൯. ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു

ഗാമേ വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ സത്താസീതികോടിധനം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാതി തിസ്സോ ഭഗിനിയോ, ചുന്ദോ ഉപസേനോതി ഇമേ ദ്വേ ച ഭാതരോ പബ്ബാജേസി. രേവതകുമാരോ ഏകോവ ഗേഹേ അവസിട്ഠോ. അഥസ്സ മാതാ ചിന്തേസി – ‘‘മമ പുത്തോ ഉപതിസ്സോ ഏത്തകം ധനം പഹായ പബ്ബജിത്വാ തിസ്സോ ച ഭഗിനിയോ ദ്വേ ച ഭാതരോ പബ്ബാജേസി, രേവതോ ഏകോവ അവസേസോ. സചേ ഇമമ്പി പബ്ബാജേസ്സതി, ഏത്തകം നോ ധനം നസ്സിസ്സതി, കുലവംസോ പച്ഛിജ്ജിസ്സതി, ദഹരകാലേയേവ നം ഘരാവാസേന ബന്ധിസ്സാമീ’’തി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി ‘‘സചേ, ആവുസോ, രേവതോ പബ്ബജിതുകാമോ ആഗച്ഛതി, ആഗതമത്തമേവ നം പബ്ബാജേയ്യാഥ, മമ മാതാപിതരോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ, കിം തേഹി ആപുച്ഛിതേഹി, അഹമേവ തസ്സ മാതാ ച പിതാ ചാ’’തി. മാതാപിസ്സ രേവതകുമാരം സത്തവസ്സികമേവ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിതുകാമാ സമാനജാതികേ കുലേ ദാരികം വാരേത്വാ ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ കുമാരം മണ്ഡേത്വാ പസാധേത്വാ മഹതാ പരിവാരേന സദ്ധിം ആദായ കുമാരികായ ഞാതിഘരം അഗമാസി. അഥ നേസം കതമങ്ഗലാനം ദ്വിന്നമ്പി ഞാതകേസു സന്നിപതിതേസു ഉദകപാതിയം ഹത്ഥേ ഓതാരേത്വാ മങ്ഗലാനി വത്വാ കുമാരികായ വുഡ്ഢിം ആകങ്ഖമാനാ ഞാതകാ ‘‘തവ അയ്യികായ ദിട്ഠധമ്മം പസ്സ, അയ്യികാ വിയ ചിരം ജീവ, അമ്മാ’’തി ആഹംസു. രേവതകുമാരോ ‘‘കോ നു ഖോ ഇമിസ്സാ അയ്യികായ ദിട്ഠധമ്മോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കതരാ ഇമിസ്സാ അയ്യികാ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം ആഹംസു, ‘‘താത, കിം ന പസ്സസി ഇമം വീസവസ്സസതികം ഖണ്ഡദന്തം പലിതകേസം വലിത്തചം തിലകാഹതഗത്തം ഗോപാനസിവങ്കം, ഏസാ ഏതിസ്സാ അയ്യികാ’’തി. ‘‘കിം പന അയമ്പി ഏവരൂപാ ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ ജീവിസ്സതി, ഭവിസ്സതി, താതാ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ സരീരം ജരായ ഇമം വിപ്പകാരം പാപുണിസ്സതി, ഇമം മേ ഭാതരാ ഉപതിസ്സേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി, അജ്ജേവ മയാ പലായിത്വാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം ഞാതകാ കുമാരികായ സദ്ധിം ഏകയാനം ആരോപേത്വാ ആദായ പക്കമിംസു.

