൭. അരഹന്തവഗ്ഗോ

൧. ജീവകപഞ്ഹവത്ഥു

ഗതദ്ധിനോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജീവകമ്ബവനേ വിഹരന്തോ ജീവകേന പുട്ഠപഞ്ഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. ജീവകവത്ഥു ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൨൬ ആദയോ) വിത്ഥാരിതമേവ.

ഏകസ്മിം പന സമയേ ദേവദത്തോ അജാതസത്തുനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം അഭിരുഹിത്വാ പദുട്ഠചിത്തോ ‘‘സത്ഥാരം വധിസ്സാമീ’’തി സിലം പവിജ്ഝി. തം ദ്വേ പബ്ബതകൂടാനി സമ്പടിച്ഛിംസു. തതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാ പപടികാ ഭഗവതോ പാദം പഹരിത്വാ ലോഹിതം ഉപ്പാദേസി, ഭുസാ വേദനാ പവത്തിംസു. ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം മദ്ദകുച്ഛിം നയിംസു. സത്ഥാ തതോപി ജീവകമ്ബവനം ഗന്തുകാമോ ‘‘തത്ഥ മം നേഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ആദായ ജീവകമ്ബവനം അഗമംസു. ജീവകോ തം പവത്തിം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വണപടികമ്മത്ഥായ തിഖിണഭേസജ്ജം ദത്വാ വണം ബന്ധിത്വാ സത്ഥാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭന്തേ, മയാ അന്തോനഗരേ ഏകസ്സ മനുസ്സസ്സ ഭേസജ്ജം കതം, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുന ആഗമിസ്സാമി, ഇദം ഭേസജ്ജം യാവ മമാഗമനാ ബദ്ധനിയാമേനേവ തിട്ഠതൂ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ ദ്വാരപിദഹനവേലായ ആഗച്ഛന്തോ ദ്വാരം ന സമ്പാപുണി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ മയാ ഭാരിയം കമ്മം കതം, യ്വാഹം അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ വിയ തഥാഗതസ്സ പാദേ തിഖിണഭേസജ്ജം ദത്വാ വണം ബന്ധിം, അയം തസ്സ മോചനവേലാ, തസ്മിം അമുച്ചമാനേ സബ്ബരത്തിം ഭഗവതോ സരീരേ പരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, ജീവകോ സായം ആഗച്ഛന്തോ ദ്വാരം ന സമ്പാപുണി, ‘അയം വണസ്സ മോചനവേലാ’തി പന ചിന്തേസി, മോചേസി ന’’ന്തി. ഥേരോ മോചേസി, വണോ രുക്ഖതോ ഛല്ലി വിയ അപഗതോ. ജീവകോ അന്തോഅരുണേയേവ സത്ഥു സന്തികം വേഗേന ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, സരീരേ വോ പരിളാഹോ ഉപ്പന്നോ’’തി പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ജീവക, ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബപരിളാഹോ വൂപസന്തോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൦. ‘‘ഗതദ്ധിനോ വിസോകസ്സ, വിപ്പമുത്തസ്സ സബ്ബധി;

സബ്ബഗന്ഥപ്പഹീനസ്സ, പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ ഗതദ്ധിനോതി ഗതമഗ്ഗസ്സ കന്താരദ്ധാ വട്ടദ്ധാതി ദ്വേ അദ്ധാ നാമ. തേസു കന്താരപടിപന്നോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ന പാപുണാതി, താവ അദ്ധികോയേവ, ഏതസ്മിം പന പത്തേ ഗതദ്ധി നാമ ഹോതി. വട്ടസന്നിസ്സിതാപി സത്താ യാവ വട്ടേ വസന്തി, താവ അദ്ധികാ ഏവ. കസ്മാ? വട്ടസ്സ അഖേപിതത്താ. സോതാപന്നാദയോപി അദ്ധികാ ഏവ, വട്ടം പന ഖേപേത്വാ ഠിതോ ഖീണാസവോ ഗതദ്ധി നാമ ഹോതി. തസ്സ ഗതദ്ധിനോ. വിസോകസ്സാതി വട്ടമൂലകസ്സ സോകസ്സ വിഗതത്താ വിസോകസ്സ. വിപ്പമുത്തസ്സ സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധാദിധമ്മേസു വിപ്പമുത്തസ്സ, സബ്ബഗന്ഥപ്പഹീനസ്സാതി ചതുന്നമ്പി ഗന്ഥാനം പഹീനത്താ സബ്ബാഗന്ഥപ്പഹീനസ്സ. പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീതി ദുവിധോ പരിളാഹോ കായികോ ചേതസികോ ചാതി. തേസു ഖീണാസവസ്സ സീതുണ്ഹാദിവസേന ഉപ്പന്നത്താ കായികപരിളാഹോ അനിബ്ബുതോവ, തം സന്ധായ ജീവകോ പുച്ഛതി. സത്ഥാ പന ധമ്മരാജതായ ദേസനാവിധികുസലതായ ചേതസികപരിളാഹവസേന ദേസനം വിനിവത്തേന്തോ, ‘‘ജീവക, പരമത്ഥേന ഏവരൂപസ്സ ഖീണാസവസ്സ പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീ’’തി ആഹ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ജീവകപഞ്ഹവത്ഥു പഠമം.

൨. മഹാകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

ഉയ്യുഞ്ജന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ മഹാകസ്സപത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ സത്ഥാ രാജഗഹേ വുട്ഠവസ്സോ ‘‘അദ്ധമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം ആരോചാപേസി. വത്തം കിരേതം ബുദ്ധാനം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരിതുകാമാനം ‘‘ഏവം ഭിക്ഖൂ അത്തനോ പത്തപചനചീവരരജനാദീനി കത്വാ സുഖം ഗമിസ്സന്തീ’’തി ‘‘ഇദാനി അദ്ധമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം ആരോചാപനം. ഭിക്ഖൂസു പന അത്തനോ പത്തചീവരാദീനി കരോന്തേസു മഹാകസ്സപത്ഥേരോപി ചീവരാനി ധോവി. ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘ഥേരോ കസ്മാ ചീവരാനി ധോവതി, ഇമസ്മിം നഗരേ അന്തോ ച ബഹി ച അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസന്തി. തത്ഥ യേ ഥേരസ്സ ന ഞാതകാ, തേ ഉപട്ഠാകാ, യേ ന ഉപട്ഠാകാ, തേ ഞാതകാ. തേ ഥേരസ്സ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സമ്മാനസക്കാരം കരോന്തി. ഏത്തകം ഉപകാരം പഹായ ഏസ കഹം ഗമിസ്സതി? സചേപി ഗച്ഛേയ്യ, മാപമാദകന്ദരതോ പരം ന ഗമിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ കിര യം കന്ദരം പത്വാ നിവത്തേതബ്ബയുത്തകേ ഭിക്ഖൂ ‘‘തുമ്ഹേ ഇതോ നിവത്തഥ, മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി വദതി. തം ‘‘മാപമാദകന്ദര’’ന്തി വുച്ചതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

സത്ഥാപി ചാരികം പക്കമന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അന്തോ ച ബഹി ച അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ വസന്തി. മനുസ്സാനം മങ്ഗലാമങ്ഗലട്ഠാനേസു ഭിക്ഖൂഹി ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ന സക്കാ വിഹാരം തുച്ഛം കാതും, കം നു ഖോ നിവത്തേസ്സാമീ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി –‘‘കസ്സപസ്സ ഹേതേ മനുസ്സാ ഞാതകാ ച ഉപട്ഠാകാ ച, കസ്സപം നിവത്തേതും വട്ടതീ’’തി. സോ ഥേരം ആഹ – ‘‘കസ്സപ, ന സക്കാ വിഹാരം തുച്ഛം കാതും, മനുസ്സാനം മങ്ഗലാമങ്ഗലട്ഠാനേസു ഭിക്ഖൂഹി അത്ഥോ ഹോതി, ത്വം അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം നിവത്തസ്സൂ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ പരിസം ആദായ നിവത്തി. ഭിക്ഖൂ ഉപജ്ഝായിംസു ‘‘ദിട്ഠം വോ, ആവുസോ, നനു ഇദാനേവ അമ്ഹേഹി വുത്തം ‘മഹാകസ്സപോ കസ്മാ ചീവരാനി ധോവതി, ന ഏസോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഗമിസ്സതീ’തി, യം അമ്ഹേഹി വുത്തം, തദേവ ജാത’’ന്തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം നാമേതം കഥേഥാ’’തി? ‘‘മഹാകസ്സപത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേമ, ഭന്തേ’’തി അത്തനാ കഥിതനിയാമേനേവ സബ്ബം ആരോചേസും. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ കസ്സപം ‘കുലേസു ച പച്ചയേസു ച ലഗ്ഗോ’തി വദേഥ, സോ ‘മമ വചനം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ. ഏസോ ഹി പുബ്ബേ പത്ഥനം കരോന്തോയേവ ‘ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗോ ചന്ദൂപമോ ഹുത്വാ കുലാനി ഉപസങ്കമിതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യ’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. നത്ഥേതസ്സ കുലേ വാ പച്ചയേ വാ ലഗ്ഗോ, അഹം ചന്ദോപമപ്പടിപദഞ്ചേവ (സം. നി. ൨.൧൪൬) അരിയവംസപ്പടിപദഞ്ച കഥേന്തോ മമ പുത്തം കസ്സപം ആദിം കത്വാ കഥേസി’’ന്തി ആഹ.

ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, കദാ പന ഥേരേന പത്ഥനാ ഠപിതാ’’തി? ‘‘സോതുകാമാത്ഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ തേസം, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ പദുമുത്തരോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദീ’’തി വത്വാ പദുമുത്തരപാദമൂലേ തേന ഠപിതപത്ഥനം ആദിം കത്വാ സബ്ബം ഥേരസ്സ പുബ്ബചരിതം കഥേസി. തം ഥേരപാളിയം (ഥേരഗാ. ൧൦൫൪ ആദയോ) വിത്ഥാരിതമേവ. സത്ഥാ പന ഇമം ഥേരസ്സ പുബ്ബചരിതം വിത്ഥാരേത്വാ ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഹം ചന്ദോപമപ്പടിപദഞ്ചേവ അരിയവംസപ്പടിപദഞ്ച മമ പുത്തം കസ്സപം ആദിം കത്വാ കഥേസിം, മമ പുത്തസ്സ കസ്സപസ്സ പച്ചയേസു വാ കുലേസു വാ വിഹാരേസു വാ പരിവേണേസു വാ ലഗ്ഗോ നാമ നത്ഥി, പല്ലലേ ഓതരിത്വാ തത്ഥ ചരിത്വാ ഗച്ഛന്തോ രാജഹംസോ വിയ കത്ഥചി അലഗ്ഗോയേവ മമ പുത്തോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൧. ‘‘ഉയ്യുഞ്ജന്തി സതീമന്തോ, ന നികേതേ രമന്തി തേ;

ഹംസാവ പല്ലലം ഹിത്വാ, ഓകമോകം ജഹന്തി തേ’’തി.

തത്ഥ ഉയ്യുഞ്ജന്തി സതീമന്തോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്താ ഖീണാസവാ അത്തനാ പടിവിദ്ധഗുണേസു ഝാനവിപസ്സനാദീസു ആവജ്ജനസമാപജ്ജനവുട്ഠാനാധിട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണാഹി യുഞ്ജന്തി ഘടേന്തി. ന നികേതേ രമന്തി തേതി തേസം ആലയേ രതി നാമ നത്ഥി. ഹംസാവാതി ദേസനാസീസമേതം, അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ ഗോചരസമ്പന്നേ പല്ലലേ സകുണാ അത്തനോ ഗോചരം ഗഹേത്വാ ഗമനകാലേ ‘‘മമ ഉദകം, മമ പദുമം, മമ ഉപ്പലം, മമ കണ്ണികാ’’തി തസ്മിം ഠാനേ കഞ്ചി ആലയം അകത്വാ അനപേക്ഖാവ തം ഠാനം പഹായ ഉപ്പതിത്വാ ആകാസേ കീളമാനാ ഗച്ഛന്തി; ഏവമേവം ഖീണാസവാ യത്ഥ കത്ഥചി വിഹരന്താപി കുലാദീസു അലഗ്ഗാ ഏവ വിഹരിത്വാ ഗമനസമയേപി തം ഠാനം പഹായ ഗച്ഛന്താ ‘‘മമ വിഹാരോ, മമ പരിവേണം, മമൂപട്ഠാകാ’’തി അനാലയാ അനുപേക്ഖാവ ഗച്ഛന്തി. ഓകമോകന്തി ആലയാലയം, സബ്ബാലയേ പരിച്ചജന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ബേലട്ഠസീസത്ഥേരവത്ഥു

യേസം സന്നിചയോ നത്ഥീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മന്തം ബേലട്ഠസീസം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിരായസ്മാ അന്തോഗാമേ ഏകം വീഥിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പുന അപരം വീഥിം ചരിത്വാ സുക്ഖം കൂരം ആദായ വിഹാരം ഹരിത്വാ പടിസാമേത്വാ ‘‘നിബദ്ധം പിണ്ഡപാതപരിയേസനം നാമ ദുക്ഖ’’ന്തി കതിപാഹം ഝാനസുഖേന വീതിനാമേത്വാ ആഹാരേന അത്ഥേ സതി തം പരിഭുഞ്ജതി. ഭിക്ഖൂ ഞത്വാ ഉജ്ഝായിത്വാ തമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസും. സത്ഥാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ആയതിം സന്നിധികാരപരിവജ്ജനത്ഥായ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേത്വാപി ഥേരേന പന അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ അപ്പിച്ഛതം നിസ്സായ കതത്താ തസ്സ ദോസാഭാവം പകാസേന്തോ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൨. ‘‘യേസം സന്നിചയോ നത്ഥി, യേ പരിഞ്ഞാതഭോജനാ;

സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ ച, വിമോക്ഖോ യേസം ഗോചരോ;

ആകാസേവ സകുന്താനം, ഗതി തേസം ദുരന്നയാ’’തി.

തത്ഥ സന്നിചയോതി ദ്വേ സന്നിചയാ – കമ്മസന്നിചയോ ച, പച്ചയസന്നിചയോ ച. തേസു കുസലാകുസലകമ്മം കമ്മസന്നിചയോ നാമ, ചത്താരോ പച്ചയാ പച്ചയസന്നിചയോ നാമ. തത്ഥ വിഹാരേ വസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകം ഗുളപിണ്ഡം, ചതുഭാഗമത്തം സപ്പിം, ഏകഞ്ച തണ്ഡുലനാളിം ഠപേന്തസ്സ പച്ചയസന്നിചയോ നത്ഥി, തതോ ഉത്തരി ഹോതി. യേസം അയം ദുവിധോപി സന്നിചയോ നത്ഥി. പരിഞ്ഞാതഭോജനാതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതഭോജനാ. യാഗുആദീനഞ്ഹി യാഗുഭാവാദിജാനനം ഞാതപരിഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാവസേന പന ഭോജനസ്സ പരിജാനനം തീരണപരിഞ്ഞാ, കബളീകാരാഹാരേ ഛന്ദരാഗഅപകഡ്ഢനഞാണം പഹാനപരിഞ്ഞാ. ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി യേ പരിഞ്ഞാതഭോജനാ. സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ ചാതി ഏത്ഥ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോപി ഗഹിതോയേവ. തീണിപി ചേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. നിബ്ബാനഞ്ഹി രാഗദോസമോഹാനം അഭാവേന സുഞ്ഞതോ, തേഹി ച വിമുത്തന്തി സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ, തഥാ രാഗാദിനിമിത്താനം അഭാവേന അനിമിത്തം, തേഹി ച വിമുത്തന്തി അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ, രാഗാദിപണിധീനം പന അഭാവേന അപ്പണിഹിതം, തേഹി ച വിമുത്തന്തി അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോതി വുച്ചതി. ഫലസമാപത്തിവസേന തം ആരമ്മണം കത്വാ വിഹരന്താനം അയം തിവിധോ വിമോക്ഖോ യേസം ഗോചരോ. ഗതി തേസം ദുരന്നയാതി യഥാ നാമ ആകാസേന ഗതാനം സകുണാനം പദനിക്ഖേപസ്സ അദസ്സനേന ഗതി ദുരന്നയാ ന സക്കാ ജാനിതും, ഏവമേവ യേസം അയം ദുവിധോ സന്നിചയോ നത്ഥി, ഇമാഹി ച തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതഭോജനാ, യേസഞ്ച അയം വുത്തപ്പകാരോ വിമോക്ഖോ ഗോചരോ, തേസം തയോ ഭവാ, ചതസ്സോ യോനിയോ, പഞ്ച ഗതിയോ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, നവ സത്താവാസാതി ഇമേസു പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു ഇമിനാ നാമ ഗതാതി ഗമനസ്സ അപഞ്ഞായനതോ ഗതി ദുരന്നയാ ന സക്കാ പഞ്ഞാപേതുന്തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ബേലട്ഠസീസത്ഥേരവത്ഥു തതിയം.

