോഥ, അതിവിയ വോ ദേവതാ തുസ്സിസ്സതീ’’തി. തം സുത്വാ ചോരാ ‘‘ഭദ്ദകം ഏസ വദേതി, കിം ഇമിനാ കാളകണ്ണിനാ, ഖത്തിയേ മാരേത്വാ ബലികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഏഹി, നേസം വസനട്ഠാനം ദസ്സേഹീ’’തി തമേവ മഗ്ഗദേസകം കത്വാ തം ഠാനം പത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഭിക്ഖൂ അദിസ്വാ ‘‘കഹം ഭിക്ഖൂ’’തി നം പുച്ഛിംസു. സോ ദ്വേ മാസേ വസിതത്താ തേസം കതികവത്തം ജാനന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘അത്തനോ ദിവാട്ഠാനരത്തിട്ഠാനേസു നിസിന്നാ, ഏതം ഘണ്ഡിം പഹരഥ, ഘണ്ഡിസദ്ദേന സന്നിപതിസ്സന്തീ’’തി. ചോരജേട്ഠകോ ഘണ്ഡിം പഹരി.

ഭിക്ഖൂ ഘണ്ഡിസദ്ദം സുത്വാ ‘‘അകാലേ ഘണ്ഡി പഹടാ, കസ്സചി അഫാസുകം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഗന്ത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ പടിപാടിയാ പഞ്ഞത്തേസു പാസാണഫലകേസു നിസീദിംസു. സങ്ഘത്ഥേരോ ചോരേ ഓലോകേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഉപാസകാ കേനായം ഘണ്ഡി പഹടാ’’തി? ചോരജേട്ഠകോ ആഹ – ‘‘മയാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘അമ്ഹേഹി അടവിദേവതായ ആയാചിതം അത്ഥി, തസ്സാ ബലികമ്മകരണത്ഥായ ഏകം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമാ’’തി. തം സുത്വാ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഭാതികാനം ഉപ്പന്നകിച്ചം നാമ ജേട്ഠഭാതികേന നിത്ഥരിതബ്ബം, അഹം അത്തനോ ജീവിതം തുമ്ഹാകം പരിച്ചജിത്വാ ഇമേഹി സദ്ധിം ഗമിസ്സാമി, മാ സബ്ബേസം അന്തരായോ ഹോതു, അപ്പമത്താ സമണധമ്മം കരോഥാ’’തി. അനുഥേരോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ജേട്ഠഭാതു കിച്ചം നാമ കനിട്ഠസ്സ ഭാരോ, അഹം ഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേ അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി. ഇമിനാ ഉപായേന ‘‘അഹമേവ അഹമേവാ’’തി വത്വാ പടിപാടിയാ തിംസപി ജനാ ഉട്ഠഹിംസു, ഏവം തേ നേവ ഏകിസ്സാ മാതുയാ പുത്താ, ന ഏകസ്സ പിതുനോ, നാപി വീതരാഗാ, അഥ ച പന അവസേസാനം അത്ഥായ പടിപാടിയാ ജീവിതം പരിച്ചജിംസു. തേസു ഏകോപി ‘‘ത്വം യാഹീ’’തി വത്തും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി.

സംകിച്ചസാമണേരോ തേസം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ തിട്ഠഥ, അഹം തുമ്ഹാകം ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തേ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, മയം സബ്ബേ ഏകതോ മാരിയമാനാപി തം ഏകകം ന വിസ്സജ്ജേസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘‘ആവുസോ, ത്വം ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സാമണേരോ, സചേ തം വിസ്സജ്ജേസ്സാമ, സാമണേരം മേ ആദായ ഗന്ത്വാ ചോരാനം നിയ്യാദിംസൂ’തി ഥേരോ നോ ഗരഹിസ്സതി, തം നിന്ദം നിത്ഥരിതും ന സക്ഖിസ്സാമ, തേന തം ന വിസ്സജ്ജേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തുമ്ഹേ മമ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം പഹിണന്തോപി, മമ ഉപജ്ഝായോ മം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പഹിണന്തോപി ഇദമേവ കാരണം ദിസ്വാ പഹിണി, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, അഹമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി സോ തിംസ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ ‘‘സചേ, ഭന്തേ, മേ ദോസോ അത്ഥി, ഖമഥാ’’തി വത്വാ നിക്ഖമി. തദാ ഭിക്ഖൂനം മഹാസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി, അക്ഖീനി അസ്സുപുണ്ണാനി ഹദയമംസം പവേധി. മഹാഥേരോ ചോരേ ആഹ – ‘‘ഉപാസകാ അയം ദഹരകോ തുമ്ഹേ അഗ്ഗിം കരോന്തേ, സൂലാനി തച്ഛന്തേ, പണ്ണാനി അത്ഥരന്തേ ദിസ്വാ ഭായിസ്സതി, ഇമം ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ താനി കിച്ചാനി കരേയ്യാഥാ’’തി. ചോരാ സാമണേരം ആദായ ഗന്ത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ സബ്ബകിച്ചാനി കരിംസു.