സോ ഥോകം ഗന്ത്വാ സരീരകിച്ചം അപദിസിത്വാ ‘‘ഠപേഥ താവ യാനം, ഓതരിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി യാനാ ഓതരിത്വാ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബേ ഥോകം പപഞ്ചം കത്വാ അഗമാസി. പുനപി ഥോകം ഗന്ത്വാ തേനേവ അപദേസേന ഓതരിത്വാ അഭിരുഹി, പുനപി തഥേവ അകാസി. അഥസ്സ ഞാതകാ ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്സ ഉട്ഠാനാനി വത്തന്തീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ നാതിദള്ഹം ആരക്ഖം കരിംസു. സോ പുനപി ഥോകം ഗന്ത്വാ തേനേവ അപദേസേന ഓതരിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ പാജേന്തോ പുരതോ ഗച്ഛഥ, മയം പച്ഛതോ സണികം ആഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഓതരിത്വാ ഗുമ്ബാഭിമുഖോ അഹോസി. ഞാതകാപിസ്സ ‘‘പച്ഛതോ ആഗമിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ യാനം പാജേന്താ ഗമിംസു. സോപി തതോ പലായിത്വാ ഏകസ്മിം പദേസേ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആവുസോ, ത്വം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ, മയം തേ രാജപുത്തഭാവം വാ അമച്ചപുത്തഭാവം വാ ന ജാനാമ, കഥം പബ്ബാജേസ്സാമാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ മം, ഭന്തേ, ന ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ന ജാനാമാവുസോ’’തി. ‘‘അഹം ഉപതിസ്സസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ’’തി. ‘‘കോ ഏസ ഉപതിസ്സോ നാമാ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഭദ്ദന്താ മമ ഭാതരം ‘സാരിപുത്തോ’തി വദന്തി, തസ്മാ മയാ ‘ഉപതിസ്സോ’തി വുത്തേ ന ജാനന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഹി, ഭാതരാ തേ അനുഞ്ഞാതമേവാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചാപേത്വാ ഏകമന്തം ഠപേത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ ഥേരസ്സ സാസനം പഹിണിംസു. ഥേരോ തം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, ‘ആരഞ്ഞികഭിക്ഖൂഹി കിര രേവതോ പബ്ബാജിതോ’തി സാസനം പഹിണിംസു, ഗന്ത്വാ തം പസ്സിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘അധിവാസേഹി താവ, സാരിപുത്താ’’തി ഗന്തും ന അദാസി. ഥേരോ പുന കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാരം ആപുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘അധിവാസേഹി താവ, സാരിപുത്ത, മയമ്പി ആഗമിസ്സാമാ’’തി നേവ ഗന്തും അദാസി.

സാമണേരോപി ‘‘സചാഹം ഇധ വസിസ്സാമി, ഞാതകാ മം അനുബന്ധിത്വാ പക്കോസിസ്സന്തീ’’തി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ചാരികം ചരമാനോ തതോ തിംസയോജനികേ ഠാനേ ഖദിരവനം ഗന്ത്വാ അന്തോവസ്സേയേവ തേമാസബ്ഭന്തരേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോപി പവാരേത്വാ സത്ഥാരം പുന തത്ഥ ഗമനത്ഥായ ആപുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘മയമ്പി ഗമിസ്സാമ, സാരിപുത്താ’’തി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമി. ഥോകം ഗതകാലേ ആനന്ദത്ഥേരോ ദ്വേധാപഥേ ഠത്വാ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, രേവതസ്സ സന്തികം ഗമനമഗ്ഗേസു അയം പരിഹാരപഥോ സട്ഠിയോജനികോ മനുസ്സാവാസോ, അയം ഉജുമഗ്ഗോ തിംസയോജനികോ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതോ, കതരേന ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സീവലി, പന, ആനന്ദ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സചേ, സീവലി, ആഗതോ, ഉജുമഗ്ഗമേവ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സത്ഥാ കിര ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം യാഗുഭത്തം ഉപ്പാദേസ്സാമി, ഉജുമഗ്ഗം ഗണ്ഹാഹീ’’തി അവത്വാ ‘‘തേസം തേസം ജനാനം പുഞ്ഞസ്സ വിപാകദാനട്ഠാനം ഏത’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘സചേ, സീവലി, ആഗതോ, ഉജുമഗ്ഗം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സത്ഥരി പന തം മഗ്ഗം പടിപന്നേ ദേവതാ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ സീവലിത്ഥേരസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകേകയോജനേ വിഹാരേ കാരേത്വാ ഏകയോജനതോ ഉദ്ധം ഗന്തും അദത്വാ പാതോ വുട്ഠായ ദിബ്ബയാഗുആദീനി ഗഹേത്വാ, ‘‘അയ്യോ, നോ സീവലിത്ഥേരോ കഹം നിസിന്നോ’’തി വിചരന്തി. ഥേരോ അത്തനോ അഭിഹടം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാപേസി. ഏവം സത്ഥാ സപരിവാരോ തിംസയോജനികം കന്താരം സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞം അനുഭവമാനോവ ആഗമാസി. രേവതത്ഥേരോപി സത്ഥു ആഗമനം ഞത്വാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം മാപേത്വാ പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി, പഞ്ച ചങ്കമനസതാനി, പഞ്ചരത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനസതാനി ച മാപേസി. സത്ഥാ തസ്സ സന്തികേ മാസമത്തമേവ വസി. തസ്മിം വസമാനോപി സീവലിത്ഥേരസ്സേവ പുഞ്ഞം അനുഭവി.

