൪. മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു

ധമ്മപീതി സുഖം സേതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാകപ്പിനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ – അതീതേ കിര ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ സംസാരേ സംസരന്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം പേസകാരഗാമേ ജേട്ഠകപേസകാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ സഹസ്സമത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ജനപദേ വസന്തി. തേ ഏകവാരം ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ‘‘സേനാസനകരണത്ഥായ ഹത്ഥകമ്മം യാചഥാ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ പഹിണിംസു. തദാ പന രഞ്ഞോ വപ്പമങ്ഗലകാലോ ഹോതി. സോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ തസ്മിം ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതകാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, ഓകാസോ നത്ഥി, സ്വേ അമ്ഹാകം വപ്പമങ്ഗലം, തതിയദിവസേ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ അനിമന്തേത്വാവ പാവിസി. പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി പക്കമിംസു. തസ്മിം ഖണേ ജേട്ഠപേസകാരസ്സ ഭരിയാ കേനചിദേവ കരണീയേന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തീ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അവേലായ, അയ്യാ, ആഗതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ കഥേസും. തം പവത്തിം സുത്വാ സദ്ധാസമ്പന്നാ ഞാണസമ്പന്നാ ഇത്ഥീ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. ‘‘ബഹുകാ മയം ഭഗിനീ’’തി. ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സഹസ്സമത്താ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഗാമേ സഹസ്സപേസകാരാ വസിമ്ഹ. ഏകേകോ ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സതി, ഭിക്ഖം അധിവാസേഥ, അഹമേവ വോ വസനട്ഠാനമ്പി കാരേസ്സാമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധാ അധിവാസയിംസു.

സാ ഗാമം പവിസിത്വാ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അഹം സഹസ്സമത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ നിമന്തയിം, അയ്യാനം നിസീദനട്ഠാനം സംവിദഹഥ, യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേഥാ’’തി. ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ പുനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ തസ്മിം ഗാമേ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ആദായ താഹി സദ്ധിം പച്ചേകബുദ്ധേ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തേമാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി തേസം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പുന ഗാമേ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏകേകകുലതോ ഏകേകോ പുരിസോ ഫരസുവാസിആദീനി ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരിത്വാ അയ്യാനം വസനട്ഠാനം കരോതൂ’’തി. ഗാമവാസിനോ തസ്സായേവ വചനം സുത്വാ ഏകേകോ ഏകേകം കത്വാ സദ്ധിം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേഹി പണ്ണസാലസഹസ്സം കാരേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായം വസ്സൂപഗതേ പച്ചേകബുദ്ധേ ‘‘അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഉപട്ഠഹിംസു. വസ്സംവുട്ഠകാലേ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായ വസ്സംവുട്ഠാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ചീവരസാടകേ സജ്ജേഥാ’’തി സമാദപേത്വാ ഏകേകസ്സ സഹസ്സസഹസ്സമൂലം ചീവരം ദാപേസി. പച്ചേകബുദ്ധാ വുട്ഠവസ്സാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കമിംസു.