൪. അനുരുദ്ധത്ഥേരവത്ഥു

യസ്സാസവാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ അനുരുദ്ധത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ ഥേരോ ജിണ്ണചീവരോ സങ്കാരകൂടാദീസു ചീവരം പരിയേസതി. തസ്സ ഇതോ തതിയേ അത്തഭാവേ പുരാണദുതിയികാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ ജാലിനീ നാമ ദേവധീതാ അഹോസി. സാ ഥേരം ചോളകാനി പരിയേസമാനം ദിസ്വാ ഥേരസ്സ അത്ഥായ തേരസഹത്ഥായതാനി ചതുഹത്ഥവിത്ഥതാനി തീണി ദിബ്ബദുസ്സാനി ഗഹേത്വാ ‘‘സചാഹം ഇമാനി ഇമിനാ നീഹാരേന ദസ്സാമി, ഥേരോ ന ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ ചോളകാനി പരിയേസമാനസ്സ പുരതോ ഏകസ്മിം സങ്കാരകൂടേ യഥാ നേസം ദസന്തമത്തമേവ പഞ്ഞായതി, തഥാ ഠപേസി. ഥേരോ തേന മഗ്ഗേന ചോളകപരിയേസമാനം ചരന്തോ നേസം ദസന്തം ദിസ്വാ തത്ഥേവ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢമാനോ വുത്തപ്പമാണാനി ദിബ്ബദുസ്സാനി ദിസ്വാ ‘‘ഉക്കട്ഠപംസുകൂലം വത ഇദ’’ന്തി ആദായ പക്കാമി. അഥസ്സ ചീവരകരണദിവസേ സത്ഥാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ നിസീദി, അസീതിമഹാഥേരാപി തത്ഥേവ നിസീദിംസു, ചീവരം സിബ്ബേതും മഹാകസ്സപത്ഥേരോ മൂലേ നിസീദി, സാരിപുത്തത്ഥേരോ മജ്ഝേ, ആനന്ദത്ഥേരോ അഗ്ഗേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സുത്തം വട്ടേസി, സത്ഥാ സൂചിപാസകേ ആവുണി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ യേന യേന അത്ഥോ, തം തം ഉപനേന്തോ വിചരി.

ദേവധീതാപി അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ ‘‘ഭോന്താ അയ്യസ്സ നോ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ചീവരം കരോന്തോ സത്ഥാ അസീതിമഹാസാവകപരിവുതോ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വിഹാരേ നിസീദി, യാഗുആദീനി ആദായ വിഹാരം ഗച്ഛഥാ’’തി ഭിക്ഖം സമാദപേസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോപി അന്തരാഭത്തേ മഹാജമ്ബുപേസിം ആഹരി, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ പരിക്ഖീണം ഖാദിതും നാസക്ഖിംസു. സക്കോ ചീവരകരണട്ഠാനേ ഭൂമിപരിഭണ്ഡമകാസി, ഭൂമി അലത്തകരസരഞ്ജിതാ വിയ അഹോസി. ഭിക്ഖൂഹി പരിഭുത്താവസേസാനം യാഗുഖജ്ജകഭത്താനം മഹാരാസി അഹോസി. ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു ‘‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം കിം ഏവംബഹുകേഹി യാഗുആദീഹി, നനു നാമ പമാണം സല്ലക്ഖേത്വാ ഏത്തകം നാമ ആഹരഥാ’’തി ഞാതകാ ച ഉപട്ഠാകാ ച വത്തബ്ബാ സിയും, അനുരുദ്ധത്ഥേരോ അത്തനോ ഞാതിഉപട്ഠാകാനം ബഹുഭാവം ഞാപേതുകാമോ മഞ്ഞേ’’തി, അഥ നേ സത്ഥാ ‘‘കിം, ഭിക്ഖവേ, കഥേഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം പന തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം അനുരുദ്ധേന ആഹരാപിത’ന്തി മഞ്ഞഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ അനുരുദ്ധോ ഏവരൂപം വദേതി. ന ഹി ഖീണാസവാ പച്ചയപടിസംയുത്തം കഥം കഥേന്തി, അയം പന പിണ്ഡപാതോ ദേവതാനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൩. ‘‘യസ്സാസവാ പരിക്ഖീണാ, ആഹാരേ ച അനിസ്സിതോ;

സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ ച, വിമോക്ഖോ യസ്സ ഗോചരോ;

ആകാസേവ സകുന്താനം, പദം തസ്സ ദുരന്നയ’’ന്തി.

തത്ഥ യസ്സാസവാതി യസ്സ ചത്താരോ ആസവാ പരിക്ഖീണാ. ആഹാരേ ച അനിസ്സിതോതി ആഹാരസ്മിഞ്ച തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. പദം തസ്സ ദുരന്നയന്തി യഥാ ആകാസേ ഗച്ഛന്താനം സകുണാനം ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പാദേഹി അക്കമിത്വാ ഗതാ, ഇദം ഠാനം ഉരേന പഹരിത്വാ ഗതാ, ഇദം സീസേന, ഇദം പക്ഖേഹീ’’തി ന സക്കാ ഞാതും, ഏവമേവ ഏവരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘നിരയപദേന വാ ഗതോ, തിരച്ഛാനയോനിപദേന വാ’’തിആദിനാ നയേന പദം പഞ്ഞാപേതും നാമ ന സക്കോതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തി ഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അനുരുദ്ധത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. മഹാകച്ചായനത്ഥേരവത്ഥു

യസ്സിന്ദ്രിയാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഭഗവാ മഹാപവാരണായ മിഗാരമാതുയാ പാസാദസ്സ ഹേട്ഠാ മഹാസാവകപരിവുതോ നിസീദി. തസ്മിം സമയേ മഹാകച്ചായനത്ഥേരോ അവന്തീസു വിഹരതി. സോ പനായസ്മാ ദൂരതോപി ആഗന്ത്വാ ധമ്മസ്സവനം പഗ്ഗണ്ഹാതിയേവ. തസ്മാ മഹാഥേരാ നിസീദന്താ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ ആസനം ഠപേത്വാ നിസീദിംസു. സക്കോ ദേവരാജാ ദ്വീഹി ദേവലോകേഹി ദേവപരിസായ സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ ദിബ്ബഗന്ധമാലാദീഹി സത്ഥാരം പൂജേത്വാ ഠിതോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരം അദിസ്വാ കിം നു ഖോ മമ, അയ്യോ, ന ദിസ്സതി, സാധു ഖോ പനസ്സ സചേ ആഗച്ഛേയ്യാതി. ഥേരോപി തം ഖണഞ്ഞേവ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ ആസനേ നിസിന്നമേവ അത്താനം ദസ്സേസി. സക്കോ ഥേരം ദിസ്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ‘‘സാധു വത മേ, അയ്യോ, ആഗതോ, അഹം അയ്യസ്സ ആഗമനമേവ പച്ചാസീസാമീ’’തി വത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പാദേ സമ്ബാഹിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു. ‘‘സക്കോ മുഖം ഓലോകേത്വാ സക്കാരം കരോതി, അവസേസമഹാസാവകാനം ഏവരൂപം സക്കാരം അകരിത്വാ മഹാകച്ചായനം ദിസ്വാ വേഗേന ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ ‘സാധു വത മേ, അയ്യോ, ആഗതോ, അഹം അയ്യസ്സ ആഗമനമേവ പച്ചാസീസാമീ’തി വത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പാദേ സമ്ബാഹിത്വാ പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ’’തി. സത്ഥാ തേസം തം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തേന മഹാകച്ചായനേന സദിസാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭിക്ഖൂ ദേവാനമ്പി മനുസ്സാനമ്പി പിയായേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൪. ‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനി സമഥങ്ഗതാനി,

അസ്സാ യഥാ സാരഥിനാ സുദന്താ;

പഹീനമാനസ്സ അനാസവസ്സ,

ദേവാപി തസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഛേകേന സാരഥിനാ സുദന്താ അസ്സാ വിയ ഛ ഇന്ദ്രിയാനി സമഥം ദന്തഭാവം നിബ്ബിസേവനഭാവം ഗതാനി, തസ്സ നവവിധം മാനം പഹായ ഠിതത്താ പഹീനമാനസ്സ ചതുന്നം ആസവാനം അഭാവേന അനാസവസ്സ. താദിനോതി താദിഭാവസണ്ഠിതസ്സ തഥാരൂപസ്സ ദേവാപി പിഹയന്തി, മനുസ്സാപി ദസ്സനഞ്ച ആഗമനഞ്ച പത്ഥേന്തിയേവാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

മഹാകച്ചായനത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു

പഥവിസമോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ വുട്ഠവസ്സോ ചാരികം പക്കമിതുകാമോ ഭഗവന്തം ആപുച്ഛിത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനോ പരിവാരേന സദ്ധിം നിക്ഖമി. അഞ്ഞേപി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഥേരം അനുഗച്ഛിംസു. ഥേരോ ച നാമഗോത്തവസേന പഞ്ഞായമാനേ ഭിക്ഖൂ നാമഗോത്തവസേന കഥേത്വാ നിവത്താപേസി. അഞ്ഞതരോ നാമഗോത്തവസേന അപാകടോ ഭിക്ഖു ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ വത മമ്പി നാമഗോത്തവസേന പഗ്ഗണ്ഹന്തോ കഥേത്വാ നിവത്താപേയ്യാ’’തി ഥേരോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തരേ തം ന സല്ലക്ഖേസി. സോ ‘‘അഞ്ഞേ വിയ ഭിക്ഖൂ ന മം പഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി ഥേരേ ആഘാതം ബന്ധി. ഥേരസ്സപി സങ്ഘാടികണ്ണോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സരീരം ഫുസി, തേനാപി ആഘാതം ബന്ധിയേവ. സോ ‘‘ദാനി ഥേരോ വിഹാരൂപചാരം അതിക്കന്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ആയസ്മാ മം, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ തുമ്ഹാകം അഗ്ഗസാവകോമ്ഹീതി കണ്ണസക്ഖലിം ഭിന്ദന്തോ വിയ പഹരിത്വാ അഖമാപേത്വാവ ചാരികം പക്കന്തോ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ഥേരം പക്കോസാപേസി.