കിച്ചപരിയോസാനേ ചോരജേട്ഠകോ അസിം അബ്ബാഹിത്വാ സാമണേരം ഉപസങ്കമി. സാമണേരോ നിസീദമാനോ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാവ നിസീദി. ചോരജേട്ഠകോ അസിം പരിവത്തേത്വാ സാമണേരസ്സ ഖന്ധേ പാതേസി, അസി നമിത്വാ ധാരായ ധാരം പഹരി, സോ ‘‘ന സമ്മാ പഹരി’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ പുന തം ഉജുകം കത്വാ പഹരി. അസി താലപണ്ണം വിയ വേഠയമാനോ ഥരുമൂലം അഗമാസി. സാമണേരഞ്ഹി തസ്മിം കാലേ സിനേരുനാ അവത്ഥരന്തോപി മാരേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, പഗേവ അസിനാ. തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ചോരജേട്ഠകോ ചിന്തേസി – ‘‘പുബ്ബേ മേ അസി സിലാഥമ്ഭം വാ ഖദിരഖാണും വാ കളീരം വിയ ഛിന്ദതി, ഇദാനി ഏകവാരം നമി, ഏകവാരം താലപത്തവേഠകോ വിയ ജാതോ. അയം നാമ അസി അചേതനാ ഹുത്വാപി ഇമസ്സ ഗുണം ജാനാതി, അഹം സചേതനോപി ന ജാനാമീ’’തി. സോ അസിം ഭൂമിയം ഖിപിത്വാ തസ്സ പാദമൂലേ ഉരേന നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയം ധനകാരണാ അടവിം പവിട്ഠാമ്ഹാ, അമ്ഹേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ സഹസ്സമത്താപി മനുസ്സാ പവേധന്തി, ദ്വേ തിസ്സോ കഥാ കഥേതും ന സക്കോന്തി. തവ പന സന്താസമത്തമ്പി നത്ഥി, ഉക്കാമുഖേ സുവണ്ണം വിയ സുപുപ്ഫിതകണികാരം വിയ ച തേ മുഖം വിരോചതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘തസ്സ തേ നത്ഥി ഭീതത്തം, ഭിയ്യോ വണ്ണോ പസീദതി;

കസ്മാ ന പരിദേവേസി, ഏവരൂപേ മഹബ്ഭയേ’’തി. (ഥേരഗാ. ൭൦൬);

സാമണേരോ ഝാനാ വുട്ഠായ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ, ‘‘ആവുസോ ഗാമണി, ഖീണാസവസ്സ അത്തഭാവോ നാമ സീസേ ഠപിതഭാരോ വിയ ഹോതി, സോ തസ്മിം ഭിജ്ജന്തേ വാ നസ്സന്തേ വാ തുസ്സതേവ, ന ഭായതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘നത്ഥി ചേതസികം ദുക്ഖം, അനപേക്ഖസ്സ ഗാമണി;

അതിക്കന്താ ഭയാ സബ്ബേ, ഖീണസംയോജനസ്സ വേ.