ഗാമവാസിനോപി ഇദം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ ഇതോ ചുതാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗണദേവപുത്താ നാമ അഹേസും. തേ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുടുമ്ബികഗേഹേസു നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകപേസകാരോ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ അഹോസി. ഭരിയാപിസ്സ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സേവ ധീതാ അഹോസി. താ സബ്ബാപി വയപ്പത്താ പരകുലം ഗച്ഛന്തിയോ തേസം തേസംയേവ ഗേഹാനി അഗമിംസു. അഥേകദിവസം വിഹാരേ ധമ്മസ്സവനം സങ്ഘുട്ഠം. ‘‘സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി സുത്വാ സബ്ബേപി തേ കുടുമ്ബികാ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി ഭരിയാഹി സദ്ധിം വിഹാരം അഗമിംസു. തേസം വിഹാരമജ്ഝം പവിട്ഠക്ഖണേ വസ്സം ഉട്ഠഹി. യേസം കുലൂപകാ വാ ഞാതിസാമണേരാദയോ വാ അത്ഥി, തേ തേസം പരിവേണാനി പവിസിംസു. തേ പന തഥാരൂപാനം നത്ഥിതായ കത്ഥചി, പവിസിതും അവിസഹന്താ വിഹാരമജ്ഝേയേവ അട്ഠംസു. അഥ നേ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ അമ്ഹാകം വിപ്പകാരം, കുലപുത്തേഹി നാമ ഏത്തകേന ലജ്ജിതും യുത്ത’’ന്തി. ‘‘അയ്യ, കിം പന കരോമാ’’തി? ‘‘മയം വിസ്സാസികട്ഠാനസ്സ അഭാവേന ഇമം വിപ്പകാരം പത്താ, സബ്ബേ ധനം സംഹരിത്വാ പരിവേണം കരോമാ’’തി. ‘‘സാധു, അയ്യാ’’തി ജേട്ഠകോ സഹസ്സം അദാസി, സേസാ പഞ്ച പഞ്ച സതാനി. ഇത്ഥിയോ അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി സതാനി. തേ തം ധനം സംഹരിത്വാ സഹസ്സകൂടാഗാരപരിവാരം സത്ഥു വസനത്ഥായ മഹാപരിവേണം നാമ ആരഭിംസു. നവകമ്മസ്സ മഹന്തതായ ധനേ അപ്പഹോന്തേ പുബ്ബേ ദിന്നധനതോ പുന ഉപഡ്ഢൂപഡ്ഢം അദംസു. നിട്ഠിതേ പരിവേണേ വിഹാരമഹം കരോന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരാനി സജ്ജിംസു.

ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പന ഭരിയാ സബ്ബേഹി സമാനം അകത്വാ അത്തനോ പഞ്ഞായ ഠിതാ ‘‘അതിരേകതരം കത്വാ സത്ഥാരം പൂജേസ്സാമീ’’തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണേന സഹസ്സമൂലേന സാടകേന സദ്ധിം അനോജപുപ്ഫചങ്കോടകം ഗഹേത്വാ അനുമോദനകാലേ സത്ഥാരം അനോജപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ തം സാടകം സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അനോജപുപ്ഫവണ്ണംയേവ മേ സരീരം ഹോതു, അനോജാ ഏവ ച മേ നാമം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി. തേ സബ്ബേപി യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ കുക്കുടവതീനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ അഹോസി, സേസാ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ ഭരിയാ മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി, അനോജപുപ്ഫവണ്ണമേവസ്സാ സരീരം അഹോസി, അനോജാത്വേവസ്സാ നാമം കരിംസു. സാ വയപ്പത്താ മഹാകപ്പിനരഞ്ഞോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ അനോജാദേവീ നാമ അഹോസി. സേസിത്ഥിയോപി അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തേസംയേവ അമച്ചപുത്താനം ഗേഹാനി അഗമംസു. തേ സബ്ബേ രഞ്ഞോ സമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. യദാ രാജാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ വിചരി, തദാ തേപി തഥേവ വിചരന്തി. തസ്മിം അസ്സേന വാ രഥേന വാ വിചരന്തേ തേപി തഥേവ വിചരന്തി? ഏവം തേ ഏകതോ ഹുത്വാ കതാനം പുഞ്ഞാനം ആനുഭാവേന ഏകതോവ സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. രഞ്ഞോ പന ബലോ, ബലവാഹനോ, പുപ്ഫോ, പുപ്ഫവാഹനോ, സുപത്തോതി പഞ്ച അസ്സാ ഹോന്തി. രാജാ തേസു സുപത്തം അസ്സം സയം ആരോഹതി, ഇതരേ ചത്താരോ അസ്സാരോഹാനം സാസനാഹരണത്ഥായ അദാസി. രാജാ തേ പാതോവ ഭോജേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ ദ്വേ വാ തീണി വാ യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ മയ്ഹം സുഖസാസനം ആഹരഥാ’’തി പേസേസി. തേ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ തീണി യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ സാസനം അലഭിത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തി.