തസ്മിം ഖണേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ച ആനന്ദത്ഥേരോ ച ചിന്തേസും – ‘‘അമ്ഹാകം അഗ്ഗജേട്ഠഭാതരാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപഹടഭാവം സത്ഥാ നോ ന ജാനാതി, സീഹനാദം പന നദാപേതുകാമോ ഭവിസ്സതീതി പരിസം സന്നിപാതാപേസ്സാമാ’’തി. തേ കുഞ്ചികഹത്ഥാ പരിവേണദ്വാരാനി വിവരിത്വാ ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, ഇദാനായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സീഹനാദം നദിസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൯.൧൧) മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേസും. ഥേരോപി ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ തമത്ഥം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘നായം ഭിക്ഖു മയാ പഹടോ’’തി അവത്വാവ അത്തനോ ഗുണകഥം കഥേന്തോ ‘‘യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യാ’’തി വത്വാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പഥവിയം സുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തി, അസുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തീ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനോ പഥവീസമചിത്തതഞ്ച ആപോതേജോവായോ രജോഹരണചണ്ഡാലകുമാരകഉസഭഛിന്നവിസാണസമചിത്തതഞ്ച അഹികുണപാദീഹി വിയ അത്തനോ കായേന അട്ടിയനഞ്ച മേദകഥാലികാ വിയ അത്തനോ കായപരിഹരണഞ്ച പകാസേസി. ഇമാഹി ച പന നവഹി ഉപമാഹി ഥേരേ അത്തനോ ഗുണേ കഥേന്തേ നവസുപി ഠാനേസു ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ കമ്പി. രജോഹരണചണ്ഡാലകുമാരകമേദകഥാലികോ പമാനം പന ആഹരണകാലേ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു, ഖീണാസവാനം ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി.

ഥേരേ അത്തനോ ഗുണം കഥേന്തേയേവ അബ്ഭാചിക്ഖനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സകലസരീരേ ഡാഹോ ഉപ്പജ്ജി, സോ താവദേവ ഭഗവതോ പാദേസു പതിത്വാ അത്തനോ അബ്ഭാചിക്ഖനദോസം പകാസേത്വാ അച്ചയം ദേസേസി. സത്ഥാ ഥേരം ആമന്തേത്വാ, ‘‘സാരിപുത്ത, ഖമ ഇമസ്സ മോഘപുരിസസ്സ, യാവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ന ഫലതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘ഖമാമഹം, ഭന്തേ, തസ്സ ആയസ്മതോ, ഖമതു ച മേ സോ ആയസ്മാ, സചേ മയ്ഹം ദോസോ അത്ഥീ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ കഥയിംസു ‘‘പസ്സഥ ദാനാവുസോ, ഥേരസ്സ അനോപമഗുണം, ഏവരൂപസ്സ നാമ മുസാവാദേന അബ്ഭാചിക്ഖനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി അപ്പമത്തകമ്പി കോപം വാ ദോസം വാ അകത്വാ സയമേവ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഖമാപേതീ’’തി. ‘‘സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ, ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ, ‘‘ന ഭിക്ഖവേ, സക്കാ സാരിപുത്തസദിസാനം കോപം വാ ദോസം വാ ഉപ്പാദേതും, മഹാപഥവീസദിസം, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദഖീലസദിസം പസന്നഉദകരഹദസദിസഞ്ച സാരിപുത്തസ്സ ചിത്ത’’ന്തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൫. ‘‘പഥവിസമോ നോ വിരുജ്ഝതി,

ഇന്ദഖിലുപമോ താദി സുബ്ബതോ;

രഹദോവ അപേതകദ്ദമോ,

സംസാരാ ന ഭവന്തി താദിനോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, യഥാ നാമ പഥവിയം സുചീനി ഗന്ധമാലാദീനിപി നിക്ഖിപന്തി, അസുചീനി മുത്തകരീസാദീനിപി നിക്ഖിപന്തി, യഥാ നാമ നഗരദ്വാരേ നിഖാതം ഇന്ദഖീലം ദാരകാദയോ ഓമുത്തേന്തിപി ഊഹദന്തിപി, അപരേ പന തം ഗന്ധമാലാദീഹി സക്കരോന്തി. തത്ഥ പഥവിയാ ഇന്ദഖീലസ്സ ച നേവ അനുരോധോ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിരോധോ; ഏവമേവ യ്വായം ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പിയഭാവേന താദി, വതാനം സുന്ദരതായ സുബ്ബതോ. സോ ‘‘ഇമേ മം ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കരോന്തി, ഇമേ പന ന സക്കരോന്തീ’’തി സക്കാരഞ്ച അസക്കാരഞ്ച കരോന്തേസു നേവ അനുരുജ്ഝതി, നോ വിരുജ്ഝതി, അഥ ഖോ പഥവിസമോ ച ഇന്ദഖിലുപമോ ഏവ ച ഹോതി. യഥാ ച അപഗതകദ്ദമോ രഹദോ പസന്നോദകോ ഹോതി, ഏവം അപഗതകിലേസതായ രാഗകദ്ദമാദീഹി അകദ്ദമോ വിപ്പസന്നോവ ഹോതി. താദിനോതി തസ്സ പന ഏവരൂപസ്സ സുഗതിദുഗ്ഗതീസു സംസരണവസേന സംസാരാ നാമ ന ഹോന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ നവ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. കോസമ്ബിവാസീതിസ്സത്ഥേരസാമണേരവത്ഥു

സന്തം തസ്സ മനം ഹോതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ സാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര കോസമ്ബിവാസീ കുലപുത്തോ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധുപസമ്പദോ ‘‘കോസമ്ബിവാസീതിസ്സത്ഥേരോ’’തി പഞ്ഞായി. തസ്സ കോസമ്ബിയം വുട്ഠവസ്സസ്സ ഉപട്ഠാകോ തിചീവരഞ്ചേവ സപ്പിഫാണിതഞ്ച ആഹരിത്വാ പാദമൂലേ ഠപേസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘കിം ഇദം ഉപാസകാ’’തി. ‘‘നനു മയാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ വസ്സം വാസിതാ, അമ്ഹാകഞ്ച വിഹാരേ വുട്ഠവസ്സാ ഇമം ലാഭം ലഭന്തി, ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഉപാസക, ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘മമ സന്തികേ കപ്പിയകാരകോ സാമണേരോപി നത്ഥി, ആവുസോ’’തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, കപ്പിയകാരകോ നത്ഥി, മമ പുത്തോ അയ്യസ്സ സന്തികേ സാമണേരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ അധിവാസേസി. ഉപാസകോ സത്തവസ്സികം അത്തനോ പുത്തം ഥേരസ്സ സന്തികം നേത്വാ ‘‘ഇമം പബ്ബാജേഥാ’’തി അദാസി. അഥസ്സ ഥേരോ കേസേ തേമേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ഖുരഗ്ഗേയേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