‘‘ഖീണായ ഭവനേത്തിയാ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ യഥാതഥേ;

ന ഭയം മരണേ ഹോതി, ഭാരനിക്ഖേപനേ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൭൦൭-൭൦൮);

സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ പഞ്ച ചോരസതാനി ഓലോകേത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ പന, സാമീ’’തി. ‘‘മമ താവ, ഭോ, ‘ഏവരൂപം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ അഗാരമജ്ഝേ കമ്മം നത്ഥി, അയ്യസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി. മയമ്പി തഥേവ കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, താതാ’’തി തതോ പഞ്ചസതാപി ചോരാ സാമണേരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സോ തേസം അസിധാരാഹി ഏവ കേസേ ചേവ വത്ഥദസാ ച ഛിന്ദിത്വാ തമ്ബമത്തികായ രജിത്വാ താനി കാസായാനി അച്ഛാദാപേത്വാ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തേ ആദായ ഗച്ഛന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഥേരേ അദിസ്വാവ ഗമിസ്സാമി, തേ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ചോരാനഞ്ഹി മം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ തേസു ഏകോപി അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖി, ‘മാരിതോ നു ഖോ സാമണേരോ, നോ’തി ചിന്തേന്താനം കമ്മട്ഠാനം അഭിമുഖം ന ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ദിസ്വാവ നേ ഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അത്തനോ ദസ്സനേന പടിലദ്ധഅസ്സാസേഹി തേഹി ‘‘കിം, സപ്പുരിസ, സംകിച്ച, ലദ്ധം തേ ജീവിത’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഇമേ മം മാരേതുകാമാ ഹുത്വാ മാരേതും അസക്കോന്താ മമ ഗുണേ പസീദിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജിതാ, അഹം ‘തുമ്ഹേ ദിസ്വാവ ഗമിസ്സാമീ’തി ആഗതോ, അപ്പമത്താ സമണധമ്മം കരോഥ, അഹം സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ വന്ദിത്വാ ഇതരേ ആദായ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം സംകിച്ച, അന്തേവാസികാ തേ ലദ്ധാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി തം പവത്തിം ആരോചേസി. ഥേരേന ‘‘ഗച്ഛ സംകിച്ച, സത്ഥാരം പസ്സാഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘സാധൂ’’തി ഥേരം വന്ദിത്വാ തേ ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാപി ‘‘കിം സംകിച്ച, അന്തേവാസികാ തേ ലദ്ധാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിര, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ചോരകമ്മം കത്വാ ദുസ്സീലേ പതിട്ഠായ വസ്സസതം ജീവനതോ ഇദാനി സീലേ പതിട്ഠായ ഏകദിവസമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൦. ‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, ദുസ്സീലോ അസമാഹിതോ;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, സീലവന്തസ്സ ഝായിനോ’’തി.

തത്ഥ ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. സീലവന്തസ്സാതി ദുസ്സീലസ്സ വസ്സസതം ജീവനതോ സീലവന്തസ്സ ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായിനോ ഏകദിവസമ്പി ഏകമുഹുത്തമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ, ഉത്തമന്തി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ തേ പഞ്ചസതാപി ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു, സമ്പത്തമഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

അപരേന സമയേന സംകിച്ചോ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ ദസവസ്സോ ഹുത്വാ സാമണേരം ഗണ്ഹി. സോ പന തസ്സേവ ഭാഗിനേയ്യോ അധിമുത്തസാമണേരോ നാമ. അഥ നം ഥേരോ പരിപുണ്ണവസ്സകാലേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഉപസമ്പദം തേ കരിസ്സാമി, ഗച്ഛ, ഞാതകാനം സന്തികേ വസ്സപരിമാണം പുച്ഛിത്വാ ഏഹീ’’തി ഉയ്യോജേസി. സോ മാതാപിതൂനം സന്തികം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ പഞ്ചസതേഹി ചോരേഹി ബലികമ്മത്ഥായ മാരിയമാനോ തേസം ധമ്മം ദേസേത്വാ പസന്നചിത്തേഹി തേഹി ‘‘ന തേ ഇമസ്മിം ഠാനേ അമ്ഹാകം അത്ഥിഭാവോ കസ്സചി ആരോചേതബ്ബോ’’തി വിസ്സട്ഠോ പടിപഥേ മാതാപിതരോ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ തമേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജന്താനമ്പി തേസം സച്ചമനുരക്ഖന്തോ നാരോചേസി. തേസം ചോരേഹി വിഹേഠിയമാനാനം ‘‘ത്വമ്പി ചോരേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ മഞ്ഞേ, അമ്ഹാകം നാരോചേസീ’’തി പരിദേവന്താനം സദ്ദം സുത്വാ തേ മാതാപിതൂനമ്പി അനാരോചിതഭാവം ഞത്വാ പസന്നചിത്താ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സോപി സംകിച്ചസാമണേരോ വിയ തേ സബ്ബേ പബ്ബാജേത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ആനേത്വാ തേന സത്ഥു സന്തികം പേസിതോ ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിര, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ പുരിമനയേനേവ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമമേവ ഗാഥമാഹ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, ദുസ്സീലോ അസമാഹിതോ;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, സീലവന്തസ്സ ഝായിനോ’’തി.