അഥേകദിവസം രാജാ സുപത്തം അസ്സം ആരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ കിലന്തരൂപേ പഞ്ചസതവാണിജകേ നഗരം പവിസന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അദ്ധാനകിലന്താ, അദ്ധാ ഇമേസം സന്തികാ ഏകം ഭദ്ദകം സാസനം സോസ്സാമീ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കുതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ഇതോ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തതോ ആഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ പദേസേ കിഞ്ചി സാസനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ താവദേവ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തോ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി തഥേവ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘കിം വദേഥ, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ, ‘‘താതാ, വോ സതസഹസ്സം ദദാമീ’’തി വത്വാ ‘‘അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ പുരിമനയേനേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, സങ്ഘരതനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘സങ്ഘോ’’തി പദേ വുത്തേ ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ അമച്ചസഹസ്സം ഓലോകേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം കരിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹം, താതാ, ‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’തി സുത്വാ ന പുന നിവത്തിസ്സാമി, സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി, ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. രാജാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേത്വാ വാണിജകേ ആഹ – ‘‘അനോജാ നാമ ദേവീ തുമ്ഹാകം തീണി സതസഹസ്സാനി ദസ്സതി, ഏവഞ്ച പന നം വദേയ്യാഥ ‘രഞ്ഞോ കിര തേ ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, യഥാസുഖം സമ്പത്തിം പരിഭുഞ്ജാഹീ’തി, സചേ പന വോ ‘രാജാ കഹ’ന്തി പുച്ഛതി, ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീതി വത്വാ ഗതോ’തി ആരോചേയ്യാഥാ’’തി. അമച്ചാപി അത്തനോ അത്തനോ ഭരിയാനം തഥേവ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ വാണിജകേ ഉയ്യോജേത്വാ അസ്സം അഭിരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ തം ഖണംയേവ നിക്ഖമി.

സത്ഥാപി തം ദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാകപ്പിനരാജാനം സപരിവാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം മഹാകപ്പിനോ വാണിജകാനം സന്തികാ തിണ്ണം രതനാനം ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ തേസം വചനം തീഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജേത്വാ രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സേഹി പരിവുതോ മം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതുകാമോ സ്വേ നിക്ഖമിസ്സതി. സോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, പച്ചുഗ്ഗമനമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ ചക്കവത്തീ വിയ ഖുദ്ദകഗാമഭോജകം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ സയമേവ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വീസയോജനസതം മഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ നിസീദി. ‘‘രാജാപി ആഗച്ഛന്തോ ഏകം നദിം പത്വാ ‘‘കാ നാമേസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അപരച്ഛാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണം, താതാ’’തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ഗാവുതം, പുഥുലതോ ദ്വേ ഗാവുതാനി, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനേത്ഥ നാവാ വാ ഉളുമ്പോ വാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘നാവാദീനി ഓലോകേന്തേ അമ്ഹേ ജാതി ജരം ഉപനേതി, ജരാ മരണം. അഹം നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ഇമം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ അഹോസീ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ബുദ്ധാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ സപരിവാരോ അസ്സസഹസ്സേന ഉദകപിട്ഠിം പക്ഖന്ദി. സിന്ധവാ പിട്ഠിപാസാണേ വിയ പക്ഖന്ദിംസു. ഖുരാനം അഗ്ഗാ നേവ തേമിംസു.

സോ തം ഉത്തരിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നീലവാഹിനീ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി അഡ്ഢയോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി ധമ്മാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചന്ദഭാഗാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി യോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ഇമം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി സങ്ഘാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തം പന നദിം അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ അദ്ദസ. നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സാഖാവിടപപലാസാനി സോവണ്ണമയാനി വിയ അഹേസും. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പന ഓഭാസോ നേവ ചന്ദസ്സ, ന സൂരിയസ്സ, ന ദേവമാരബ്രഹ്മനാഗസുപണ്ണാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ, അദ്ധാ അഹം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആഗച്ഛന്തോ മഹാഗോതമബുദ്ധേന ദിട്ഠോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ താവദേവ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ഓനതസരീരോ രസ്മിഅനുസാരേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ മനോസിലാരസേ നിമുജ്ജന്തോ വിയ ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന, സത്ഥാ തസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ദേസനാവസാനേ രാജാ സപരിവാരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അഥ സബ്ബേവ ഉട്ഠഹിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘ആഗമിസ്സതി നു ഖോ ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവര’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ പച്ചേകബുദ്ധസഹസ്സസ്സ ചീവരസഹസ്സം അദംസു, കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനമ്പി വീസതിചീവരസഹസ്സാനിപി അദംസു. അനച്ഛരിയം ഇമേസം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരാഗമന’’ന്തി ഞത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. തേ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ ഹുത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പച്ചോരോഹിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു.