തത്ഥ പന ദ്വേ മഹല്ലകഭിക്ഖൂ സത്ഥു ഖദിരവനം പവിസനകാലേ ഏവം ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഏത്തകം നവകമ്മം കരോന്തോ കിം സക്ഖിസ്സതി സമണധമ്മം കാതും, സത്ഥാ ‘സാരിപുത്തസ്സ കനിട്ഠോ’തി മുഖോലോകനകിച്ചം കരോന്തോ ഏവരൂപസ്സ നവകമ്മികസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികം ആഗതോ’’തി. സത്ഥാപി തം ദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം ചിത്താചാരം അഞ്ഞാസി. തസ്മാ തത്ഥ മാസമത്തം വസിത്വാ നിക്ഖമനദിവസേ യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ തേലനാളിഞ്ച ഉദകതുമ്ബഞ്ച ഉപാഹനാനി ച പമുസ്സന്തി, തഥാ അധിട്ഠഹിത്വാ നിക്ഖമന്തോ വിഹാരൂപചാരതോ ബഹി നിക്ഖന്തകാലേ ഇദ്ധിം വിസ്സജ്ജേസി. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘മയാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പമുട്ഠം, മയാപി പമുട്ഠ’’ന്തി ഉഭോപി നിവത്തിത്വാ തം ഠാനം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഖദിരരുക്ഖകണ്ടകേഹി വിജ്ഝമാനാ വിചരിത്വാ ഏകസ്മിം ഖദിരരുക്ഖേ ഓലമ്ബന്തം അത്തനോ ഭണ്ഡകം ദിസ്വാ ആദായ പക്കമിംസു. സത്ഥാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ പുന മാസമത്തേനേവ സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞം അനുഭവമാനോ പടിഗന്ത്വാ പുബ്ബാരാമം പാവിസി.

അഥ തേ മഹല്ലകഭിക്ഖൂ പാതോവ മുഖം ധോവിത്വാ ‘‘ആഗന്തുകഭത്തദായികായ വിസാഖായ ഘരം യാഗും പിവിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ യാഗും പിവിത്വാ ഖജ്ജകം ഖാദിത്വാ നിസീദിംസു. അഥ നേ വിസാഖാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേപി, ഭന്തേ, സത്ഥാരാ സദ്ധിം രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം അഗമിത്ഥാ’’തി. ‘‘ആമ, ഉപാസികേതി, രമണീയം, ഭന്തേ, ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘കുതോ തസ്സ രമണീയതാ സേതകണ്ടകഖദിരരുക്ഖഗഹനം പേതാനം നിവാസനട്ഠാനസദിസം ഉപാസികേ’’തി. അഥഞ്ഞേ ദ്വേ ദഹരഭിക്ഖൂ ആഗമിംസു. ഉപാസികാ തേസമ്പി യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ തഥേവ പടിപുച്ഛി. തേ ആഹംസു – ‘‘ന സക്കാ ഉപാസികേ വണ്ണേതും, സുധമ്മദേവസഭാസദിസം ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖതം വിയ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി. ഉപാസികാ ചിന്തേസി – ‘‘പഠമം ആഗതാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞഥാ വദിംസു, ഇമേ അഞ്ഞഥാ വദന്തി, പഠമം ആഗതാ ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചിദേവ പമുസ്സിത്വാ ഇദ്ധിയാ വിസ്സട്ഠകാലേ പടിനിവത്തിത്വാ ഗതാ ഭവിസ്സന്തി, ഇമേ പന ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിമ്മിതകാലേ ഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവേന ഏതമത്ഥം ഞത്വാ ‘‘സത്ഥാരം ആഗതകാലേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി അട്ഠാസി. തതോ മുഹുത്തംയേവ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ വിസാഖായ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പടിപുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗതഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചേ രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ‘ഖദിരഗഹനം അരഞ്ഞ’ന്തി വദന്തി, ഏകച്ചേ ‘രമണീയ’ന്തി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ഉപാസികേ ഗാമോ വാ ഹോതു അരഞ്ഞം വാ, യസ്മിം ഠാനേ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം രമണീയമേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൮. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരഹന്തോ ഗാമന്തേ കായവിവേകം ന ലഭന്തി, ചിത്തവിവേകം പന ലഭന്തേവ. തേസഞ്ഹി ദിബ്ബപടിഭാഗാനിപി ആരമ്മണാനി ചിത്തം ചാലേതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ ഗാമോ വാ ഹോതു അരഞ്ഞാദീനം വാ അഞ്ഞതരം, യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യകന്തി സോ ഭൂമിപദേസോ രമണീയോ ഏവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അപരേന സമയേന ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, കേന നു ഖോ കാരണേന ആയസ്മാ സീവലിത്ഥേരോ സത്തദിവസസത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി മാതു കുച്ഛിയം വസി, കേന നിരയേ പച്ചി, കേന നിസ്സന്ദേന ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോ’’തി? സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം നാമാ’’തി വുത്തേ തസ്സായസ്മതോ പുബ്ബകമ്മം കഥേന്തോ ആഹ –