ഇദമ്പി അധിമുത്തസാമണേരവത്ഥു വുത്തനയമേവാതി.

സംകിച്ചസാമണേരവത്ഥു നവമം.

൧൦. ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരവത്ഥു

യോ ച വസ്സസതം ജീവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഥേരോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘സത്ഥു ആരോചേസ്സാമീ’’തി തതോ ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ കിലന്തോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഏകസ്മിം പിട്ഠിപാസാണേ നിസിന്നോ ഝാനം സമാപജ്ജി. അഥേകം ഗാമം വിലുമ്പിത്വാ പഞ്ചസതാ ചോരാ അത്തനോ ബലാനുരൂപേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ സീസേനാദായ ഗച്ഛന്താ ദൂരം ഗന്ത്വാ കിലന്തരൂപാ ‘‘ദൂരം ആഗതാമ്ഹ, ഇമസ്മിം പിട്ഠിപാസാണേ വിസ്സമിസ്സാമാ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ പിട്ഠിപാസാണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഥേരം ദിസ്വാപി ‘‘ഖാണുകോ അയ’’ന്തി സഞ്ഞിനോ അഹേസും. അഥേകോ ചോരോ ഥേരസ്സ സീസേ ഭണ്ഡികം ഠപേസി, അപരോപി തം നിസ്സായ ഭണ്ഡികം ഠപേസി. ഏവം പഞ്ചസതാപി ചോരാ പഞ്ചഹി ഭണ്ഡികസതേഹി ഥേരം പരിക്ഖിപിത്വാ സയമ്പി നിസിന്നാ നിദ്ദായിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനകാലേ പബുജ്ഝിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഭണ്ഡികം ഗണ്ഹന്താ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘അമനുസ്സോ’’തി സഞ്ഞായ പലായിതും ആരഭിംസു. അഥ നേ ഥേരോ ആഹ – ‘‘മാ ഭായിത്ഥ ഉപാസകാ, പബ്ബജിതോ അഹ’’ന്തി. തേ ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഖമഥ, ഭന്തേ, മയം ഖാണുകസഞ്ഞിനോ അഹുമ്ഹാ’’തി ഥേരം ഖമാപേത്വാ ചോരജേട്ഠകേന ‘‘അഹം അയ്യസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ സേസാ ‘‘മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി വത്വാ സബ്ബേപി ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ ഥേരം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. ഥേരോ സംകിച്ചസാമണേരോ വിയ സബ്ബേപി തേ പബ്ബാജേസി. തതോ പട്ഠായ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞോതി പഞ്ഞായി. സോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ ‘‘കിം, കോണ്ഡഞ്ഞ, അന്തേവാസികാ തേ ലദ്ധാ’’തി വുത്തേ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം കിര, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ന നോ അഞ്ഞസ്സ ഏവരൂപോ ആനുഭാവോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, തേനമ്ഹാ പബ്ബജിതാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേ ദുപ്പഞ്ഞകമ്മേ പതിട്ഠായ വസ്സസതം ജീവനതോ ഇദാനി വോ പഞ്ഞാസമ്പദായ വത്തമാനാനം ഏകാഹമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൧. ‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, ദുപ്പഞ്ഞോ അസമാഹിതോ;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പഞ്ഞവന്തസ്സ ഝായിനോ’’തി.

തത്ഥ ദുപ്പഞ്ഞോ നിപ്പഞ്ഞോ. പഞ്ഞവന്തസ്സാതി സപ്പഞ്ഞസ്സ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി തേ ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സമ്പത്തമഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരവത്ഥു ദസമം.