ഥേരോ തം പബ്ബാജേത്വാ അഡ്ഢമാസം തത്ഥ വസിത്വാ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി സാമണേരം ഭണ്ഡകം ഗാഹാപേത്വാ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം വിഹാരം പാവിസി. സാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ സേനാസനം ഗഹേത്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സ തം പടിജഗ്ഗന്തസ്സേവ വികാലോ ജാതോ, തേന അത്തനോ സേനാസനം പടിജഗ്ഗിതും നാസക്ഖി. അഥ നം ഉപട്ഠാനവേലായം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നം ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘സാമണേര, അത്തനോ വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗിത’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, പടിജഗ്ഗിതും ഓകാസം നാലത്ഥ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി മമ വസനട്ഠാനേയേവ വസ, ദുക്ഖം തേ ആഗന്തുകട്ഠാനേ ബഹി വസിതു’’ന്തി തം ഗഹേത്വാവ സേനാസനം പാവിസി. ഥേരോ പന പുഥുജ്ജനോ നിപന്നമത്തോവ നിദ്ദം ഓക്കമി. സാമണേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അജ്ജ മേ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം തതിയോ ദിവസോ ഏകസേനാസനേ വസന്തസ്സ, ‘സചേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായിസ്സാമി, ഥേരോ സഹസേയ്യം ആപജ്ജേയ്യാ’തി നിസിന്നകോവ വീതിനാമേസ്സാമീ’’തി ഉപജ്ഝായസ്സ മഞ്ചകസമീപേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നകോവ രത്തിം വീതിനാമേസി. ഥേരോ പച്ചൂസകാലേ പച്ചുട്ഠായ ‘‘സാമണേരം നിക്ഖമാപേതും വട്ടതീ’’തി മഞ്ചകപസ്സേ ഠപിതബീജനിം ഗഹേത്വാ ബീജനിപത്തസ്സ അഗ്ഗേന സാമണേരസ്സ കടസാരകം പഹരിത്വാ ബീജനിം ഉദ്ധം ഉക്ഖിപന്തോ ‘‘സാമണേര, ബഹി നിക്ഖമാ’’തി ആഹ, ബീജനിപത്തദണ്ഡകോ അക്ഖിമ്ഹി പടിഹഞ്ഞി, താവദേവ അക്ഖി ഭിജ്ജി. സോ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഉട്ഠായ ‘‘ബഹി നിക്ഖമാ’’തി വുത്തേ ‘‘അക്ഖി മേ, ഭന്തേ, ഭിന്ന’’ന്തി അവത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന പടിച്ഛാദേത്വാ നിക്ഖമി. വത്തകരണകാലേ ച പന ‘‘അക്ഖി മേ ഭിന്ന’’ന്തി തുണ്ഹീ അനിസീദിത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന അക്ഖിം ഗഹേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനിം ആദായ വച്ചകുടിഞ്ച മുഖധോവനട്ഠാനഞ്ച സമ്മജ്ജിത്വാ മുഖധോവനോദകഞ്ച ഠപേത്വാ പരിവേണം സമ്മജ്ജി. സോ ഉപജ്ഝായസ്സ ദന്തകട്ഠം ദദമാനോ ഏകേനേവ ഹത്ഥേന അദാസി.

അഥ നം ഉപജ്ഝായോ ആഹ – ‘‘അസിക്ഖിതോ വതായം സാമണേരോ, ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഏകേന ഹത്ഥേന ദന്തകട്ഠം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി. ജാനാമഹം, ഭന്തേ, ‘‘ന ഏവം വട്ടതീ’’തി, ഏകോ പന മേ ഹത്ഥോ ന തുച്ഛോതി. ‘‘കിം സാമണേരാ’’തി? സോ ആദിതോ പട്ഠായ തം പവത്തിം ആരോചേസി. ഥേരോ സുത്വാവ സംവിഗ്ഗമാനസോ ‘‘അഹോ വത മയാ ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഖമാഹി മേ, സപ്പുരിസ, നാഹമേതം ജാനാമി, അവസ്സയോ മേ ഹോഹീ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സത്തവസ്സികദാരകസ്സ പാദമൂലേ ഉക്കുടികം നിസീദി. അഥ നം സാമണേരോ ആഹ – ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതദത്ഥായ കഥേസിം, തുമ്ഹാകം ചിത്തം അനുരക്ഖന്തേന മയാ ഏവം വുത്തം നേവേത്ഥ തുമ്ഹാകം ദോസോ അത്ഥി, ന മയ്ഹം. വട്ടസ്സേവേസോ ദോസോ, മാ ചിന്തയിത്ഥ, മയാ തുമ്ഹാകം വിപ്പടിസാരം രക്ഖന്തേനേവ നാരോചിത’’ന്തി. ഥേരോ സാമണേരേന അസ്സാസിയമാനോപി അനസ്സാസിത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗോ സാമണേരസ്സ ഭണ്ഡകം ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം പായാസി. സത്ഥാപിസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തോവ നിസീദി. സോ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പടിസമ്മോദനം കത്വാ ‘‘ഖമനീയം തേ ഭിക്ഖു, കിഞ്ചി അതിരേകം അഫാസുകം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിതോ ആഹ – ‘‘ഖമനീയം, ഭന്തേ, നത്ഥി മേ കിഞ്ചി അതിരേകം അഫാസുകം, അപിച ഖോ പന മേ അയം ദഹരസാമണേരോ വിയ അഞ്ഞോ അതിരേകഗുണോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി. ‘‘കിം പന ഇമിനാ കതം ഭിക്ഖൂ’’തി. സോ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏവം, ഭന്തേ, മയാ ഖമാപിയമാനോ മം ഏവം വദേസി ‘നേവേത്ഥ തുമ്ഹാകം ദോസോ അത്ഥി, ന മയ്ഹം. വട്ടസ്സേവേസോ ദോസോ, തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥാ’തി, ഇതി മം അസ്സാസേസിയേവ, മയി നേവ കോപം, ന ദോസമകാസി, ന മേ, ഭന്തേ, ഏവരൂപോ ഗുണസമ്പന്നോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖു ഖീണാസവാ നാമ ന കസ്സചി കുപ്പന്തി, ന ദുസ്സന്തി, സന്തിന്ദ്രിയാ സന്തമാനസാവ ഹോന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൬. ‘‘സന്തം തസ്സ മനം ഹോതി, സന്താ വാചാ ച കമ്മ ച;

സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സ, ഉപസന്തസ്സ താദിനോ’’തി.

തത്ഥ സന്തം തസ്സാതി തസ്സ ഖീണാസവസാമണേരസ്സ അഭിജ്ഝാദീനം അഭാവേന മനം സന്തമേവ ഹോതി ഉപസന്തം നിബ്ബുതം. തഥാ മുസാവാദാദീനം അഭാവേന വാചാ ച പാണാതിപാതാദീനം അഭാവേന കായകമ്മഞ്ച സന്തമേവ ഹോതി. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സാതി നയേന ഹേതുനാ ജാനിത്വാ പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുത്തസ്സ. ഉപസന്തസ്സാതി അബ്ഭന്തരേ രാഗാദീനം ഉപസമേന ഉപസന്തസ്സ. താദിനോതി തഥാരൂപസ്സ ഗുണസമ്പന്നസ്സാതി.

ദേസനാവസാനേ കോസമ്ബിവാസീതിസ്സത്ഥേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സേസമഹാജനസ്സാപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

കോസമ്ബിവാസീതിസ്സത്ഥേരസാമണേരവത്ഥു സത്തമം.

൮. സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു

അസ്സദ്ധോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ തിംസമത്താ ആരഞ്ഞകാ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേസം സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തസ്സൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘സദ്ദഹസി ത്വം, സാരിപുത്ത, സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരിയോസാന’’ന്തി (സം. നി. ൫.൫൧൪) ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ആരബ്ഭ പഞ്ഹം പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏത്ഥ ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി, സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… അമതപരിയോസാനം. യേസഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, അഞ്ഞാതം അസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, തേ തത്ഥ പരേസം സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യും. സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… അമതപരിയോസാന’’ന്തി (സം. നി. ൫.൫൧൪) ഏവം തം പഞ്ഹം ബ്യാകാസി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ മിച്ഛാഗഹണം നേവ വിസ്സജ്ജേസി, അജ്ജാപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ന സദ്ദഹതിയേവാ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘കിം നാമേതം, ഭിക്ഖവേ, വദേഥ. അഹഞ്ഹി ‘പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അഭാവേത്വാ സമഥവിപസ്സനം അവഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗഫലാനി സച്ഛികാതും സമത്ഥോ നാമ അത്ഥീതി സദ്ദഹസി ത്വം സാരിപുത്തോ’തി പുച്ഛിം. സോ ‘ഏവം സച്ഛികരോന്തോ അത്ഥി നാമാതി ന സദ്ദഹാമി, ഭന്തേ’തി കഥേസി. ന ദിന്നസ്സ വാ കതസ്സ വാ ഫലം വിപാകം ന സദ്ദഹതി, നാപി ബുദ്ധാദീനം ഗുണം ന സദ്ദഹതി. ഏസോ പന അത്തനാ പടിവിദ്ധേസു ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മേസു പരേസം സദ്ധായ ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ അനുപവജ്ജോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൭. ‘‘അസ്സദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച, സന്ധിച്ഛേദോ ച യോ നരോ,

ഹതാവകാസോ വന്താസോ, സ വേ ഉത്തമപോരിസോ’’തി.

തസ്സഥോ – അത്തനോ പടിവിദ്ധഗുണം പരേസം കഥായ ന സദ്ദഹതീതി അസ്സദ്ധോ. അകതം നിബ്ബാനം ജാനാതീതി അകതഞ്ഞൂ, സച്ഛികതനിബ്ബാനോതി അത്ഥോ. വട്ടസന്ധിം, സംസാരസന്ധിം ഛിന്ദിത്വാ ഠിതോതി സന്ധിച്ഛേദോ. കുസലാകുസലകമ്മബീജസ്സ ഖീണത്താ നിബ്ബത്തനാവകാസോ ഹതോ അസ്സാതി ഹതാവകാസോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ കതത്താ,സബ്ബാ ആസാ ഇമിനാ വന്താതി വന്താസോ. സോ ഏവരൂപോ നരോ. പടിവിദ്ധലോകുത്തരധമ്മതായ പുരിസേസു ഉത്തമഭാവം പത്തോതി പുരിസുത്തമോതി.