ഭിക്ഖവേ, ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സീ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകസ്മിം സമയേ ജനപദചാരികം ചരിത്വാ പിതു നഗരം പച്ചാഗമാസി. രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആഗന്തുകദാനം സജ്ജേത്വാ നാഗരാനം സാസനം പേസേസി ‘‘ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ദാനേ സഹായകാ ഹോന്തൂ’’തി. തേ തഥാ കത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ ദിന്നദാനതോ അതിരേകതരം ദസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ദാനം പടിയാദേത്വാ രഞ്ഞോ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ ആഗന്ത്വാ തേസം ദാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇതോ അധികതരം ദസ്സാമീ’’തി പുനദിവസത്ഥായ സത്ഥാരം നിമന്തേസി, നേവ രാജാ നാഗരേ പരാജേതും സക്ഖി, ന നാഗരാ രാജാനം. നാഗരാ ഛട്ഠേ വാരേ ‘‘സ്വേ ദാനി യഥാ ‘ഇമസ്മിം ദാനേ ഇദം നാമ നത്ഥീ’തി ന സക്കാ ഹോതി വത്തും, ഏവം ദാനം ദസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ പുനദിവസേ ദാനം പടിയാദേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്ഥ നത്ഥീ’’തി ഓലോകേന്താ അല്ലമധുമേവ ന അദ്ദസംസു. പക്കമധു പന ബഹും അത്ഥി. തേ അല്ലമധുസ്സത്ഥായ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു ചത്താരി കഹാപണസഹസ്സാനി ഗാഹാപേത്വാ പഹിണിംസു. അഥേകോ ജനപദമനുസ്സോ ഗാമഭോജകം പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മധുപടലം ദിസ്വാ മക്ഖികാ പലാപേത്വാ സാഖം ഛിന്ദിത്വാ സാഖാദണ്ഡകേനേവ സദ്ധിം മധുപടലം ആദായ ‘‘ഗാമഭോജകസ്സ ദസ്സാമീ’’തി നഗരം പാവിസി. മധുഅത്ഥായ ഗതോ തം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, വിക്കിണിയം മധു’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന വിക്കിണിയം, സാമീ’’തി. ‘‘ഹന്ദ, ഇമം കഹാപണം ഗഹേത്വാ ദേഹീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മധുപടലം പാദമത്തമ്പി ന അഗ്ഘതി, അയം പന കഹാപണം ദേതി. ബഹുകഹാപണകോ മഞ്ഞേ, മയാ വഡ്ഢേതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം ‘‘ന ദേമീ’’തി ആഹ, ‘‘തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘ദ്വീഹിപി ന ദേമീ’’തി. ഏവം താവ വഡ്ഢേസി, യാവ സോ ‘‘തേന ഹി ഇദം സഹസ്സം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഭണ്ഡികം ഉപനേസി.

അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം ഉമ്മത്തകോ, ഉദാഹു കഹാപണാനം ഠപനോകാസം ന ലഭസി, പാദമ്പി ന അഗ്ഘനകം മധും ‘സഹസ്സം ഗഹേത്വാ ദേഹീ’തി വദസി, ‘കിം നാമേത’’’ന്തി? ‘ജാനാമഹം, ഭോ, ഇമിനാ പന മേ കമ്മം അത്ഥി, തേനേവം വദാമീ’തി. ‘‘കിം കമ്മം, സാമീ’’തി? ‘‘അമ്ഹേഹി വിപസ്സീബുദ്ധസ്സ അട്ഠസട്ഠിസമണസഹസ്സപരിവാരസ്സ മഹാദാനം സജ്ജിതം, തത്രേകം അല്ലമധുമേവ നത്ഥി, തസ്മാ ഏവം ഗണ്ഹാമീ’’തി. ഏവം, സന്തേ, നാഹം മൂലേന ദസ്സാമി, സചേ ‘‘അഹമ്പി ദാനേ പത്തിം ലഭിസ്സാമി, ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ നാഗരാനം തമത്ഥം ആരോചേസി. നാഗരാ തസ്സ സദ്ധായ ബലവഭാവം ഞത്വാ, ‘‘സാധു, പത്തികോ ഹോതൂ’’തി പടിജാനിംസു, തേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ മഹതിം സുവണ്ണപാതിം ആഹരാപേത്വാ മധുപടലം പീളാപേസും. തേനേവ മനുസ്സേന പണ്ണാകാരത്ഥായ ദധിവാരകോപി ആഹടോ അത്ഥി, സോ തമ്പി ദധിം പാതിയം ആകിരിത്വാ തേന മധുനാ സംസന്ദിത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ അദാസി. തം യാവദത്ഥം ഗണ്ഹന്താനം സബ്ബേസം പാപുണി ഉത്തരിമ്പി അവസിട്ഠം അഹോസിയേവ. ‘‘ഏവം ഥോകം മധു കഥം താവ ബഹൂനം പാപുണീ’’തി ന ചിന്തേതബ്ബം. തഞ്ഹി ബുദ്ധാനുഭാവേന പാപുണി. ബുദ്ധവിസയോ ന ചിന്തേതബ്ബോ. ചത്താരി ഹി ‘‘അചിന്തേയ്യാനീ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭) വുത്താനി. താനി ചിന്തേന്തോ ഉമ്മാദസ്സേവ ഭാഗീ ഹോതീതി. സോ പുരിസോ ഏത്തകം കമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏത്തകം കാലം സംസരന്തോ ഏകസ്മിം സമയേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ബാരാണസിയം രാജകുലേ നിബ്ബത്തോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പാപുണി. സോ ‘‘ഏകം നഗരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പരിവാരേസി, നാഗരാനഞ്ച സാസനം പഹിണി ‘‘രജ്ജം വാ മേ ദേന്തു യുദ്ധം വാ’’തി. തേ ‘‘നേവ രജ്ജം ദസ്സാമ, ന യുദ്ധ’’ന്തി വത്വാ ചൂളദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ ദാരൂദകാദീനി ആഹരന്തി, സബ്ബകിച്ചാനി കരോന്തി.

ഇതരോപി ചത്താരി മഹാദ്വാരാനി രക്ഖന്തോ സത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി നഗരം ഉപരുന്ധി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘കിം മേ പുത്തോ കരോതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ ദേവീ’’തി തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ബാലോ മമ പുത്തോ, ഗച്ഛഥ, തസ്സ ‘ചൂളദ്വാരാനിപി പിധായ നഗരം ഉപരുന്ധതൂ’തി വദേഥാ’’തി. സോ മാതു സാസനം സുത്വാ തഥാ അകാസി. നാഗരാപി ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്താ സത്തമേ ദിവസേ അത്തനോ രാജാനം മാരേത്വാ തസ്സ രജ്ജം അദംസു. സോ ഇമം കമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ യാവായം പഥവീ യോജനമത്തം ഉസ്സന്നാ, താവ നിരയേ പച്ചിത്വാ ചതുന്നം ചൂളദ്വാരാനം പിദഹിതത്താ തതോ ചുതോ തസ്സാ ഏവ മാതു കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി അന്തോകുച്ഛിസ്മിം വസിത്വാ സത്ത ദിവസാനി യോനിമുഖേ തിരിയം നിപജ്ജി. ഏവം, ഭിക്ഖവേ, സീവലി, തദാ നഗരം ഉപരുന്ധിത്വാ ഗഹിതകമ്മേന ഏത്തകം കാലം നിരയേ പച്ചിത്വാ ചതുന്നം ചൂളദ്വാരാനം പിദഹിതത്താ തതോ ചുതോ തസ്സാ ഏവ മാതു കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഏത്തകം കാലം കുച്ഛിയം വസി. നവമധുനോ ദിന്നത്താ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോതി.

പുനേകദിവസം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ സാമണേരസ്സ ലാഭോ, അഹോ പുഞ്ഞം, യേന ഏകകേന പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം പഞ്ചകൂടാഗാരസതാദീനി കതാനീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം പുത്തസ്സ നേവ പുഞ്ഞം അത്ഥി, ന പാപം, ഉഭയമസ്സ പഹീന’’ന്തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യോധ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, ഉഭോ സങ്ഗമുപച്ചഗാ;

അസോകം വിരജം സുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൨);

ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു നവമം.