൧. ജീവകപഞ്ഹവത്ഥു

ഗതദ്ധിനോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജീവകമ്ബവനേ വിഹരന്തോ ജീവകേന പുട്ഠപഞ്ഹം ആരബ്ഭ കഥേസി. ജീവകവത്ഥു ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൨൬ ആദയോ) വിത്ഥാരിതമേവ.

ഏകസ്മിം പന സമയേ ദേവദത്തോ അജാതസത്തുനാ സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ഗിജ്ഝകൂടം അഭിരുഹിത്വാ പദുട്ഠചിത്തോ ‘‘സത്ഥാരം വധിസ്സാമീ’’തി സിലം പവിജ്ഝി. തം ദ്വേ പബ്ബതകൂടാനി സമ്പടിച്ഛിംസു. തതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗതാ പപടികാ ഭഗവതോ പാദം പഹരിത്വാ ലോഹിതം ഉപ്പാദേസി, ഭുസാ വേദനാ പവത്തിംസു. ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരം മദ്ദകുച്ഛിം നയിംസു. സത്ഥാ തതോപി ജീവകമ്ബവനം ഗന്തുകാമോ ‘‘തത്ഥ മം നേഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ആദായ ജീവകമ്ബവനം അഗമംസു. ജീവകോ തം പവത്തിം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വണപടികമ്മത്ഥായ തിഖിണഭേസജ്ജം ദത്വാ വണം ബന്ധിത്വാ സത്ഥാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭന്തേ, മയാ അന്തോനഗരേ ഏകസ്സ മനുസ്സസ്സ ഭേസജ്ജം കതം, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുന ആഗമിസ്സാമി, ഇദം ഭേസജ്ജം യാവ മമാഗമനാ ബദ്ധനിയാമേനേവ തിട്ഠതൂ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ ദ്വാരപിദഹനവേലായ ആഗച്ഛന്തോ ദ്വാരം ന സമ്പാപുണി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ മയാ ഭാരിയം കമ്മം കതം, യ്വാഹം അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ വിയ തഥാഗതസ്സ പാദേ തിഖിണഭേസജ്ജം ദത്വാ വണം ബന്ധിം, അയം തസ്സ മോചനവേലാ, തസ്മിം അമുച്ചമാനേ സബ്ബരത്തിം ഭഗവതോ സരീരേ പരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, ജീവകോ സായം ആഗച്ഛന്തോ ദ്വാരം ന സമ്പാപുണി, ‘അയം വണസ്സ മോചനവേലാ’തി പന ചിന്തേസി, മോചേസി ന’’ന്തി. ഥേരോ മോചേസി, വണോ രുക്ഖതോ ഛല്ലി വിയ അപഗതോ. ജീവകോ അന്തോഅരുണേയേവ സത്ഥു സന്തികം വേഗേന ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, സരീരേ വോ പരിളാഹോ ഉപ്പന്നോ’’തി പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ജീവക, ബോധിമണ്ഡേയേവ സബ്ബപരിളാഹോ വൂപസന്തോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൯൦. ‘‘ഗതദ്ധിനോ വിസോകസ്സ, വിപ്പമുത്തസ്സ സബ്ബധി;

സബ്ബഗന്ഥപ്പഹീനസ്സ, പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ ഗതദ്ധിനോതി ഗതമഗ്ഗസ്സ കന്താരദ്ധാ വട്ടദ്ധാതി ദ്വേ അദ്ധാ നാമ. തേസു കന്താരപടിപന്നോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ന പാപുണാതി, താവ അദ്ധികോയേവ, ഏതസ്മിം പന പത്തേ ഗതദ്ധി നാമ ഹോതി. വട്ടസന്നിസ്സിതാപി സത്താ യാവ വട്ടേ വസന്തി, താവ അദ്ധികാ ഏവ. കസ്മാ? വട്ടസ്സ അഖേപിതത്താ. സോതാപന്നാദയോപി അദ്ധികാ ഏവ, വട്ടം പന ഖേപേത്വാ ഠിതോ ഖീണാസവോ ഗതദ്ധി നാമ ഹോതി. തസ്സ ഗതദ്ധിനോ. വിസോകസ്സാതി വട്ടമൂലകസ്സ സോകസ്സ വിഗതത്താ വിസോകസ്സ. വിപ്പമുത്തസ്സ സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധാദിധമ്മേസു വിപ്പമുത്തസ്സ, സബ്ബഗന്ഥപ്പഹീനസ്സാതി ചതുന്നമ്പി ഗന്ഥാനം പഹീനത്താ സബ്ബാഗന്ഥപ്പഹീനസ്സ. പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീതി ദുവിധോ പരിളാഹോ കായികോ ചേതസികോ ചാതി. തേസു ഖീണാസവസ്സ സീതുണ്ഹാദിവസേന ഉപ്പന്നത്താ കായികപരിളാഹോ അനിബ്ബുതോവ, തം സന്ധായ ജീവകോ പുച്ഛതി. സത്ഥാ പന ധമ്മരാജതായ ദേസനാവിധികുസലതായ ചേതസികപരിളാഹവസേന ദേസനം വിനിവത്തേന്തോ, ‘‘ജീവക, പരമത്ഥേന ഏവരൂപസ്സ ഖീണാസവസ്സ പരിളാഹോ ന വിജ്ജതീ’’തി ആഹ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ജീവകപഞ്ഹവത്ഥു പഠമം.