ഗാഥാവസാനേ തേ ആരഞ്ഞകാ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സേസജനസ്സാപി സത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു

ഗാമേ വാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ സത്താസീതികോടിധനം പഹായ പബ്ബജിത്വാ ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാതി തിസ്സോ ഭഗിനിയോ, ചുന്ദോ ഉപസേനോതി ഇമേ ദ്വേ ച ഭാതരോ പബ്ബാജേസി. രേവതകുമാരോ ഏകോവ ഗേഹേ അവസിട്ഠോ. അഥസ്സ മാതാ ചിന്തേസി – ‘‘മമ പുത്തോ ഉപതിസ്സോ ഏത്തകം ധനം പഹായ പബ്ബജിത്വാ തിസ്സോ ച ഭഗിനിയോ ദ്വേ ച ഭാതരോ പബ്ബാജേസി, രേവതോ ഏകോവ അവസേസോ. സചേ ഇമമ്പി പബ്ബാജേസ്സതി, ഏത്തകം നോ ധനം നസ്സിസ്സതി, കുലവംസോ പച്ഛിജ്ജിസ്സതി, ദഹരകാലേയേവ നം ഘരാവാസേന ബന്ധിസ്സാമീ’’തി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി പടികച്ചേവ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി ‘‘സചേ, ആവുസോ, രേവതോ പബ്ബജിതുകാമോ ആഗച്ഛതി, ആഗതമത്തമേവ നം പബ്ബാജേയ്യാഥ, മമ മാതാപിതരോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ, കിം തേഹി ആപുച്ഛിതേഹി, അഹമേവ തസ്സ മാതാ ച പിതാ ചാ’’തി. മാതാപിസ്സ രേവതകുമാരം സത്തവസ്സികമേവ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിതുകാമാ സമാനജാതികേ കുലേ ദാരികം വാരേത്വാ ദിവസം വവത്ഥപേത്വാ കുമാരം മണ്ഡേത്വാ പസാധേത്വാ മഹതാ പരിവാരേന സദ്ധിം ആദായ കുമാരികായ ഞാതിഘരം അഗമാസി. അഥ നേസം കതമങ്ഗലാനം ദ്വിന്നമ്പി ഞാതകേസു സന്നിപതിതേസു ഉദകപാതിയം ഹത്ഥേ ഓതാരേത്വാ മങ്ഗലാനി വത്വാ കുമാരികായ വുഡ്ഢിം ആകങ്ഖമാനാ ഞാതകാ ‘‘തവ അയ്യികായ ദിട്ഠധമ്മം പസ്സ, അയ്യികാ വിയ ചിരം ജീവ, അമ്മാ’’തി ആഹംസു. രേവതകുമാരോ ‘‘കോ നു ഖോ ഇമിസ്സാ അയ്യികായ ദിട്ഠധമ്മോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കതരാ ഇമിസ്സാ അയ്യികാ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം ആഹംസു, ‘‘താത, കിം ന പസ്സസി ഇമം വീസവസ്സസതികം ഖണ്ഡദന്തം പലിതകേസം വലിത്തചം തിലകാഹതഗത്തം ഗോപാനസിവങ്കം, ഏസാ ഏതിസ്സാ അയ്യികാ’’തി. ‘‘കിം പന അയമ്പി ഏവരൂപാ ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ ജീവിസ്സതി, ഭവിസ്സതി, താതാ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവരൂപമ്പി നാമ സരീരം ജരായ ഇമം വിപ്പകാരം പാപുണിസ്സതി, ഇമം മേ ഭാതരാ ഉപതിസ്സേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി, അജ്ജേവ മയാ പലായിത്വാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം ഞാതകാ കുമാരികായ സദ്ധിം ഏകയാനം ആരോപേത്വാ ആദായ പക്കമിംസു.

സോ ഥോകം ഗന്ത്വാ സരീരകിച്ചം അപദിസിത്വാ ‘‘ഠപേഥ താവ യാനം, ഓതരിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി യാനാ ഓതരിത്വാ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബേ ഥോകം പപഞ്ചം കത്വാ അഗമാസി. പുനപി ഥോകം ഗന്ത്വാ തേനേവ അപദേസേന ഓതരിത്വാ അഭിരുഹി, പുനപി തഥേവ അകാസി. അഥസ്സ ഞാതകാ ‘‘അദ്ധാ ഇമസ്സ ഉട്ഠാനാനി വത്തന്തീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ നാതിദള്ഹം ആരക്ഖം കരിംസു. സോ പുനപി ഥോകം ഗന്ത്വാ തേനേവ അപദേസേന ഓതരിത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ പാജേന്തോ പുരതോ ഗച്ഛഥ, മയം പച്ഛതോ സണികം ആഗമിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഓതരിത്വാ ഗുമ്ബാഭിമുഖോ അഹോസി. ഞാതകാപിസ്സ ‘‘പച്ഛതോ ആഗമിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ യാനം പാജേന്താ ഗമിംസു. സോപി തതോ പലായിത്വാ ഏകസ്മിം പദേസേ തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആവുസോ, ത്വം സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ, മയം തേ രാജപുത്തഭാവം വാ അമച്ചപുത്തഭാവം വാ ന ജാനാമ, കഥം പബ്ബാജേസ്സാമാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേ മം, ഭന്തേ, ന ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ന ജാനാമാവുസോ’’തി. ‘‘അഹം ഉപതിസ്സസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ’’തി. ‘‘കോ ഏസ ഉപതിസ്സോ നാമാ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഭദ്ദന്താ മമ ഭാതരം ‘സാരിപുത്തോ’തി വദന്തി, തസ്മാ മയാ ‘ഉപതിസ്സോ’തി വുത്തേ ന ജാനന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏഹി, ഭാതരാ തേ അനുഞ്ഞാതമേവാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചാപേത്വാ ഏകമന്തം ഠപേത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ ഥേരസ്സ സാസനം പഹിണിംസു. ഥേരോ തം സുത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, ‘ആരഞ്ഞികഭിക്ഖൂഹി കിര രേവതോ പബ്ബാജിതോ’തി സാസനം പഹിണിംസു, ഗന്ത്വാ തം പസ്സിത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘അധിവാസേഹി താവ, സാരിപുത്താ’’തി ഗന്തും ന അദാസി. ഥേരോ പുന കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാരം ആപുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘അധിവാസേഹി താവ, സാരിപുത്ത, മയമ്പി ആഗമിസ്സാമാ’’തി നേവ ഗന്തും അദാസി.

സാമണേരോപി ‘‘സചാഹം ഇധ വസിസ്സാമി, ഞാതകാ മം അനുബന്ധിത്വാ പക്കോസിസ്സന്തീ’’തി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ചാരികം ചരമാനോ തതോ തിംസയോജനികേ ഠാനേ ഖദിരവനം ഗന്ത്വാ അന്തോവസ്സേയേവ തേമാസബ്ഭന്തരേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോപി പവാരേത്വാ സത്ഥാരം പുന തത്ഥ ഗമനത്ഥായ ആപുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘മയമ്പി ഗമിസ്സാമ, സാരിപുത്താ’’തി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമി. ഥോകം ഗതകാലേ ആനന്ദത്ഥേരോ ദ്വേധാപഥേ ഠത്വാ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, രേവതസ്സ സന്തികം ഗമനമഗ്ഗേസു അയം പരിഹാരപഥോ സട്ഠിയോജനികോ മനുസ്സാവാസോ, അയം ഉജുമഗ്ഗോ തിംസയോജനികോ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതോ, കതരേന ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സീവലി, പന, ആനന്ദ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സചേ, സീവലി, ആഗതോ, ഉജുമഗ്ഗമേവ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സത്ഥാ കിര ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം യാഗുഭത്തം ഉപ്പാദേസ്സാമി, ഉജുമഗ്ഗം ഗണ്ഹാഹീ’’തി അവത്വാ ‘‘തേസം തേസം ജനാനം പുഞ്ഞസ്സ വിപാകദാനട്ഠാനം ഏത’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘സചേ, സീവലി, ആഗതോ, ഉജുമഗ്ഗം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സത്ഥരി പന തം മഗ്ഗം പടിപന്നേ ദേവതാ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ സീവലിത്ഥേരസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകേകയോജനേ വിഹാരേ കാരേത്വാ ഏകയോജനതോ ഉദ്ധം ഗന്തും അദത്വാ പാതോ വുട്ഠായ ദിബ്ബയാഗുആദീനി ഗഹേത്വാ, ‘‘അയ്യോ, നോ സീവലിത്ഥേരോ കഹം നിസിന്നോ’’തി വിചരന്തി. ഥേരോ അത്തനോ അഭിഹടം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാപേസി. ഏവം സത്ഥാ സപരിവാരോ തിംസയോജനികം കന്താരം സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞം അനുഭവമാനോവ ആഗമാസി. രേവതത്ഥേരോപി സത്ഥു ആഗമനം ഞത്വാ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം മാപേത്വാ പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി, പഞ്ച ചങ്കമനസതാനി, പഞ്ചരത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനസതാനി ച മാപേസി. സത്ഥാ തസ്സ സന്തികേ മാസമത്തമേവ വസി. തസ്മിം വസമാനോപി സീവലിത്ഥേരസ്സേവ പുഞ്ഞം അനുഭവി.