൧൧. സപ്പദാസത്ഥേരവത്ഥു

യോ ച വസ്സസതം ജീവേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സപ്പദാസത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകോ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ അപരേന സമയേന ഉക്കണ്ഠിത്വാ ‘‘മാദിസസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഗിഹിഭാവോ നാമ അയുത്തോ, പബ്ബജ്ജായ ഠത്വാ മരണമ്ഹി മേ സേയ്യോ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ മരണൂപായം ചിന്തേന്തോ വിചരതി. അഥേകദിവസം പാതോവ കതഭത്തകിച്ചാ ഭിക്ഖൂ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അഗ്ഗിസാലായ സപ്പം ദിസ്വാ തം ഏകസ്മിം കുടേ പക്ഖിപിത്വാ കുടം പിദഹിത്വാ ആദായ വിഹാരാ നിക്ഖമിംസു. ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖുപി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദം, ആവുസോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സപ്പോ, ആവുസോ’’തി വുത്തേ ഇമിനാ ‘‘കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘ഛഡ്ഡേസ്സാമ ന’’ന്തി. തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമിനാ അത്താനം ഡംസാപേത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി ‘‘ആഹരഥ, അഹം തം ഛഡ്ഡേസ്സാമീ’’തി തേസം ഹത്ഥതോ കുടം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നോ തേന സപ്പേന അത്താനം ഡംസാപേതി, സപ്പോ ഡംസിതും ന ഇച്ഛതി. സോ കുടേ ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ആലോലേതി, ഘോരസപ്പസ്സ മുഖം വിവരിത്വാ അങ്ഗുലിം പക്ഖിപതി, നേവ നം സപ്പോ ഡംസി. സോ ‘‘നായം ആസീവിസോ, ഘരസപ്പോ ഏസോ’’തി തം പഹായ വിഹാരം അഗമാസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘ഛഡ്ഡിതോ തേ, ആവുസോ, സപ്പോ’’തി ആഹംസു. ‘‘ന സോ, ആവുസോ, ഘോരസപ്പോ, ഘരസപ്പോ ഏസോ’’തി. ‘‘ഘോരസപ്പോയേവാവുസോ, മഹന്തം ഫണം കത്വാ സുസുയന്തോ ദുക്ഖേന അമ്ഹേഹി ഗഹിതോ, കിം കാരണാ ഏവം ത്വം വദേസീ’’തി ആഹംസു. ‘‘അഹം, ആവുസോ, തേന അത്താനം ഡംസാപേന്തോപി മുഖേ അങ്ഗുലിം പക്ഖിപേന്തോപി തം ഡംസാപേതും നാസക്ഖി’’ന്തി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീ അഹേസും.

അഥേകദിവസം ന്ഹാപിതോ ദ്വേ തയോ ഖുരേ ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏകം ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ഏകേന ഭിക്ഖൂനം കേസേ ഓഹാരേതി. സോ ഭൂമിയം ഠപിതം ഖുരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഗീവം ഛിന്ദിത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം രുക്ഖേ ഗീവം ഉപനിധായ ഖുരധാരം ഗലനാളിയം കത്വാ ഠിതോ ഉപസമ്പദാമാളതോ പട്ഠായ അത്തനോ സീലം ആവജ്ജേന്തോ വിമലചന്ദമണ്ഡലം വിയ സുധോതമണിഖന്ധമിവ ച നിമ്മലം സീലം അദ്ദസ. തസ്സ തം ഓലോകേന്തസ്സ സകലസരീരം ഫരന്തീ പീതി ഉപ്പജ്ജി. സോ പീതിം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ ഖുരം ആദായ വിഹാരമജ്ഝം പാവിസി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ‘‘കഹം ഗതോസി, ആവുസോ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘‘ഇമിനാ ഖുരേന ഗലനാളിം ഛിന്ദിത്വാ മരിസ്സാമീ’തി ഗതോമ്ഹി, ആവുസോ’’തി. അഥ ‘‘കസ്മാ ന മതോസീ’’തി? ഇദാനിമ്ഹി സത്ഥം ആഹരിതും അഭബ്ബോ ജാതോ. അഹഞ്ഹി ‘‘ഇമിനാ ഖുരേന ഗലനാളിം ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഞാണഖുരേന സബ്ബകിലേസേ ഛിന്ദിന്തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം അഭൂതേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീ’’തി ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ തേസം കഥം സുത്വാ ആഹ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഖീണാസവാ നാമ സഹത്ഥാ അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേന്തീ’’തി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇമം ‘‘ഖീണാസവോ’’തി വദഥ, ഏവം അരഹത്തൂപനിസ്സയസമ്പന്നോ പനായം കസ്മാ ഉക്കണ്ഠതി, കിമസ്സ അരഹത്തൂപനിസ്സയകാരണം ‘‘കസ്മാ സോ സപ്പോ ഏതം ന ഡംസതീ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖവേ, സോ താവ സപ്പോ ഇമസ്സ ഇതോ തതിയേ അത്തഭാവേ ദാസോ അഹോസി, സോ അത്തനോ സാമികസ്സ സരീരം ഡംസിതും ന വിസഹതീ’’തി. ഏവം താവ നേസം സത്ഥാ ഏകം കാരണം ആചിക്ഖി. തതോ പട്ഠായ ച സോ ഭിക്ഖു സപ്പദാസോ നാമ ജാതോ.

കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിരേകോ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ അപരേന സമയേന അനഭിരതിയാ ഉപ്പന്നായ ഏകസ്സ സഹായകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആരോചേസി. സോ തസ്സ അഭിണ്ഹം ഗിഹിഭാവേ ആദീനവം കഥേസി. തം സുത്വാ ഇതരോ സാസനേ അഭിരമിത്വാ പുബ്ബേ അനഭിരതകാലേ മലഗ്ഗഹിതേ സമണപരിക്ഖാരേ ഏകസ്മിം സോണ്ഡിതീരേ നിമ്മലേ കരോന്തോ നിസീദി. സഹായകോപിസ്സ സന്തികേയേവ നിസിന്നോ. അഥ നം സോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഉപ്പബ്ബജന്തോ ഇമേ പരിക്ഖാരേ തുയ്ഹം ദാതുകാമോ അഹോസി’’ന്തി. സോ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമിനാ മയ്ഹം പബ്ബജിതേന വാ ഉപ്പബ്ബജിതേന വാ കോ അത്ഥോ, ഇദാനി പരിക്ഖാരേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ ‘‘കിം ദാനാവുസോ, അമ്ഹാകം ജീവിതേന, യേ മയം കപാലഹത്ഥാ പരകുലേസു ഭിക്ഖായ ചരാമ, പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം ആലാപസല്ലാപം ന കരോമാ’’തിആദീനി വദന്തോ ഗിഹിഭാവസ്സ ഗുണം കഥേസി. സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ പുന ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മയാ ‘ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹീ’തി വുത്തേ പഠമം ഗിഹിഭാവേ ആദീനവം കഥേത്വാ ഇദാനി അഭിണ്ഹം ഗുണം കഥേതി, ‘കിം നു ഖോ കാരണ’’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘ഇമേസു സമണപരിക്ഖാരേസു ലോഭേനാ’’തി ഞത്വാ സയമേവ അത്തനോ ചിത്തം നിവത്തേസി. ഏവമസ്സ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉക്കണ്ഠാപിതത്താ ഇദാനി അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ. യോ പന തേനേവ തദാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മോ കതോ, സ്വസ്സ ഏതരഹി അരഹത്തൂപനിസ്സയോ ജാതോതി.

ഇമമത്ഥം തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്തികാ സുത്വാ ഉത്തരിം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, അയം കിര ഭിക്ഖു ഖുരധാരം ഗലനാളിയം കത്വാ ഠിതോവ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഉപ്പജ്ജിസ്സതി നു ഖോ ഏത്തകേന ഖണേന അരഹത്തമഗ്ഗോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാദം ഉക്ഖിപിത്വാ ഭൂമിയം ഠപേന്തസ്സ പാദേ ഭൂമിയം അസമ്പത്തേയേവ അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. കുസീതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഹി വസ്സസതം ജീവനതോ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഖണമത്തമ്പി ജീവിതം സേയ്യോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൧൧൨. ‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, കുസീതോ ഹീനവീരിയോ;

ഏകാഹം ജീവികം സേയ്യോ, വീരിയമാരഭതോ ദള്ഹ’’ന്തി.

തത്ഥ കുസീതോതി കാമവിതക്കാദീഹി തീഹി വിതക്കേഹി വീതിനാമേന്തോ പുഗ്ഗലോ. ഹീനവീരിയോതി നിബ്ബീരിയോ. വീരിയമാരഭതോ ദള്ഹന്തി ദുവിധജ്ഝാനനിബ്ബത്തനസമത്ഥം ഥിരം വീരിയം ആരഭന്തസ്സ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.