തത്ഥ പന ദ്വേ മഹല്ലകഭിക്ഖൂ സത്ഥു ഖദിരവനം പവിസനകാലേ ഏവം ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഏത്തകം നവകമ്മം കരോന്തോ കിം സക്ഖിസ്സതി സമണധമ്മം കാതും, സത്ഥാ ‘സാരിപുത്തസ്സ കനിട്ഠോ’തി മുഖോലോകനകിച്ചം കരോന്തോ ഏവരൂപസ്സ നവകമ്മികസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികം ആഗതോ’’തി. സത്ഥാപി തം ദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം ചിത്താചാരം അഞ്ഞാസി. തസ്മാ തത്ഥ മാസമത്തം വസിത്വാ നിക്ഖമനദിവസേ യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ തേലനാളിഞ്ച ഉദകതുമ്ബഞ്ച ഉപാഹനാനി ച പമുസ്സന്തി, തഥാ അധിട്ഠഹിത്വാ നിക്ഖമന്തോ വിഹാരൂപചാരതോ ബഹി നിക്ഖന്തകാലേ ഇദ്ധിം വിസ്സജ്ജേസി. അഥ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘മയാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പമുട്ഠം, മയാപി പമുട്ഠ’’ന്തി ഉഭോപി നിവത്തിത്വാ തം ഠാനം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഖദിരരുക്ഖകണ്ടകേഹി വിജ്ഝമാനാ വിചരിത്വാ ഏകസ്മിം ഖദിരരുക്ഖേ ഓലമ്ബന്തം അത്തനോ ഭണ്ഡകം ദിസ്വാ ആദായ പക്കമിംസു. സത്ഥാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആദായ പുന മാസമത്തേനേവ സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞം അനുഭവമാനോ പടിഗന്ത്വാ പുബ്ബാരാമം പാവിസി.

അഥ തേ മഹല്ലകഭിക്ഖൂ പാതോവ മുഖം ധോവിത്വാ ‘‘ആഗന്തുകഭത്തദായികായ വിസാഖായ ഘരം യാഗും പിവിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ യാഗും പിവിത്വാ ഖജ്ജകം ഖാദിത്വാ നിസീദിംസു. അഥ നേ വിസാഖാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേപി, ഭന്തേ, സത്ഥാരാ സദ്ധിം രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം അഗമിത്ഥാ’’തി. ‘‘ആമ, ഉപാസികേതി, രമണീയം, ഭന്തേ, ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി. ‘‘കുതോ തസ്സ രമണീയതാ സേതകണ്ടകഖദിരരുക്ഖഗഹനം പേതാനം നിവാസനട്ഠാനസദിസം ഉപാസികേ’’തി. അഥഞ്ഞേ ദ്വേ ദഹരഭിക്ഖൂ ആഗമിംസു. ഉപാസികാ തേസമ്പി യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ തഥേവ പടിപുച്ഛി. തേ ആഹംസു – ‘‘ന സക്കാ ഉപാസികേ വണ്ണേതും, സുധമ്മദേവസഭാസദിസം ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖതം വിയ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി. ഉപാസികാ ചിന്തേസി – ‘‘പഠമം ആഗതാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞഥാ വദിംസു, ഇമേ അഞ്ഞഥാ വദന്തി, പഠമം ആഗതാ ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചിദേവ പമുസ്സിത്വാ ഇദ്ധിയാ വിസ്സട്ഠകാലേ പടിനിവത്തിത്വാ ഗതാ ഭവിസ്സന്തി, ഇമേ പന ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിമ്മിതകാലേ ഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവേന ഏതമത്ഥം ഞത്വാ ‘‘സത്ഥാരം ആഗതകാലേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി അട്ഠാസി. തതോ മുഹുത്തംയേവ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ വിസാഖായ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സക്കച്ചം പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പടിപുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗതഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചേ രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ‘ഖദിരഗഹനം അരഞ്ഞ’ന്തി വദന്തി, ഏകച്ചേ ‘രമണീയ’ന്തി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ഉപാസികേ ഗാമോ വാ ഹോതു അരഞ്ഞം വാ, യസ്മിം ഠാനേ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം രമണീയമേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൮. ‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരഹന്തോ ഗാമന്തേ കായവിവേകം ന ലഭന്തി, ചിത്തവിവേകം പന ലഭന്തേവ. തേസഞ്ഹി ദിബ്ബപടിഭാഗാനിപി ആരമ്മണാനി ചിത്തം ചാലേതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ ഗാമോ വാ ഹോതു അരഞ്ഞാദീനം വാ അഞ്ഞതരം, യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യകന്തി സോ ഭൂമിപദേസോ രമണീയോ ഏവാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

അപരേന സമയേന ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, കേന നു ഖോ കാരണേന ആയസ്മാ സീവലിത്ഥേരോ സത്തദിവസസത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി മാതു കുച്ഛിയം വസി, കേന നിരയേ പച്ചി, കേന നിസ്സന്ദേന ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോ’’തി? സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം നാമാ’’തി വുത്തേ തസ്സായസ്മതോ പുബ്ബകമ്മം കഥേന്തോ ആഹ –

ഭിക്ഖവേ, ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സീ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏകസ്മിം സമയേ ജനപദചാരികം ചരിത്വാ പിതു നഗരം പച്ചാഗമാസി. രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആഗന്തുകദാനം സജ്ജേത്വാ നാഗരാനം സാസനം പേസേസി ‘‘ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ദാനേ സഹായകാ ഹോന്തൂ’’തി. തേ തഥാ കത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ ദിന്നദാനതോ അതിരേകതരം ദസ്സാമാ’’തി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ദാനം പടിയാദേത്വാ രഞ്ഞോ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ ആഗന്ത്വാ തേസം ദാനം ദിസ്വാ ‘‘ഇതോ അധികതരം ദസ്സാമീ’’തി പുനദിവസത്ഥായ സത്ഥാരം നിമന്തേസി, നേവ രാജാ നാഗരേ പരാജേതും സക്ഖി, ന നാഗരാ രാജാനം. നാഗരാ ഛട്ഠേ വാരേ ‘‘സ്വേ ദാനി യഥാ ‘ഇമസ്മിം ദാനേ ഇദം നാമ നത്ഥീ’തി ന സക്കാ ഹോതി വത്തും, ഏവം ദാനം ദസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ പുനദിവസേ ദാനം പടിയാദേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്ഥ നത്ഥീ’’തി ഓലോകേന്താ അല്ലമധുമേവ ന അദ്ദസംസു. പക്കമധു പന ബഹും അത്ഥി. തേ അല്ലമധുസ്സത്ഥായ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു ചത്താരി കഹാപണസഹസ്സാനി ഗാഹാപേത്വാ പഹിണിംസു. അഥേകോ ജനപദമനുസ്സോ ഗാമഭോജകം പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മധുപടലം ദിസ്വാ മക്ഖികാ പലാപേത്വാ സാഖം ഛിന്ദിത്വാ സാഖാദണ്ഡകേനേവ സദ്ധിം മധുപടലം ആദായ ‘‘ഗാമഭോജകസ്സ ദസ്സാമീ’’തി നഗരം പാവിസി. മധുഅത്ഥായ ഗതോ തം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്ഭോ, വിക്കിണിയം മധു’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന വിക്കിണിയം, സാമീ’’തി. ‘‘ഹന്ദ, ഇമം കഹാപണം ഗഹേത്വാ ദേഹീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മധുപടലം പാദമത്തമ്പി ന അഗ്ഘതി, അയം പന കഹാപണം ദേതി. ബഹുകഹാപണകോ മഞ്ഞേ, മയാ വഡ്ഢേതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം ‘‘ന ദേമീ’’തി ആഹ, ‘‘തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘ദ്വീഹിപി ന ദേമീ’’തി. ഏവം താവ വഡ്ഢേസി, യാവ സോ ‘‘തേന ഹി ഇദം സഹസ്സം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഭണ്ഡികം ഉപനേസി.

അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘കിം നു ഖോ ത്വം ഉമ്മത്തകോ, ഉദാഹു കഹാപണാനം ഠപനോകാസം ന ലഭസി, പാദമ്പി ന അഗ്ഘനകം മധും ‘സഹസ്സം ഗഹേത്വാ ദേഹീ’തി വദസി, ‘കിം നാമേത’’’ന്തി? ‘ജാനാമഹം, ഭോ, ഇമിനാ പന മേ കമ്മം അത്ഥി, തേനേവം വദാമീ’തി. ‘‘കിം കമ്മം, സാമീ’’തി? ‘‘അമ്ഹേഹി വിപസ്സീബുദ്ധസ്സ അട്ഠസട്ഠിസമണസഹസ്സപരിവാരസ്സ മഹാദാനം സജ്ജിതം, തത്രേകം അല്ലമധുമേവ നത്ഥി, തസ്മാ ഏവം ഗണ്ഹാമീ’’തി. ഏവം, സന്തേ, നാഹം മൂലേന ദസ്സാമി, സചേ ‘‘അഹമ്പി ദാനേ പത്തിം ലഭിസ്സാമി, ദസ്സാമീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ നാഗരാനം തമത്ഥം ആരോചേസി. നാഗരാ തസ്സ സദ്ധായ ബലവഭാവം ഞത്വാ, ‘‘സാധു, പത്തികോ ഹോതൂ’’തി പടിജാനിംസു, തേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ദത്വാ മഹതിം സുവണ്ണപാതിം ആഹരാപേത്വാ മധുപടലം പീളാപേസും. തേനേവ മനുസ്സേന പണ്ണാകാരത്ഥായ ദധിവാരകോപി ആഹടോ അത്ഥി, സോ തമ്പി ദധിം പാതിയം ആകിരിത്വാ തേന മധുനാ സംസന്ദിത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ അദാസി. തം യാവദത്ഥം ഗണ്ഹന്താനം സബ്ബേസം പാപുണി ഉത്തരിമ്പി അവസിട്ഠം അഹോസിയേവ. ‘‘ഏവം ഥോകം മധു കഥം താവ ബഹൂനം പാപുണീ’’തി ന ചിന്തേതബ്ബം. തഞ്ഹി ബുദ്ധാനുഭാവേന പാപുണി. ബുദ്ധവിസയോ ന ചിന്തേതബ്ബോ. ചത്താരി ഹി ‘‘അചിന്തേയ്യാനീ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭) വുത്താനി. താനി ചിന്തേന്തോ ഉമ്മാദസ്സേവ ഭാഗീ ഹോതീതി. സോ പുരിസോ ഏത്തകം കമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏത്തകം കാലം സംസരന്തോ ഏകസ്മിം സമയേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ബാരാണസിയം രാജകുലേ നിബ്ബത്തോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പാപുണി. സോ ‘‘ഏകം നഗരം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പരിവാരേസി, നാഗരാനഞ്ച സാസനം പഹിണി ‘‘രജ്ജം വാ മേ ദേന്തു യുദ്ധം വാ’’തി. തേ ‘‘നേവ രജ്ജം ദസ്സാമ, ന യുദ്ധ’’ന്തി വത്വാ ചൂളദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ ദാരൂദകാദീനി ആഹരന്തി, സബ്ബകിച്ചാനി കരോന്തി.

ഇതരോപി ചത്താരി മഹാദ്വാരാനി രക്ഖന്തോ സത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി നഗരം ഉപരുന്ധി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘കിം മേ പുത്തോ കരോതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ ദേവീ’’തി തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ബാലോ മമ പുത്തോ, ഗച്ഛഥ, തസ്സ ‘ചൂളദ്വാരാനിപി പിധായ നഗരം ഉപരുന്ധതൂ’തി വദേഥാ’’തി. സോ മാതു സാസനം സുത്വാ തഥാ അകാസി. നാഗരാപി ബഹി നിക്ഖമിതും അലഭന്താ സത്തമേ ദിവസേ അത്തനോ രാജാനം മാരേത്വാ തസ്സ രജ്ജം അദംസു. സോ ഇമം കമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ യാവായം പഥവീ യോജനമത്തം ഉസ്സന്നാ, താവ നിരയേ പച്ചിത്വാ ചതുന്നം ചൂളദ്വാരാനം പിദഹിതത്താ തതോ ചുതോ തസ്സാ ഏവ മാതു കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തമാസാധികാനി സത്ത വസ്സാനി അന്തോകുച്ഛിസ്മിം വസിത്വാ സത്ത ദിവസാനി യോനിമുഖേ തിരിയം നിപജ്ജി. ഏവം, ഭിക്ഖവേ, സീവലി, തദാ നഗരം ഉപരുന്ധിത്വാ ഗഹിതകമ്മേന ഏത്തകം കാലം നിരയേ പച്ചിത്വാ ചതുന്നം ചൂളദ്വാരാനം പിദഹിതത്താ തതോ ചുതോ തസ്സാ ഏവ മാതു കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഏത്തകം കാലം കുച്ഛിയം വസി. നവമധുനോ ദിന്നത്താ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോതി.

പുനേകദിവസം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ സാമണേരസ്സ ലാഭോ, അഹോ പുഞ്ഞം, യേന ഏകകേന പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം പഞ്ചകൂടാഗാരസതാദീനി കതാനീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം പുത്തസ്സ നേവ പുഞ്ഞം അത്ഥി, ന പാപം, ഉഭയമസ്സ പഹീന’’ന്തി വത്വാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യോധ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, ഉഭോ സങ്ഗമുപച്ചഗാ;

അസോകം വിരജം സുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൨);

ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

൧൦. അഞ്ഞതരഇത്ഥിവത്ഥു

രമണീയാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം ഇത്ഥിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

ഏകോ കിര പിണ്ഡപാതികോ ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകം ജിണ്ണഉയ്യാനം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. ഏകാ നഗരസോഭിനീ ഇത്ഥീ പുരിസേന സദ്ധിം ‘‘അഹം അസുകട്ഠാനം നാമ ഗമിസ്സാമി, ത്വം തത്ഥ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി സങ്കേതം കത്വാ അഗമാസി. സോ പുരിസോ നാഗച്ഛി. സാ തസ്സ ആഗമനമഗ്ഗം ഓലോകേന്തീ തം അദിസ്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരമാനാ തം ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ ഥേരം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നം ദിസ്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകയമാനാ അഞ്ഞം കഞ്ചി അദിസ്വാ ‘‘അയഞ്ച പുരിസോ ഏവ, ഇമസ്സ ചിത്തം പമോഹേസ്സാമീ’’തി തസ്സ പുരതോ ഠത്വാ പുനപ്പുനം നിവത്ഥസാടകം മോചേത്വാ നിവാസേതി, കേസേ മുഞ്ചിത്വാ ബന്ധതി, പാണിം പഹരിത്വാ ഹസതി. ഥേരസ്സ സംവേഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഫരി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി ചിന്തേസി. സത്ഥാപി ‘‘മമ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി ഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാ നു ഖോ പവത്തീ’’തി ഉപധാരേന്തോ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ തസ്സാ അനാചാരകിരിയം, ഥേരസ്സ ച സംവേഗുപ്പത്തിം ഞത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തേന സദ്ധിം കഥേസി – ‘‘ഭിക്ഖു, കാമഗവേസകാനം അരമണട്ഠാനമേവ വീതരാഗാനം രമണട്ഠാനം ഹോതീ’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഓഭാസം ഫരിത്വാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൯. ‘‘രമണീയാനി അരഞ്ഞാനി, യത്ഥ ന രമതീ ജനോ;

വീതരാഗാ രമിസ്സന്തി, ന തേ കാമഗവേസിനോ’’തി.

തത്ഥ അരഞ്ഞാനീതി സുപുപ്ഫിതതരുവനസണ്ഡപടിമണ്ഡിതാനി വിമലസലിലസമ്പന്നാനി അരഞ്ഞാനി നാമ രമണീയാനി. യത്ഥാതി യേസു അരഞ്ഞേസു വികസിതേസു പദുമവനേസു ഗാമമക്ഖികാ വിയ കാമഗവേസകോ ജനോ ന രമതി. വീതരാഗാതി വിഗതരാഗാ പന ഖീണാസവാ നാമ ഭമരമധുകരാ വിയ പദുമവനേസു തഥാരൂപേസു അരഞ്ഞേസു രമിസ്സന്തി. കിം കാരണാ? ന തേ കാമപവേസിനോ, യസ്മാ തേ കാമഗവേസിനോ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ സോ ഥേരോ യഥാനിസിന്നോവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഥുതിം കരോന്തോ തഥാഗതസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ അഗമാസീതി.

അഞ്ഞതരഇത്ഥിവത്ഥു ദസമം.

അരഹന്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തമോ വഗ്ഗോ.