തേപി വാണിജകാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ പഹിതഭാവം ആരോചാപേത്വാ ദേവിയാ ‘‘ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, കിം കാരണാ ആഗതാത്ഥാ’’തി? ‘‘മയം രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പഹിതാ, തീണി കിര നോ സതസഹസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘താതാ, അതിബഹും ഭണഥ, കിം തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ കതം, കിസ്മിം വോ രാജാ പസന്നോ ഏത്തകം ധനം ദാപേസീ’’തി? ‘‘ദേവി, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കതം, രഞ്ഞോ പന ഏകം സാസനം ആരോചയിമ്ഹാ’’തി? ‘‘സക്കാ പന, താതാ, മയ്ഹം ആരോചേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താതാ, വദേഥാ’’തി. ‘‘ദേവി ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി. സാപി ‘‘തം സുത്വാ പുരിമനയേനേവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘ബുദ്ധോ’തി പദം സുത്വാ, താതാ, ഇമസ്മിം പദേ രഞ്ഞാ കിം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സതസഹസ്സം, ദേവീ’’തി. ‘‘താതാ, അനനുച്ഛവികം രഞ്ഞാ കതം ഏവരൂപം സാസനം സുത്വാ തുമ്ഹാകം സതസഹസ്സം ദദമാനേന. അഹഞ്ഹി വോ മമ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരേ തീണി സതസഹസ്സാനി ദമ്മി, അപരമ്പി തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ കിം ആരോചിത’’ന്തി? തേ ഇദഞ്ചിദഞ്ചാതി ഇതരാനിപി ദ്വേ സാസനാനി ആരോചയിംസു. ദേവീ പുരിമനയേനേവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ തഥേവ സുത്വാ തീണി തീണി സതസഹസ്സാനി ദാപേസി, ഏവം തേ സബ്ബാനിപി ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി ലഭിംസു.

അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി? ദേവി, ‘‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി ഗതോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം തേന കിം സാസനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബം കിര തേന തുമ്ഹാകം ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, തുമ്ഹേ കിര യഥാരുചിയാ സമ്പത്തിം അനുഭവഥാ’’തി. ‘‘അമച്ചാ പന കഹം, താതാ’’തി? തേപി ‘‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധിംയേവ പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, ദേവീ’’തി. സാ തേസം ഭരിയായോ പക്കോസാപേത്വാ, അമ്മാ, തുമ്ഹാകം സാമികാ ‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ഗതാ, ‘‘തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘കിം പന തേഹി അമ്ഹാകം സാസനം പഹിതം, ദേവീ’’തി? ‘‘തേഹി കിര അത്തനോ സമ്പത്തി തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠാ, തുമ്ഹേ കിര തം സമ്പത്തിം യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ദേവി, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അമ്മാ, സോ താവ രാജാ സാസനം സുത്വാ മഗ്ഗേ ഠിതകോവ തീഹി സതസഹസ്സേഹി തീണി രതനാനി പൂജേത്വാ ഖേളപിണ്ഡം വിയ സമ്പത്തിം പഹായ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, മയാ പന തിണ്ണം രതനാനം സാസനം സുത്വാ തീണി രതനാനി നവഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജിതാനി, ന ഖോ പനേസാ സമ്പത്തി നാമ രഞ്ഞോയേവ ദുക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി ദുക്ഖായേവ. കോ രഞ്ഞാ ഛഡ്ഡിതഖേളപിണ്ഡം ജാണുകേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ മുഖേന ഗണ്ഹിസ്സതി, ന മയ്ഹം സമ്പത്തിയാ അത്ഥോ, അഹമ്പി സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദേവി, മയമ്പി തുമ്ഹേഹേവ സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സചേ സക്കോഥ, സാധു, അമ്മാ’’തി? ‘‘സക്കോമ, ദേവീ’’തി. ‘‘സാധു, അമ്മാ, തേന ഹി ഏഥാ’’തി രഥസഹസ്സം യോജാപേത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ താഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പഠമം നദിം ദിസ്വാ യഥാ രഞ്ഞാ പുട്ഠം, തഥേവ പുച്ഛിത്വാ സബ്ബപവത്തിം സുത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ഗതമഗ്ഗം ഓലോകേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘സിന്ധവാനം പദവലഞ്ജം ന പസ്സാമ, ദേവീ’’തി വുത്തേ ‘‘രാജാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ സച്ചകിരിയം കത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി. അഹമ്പി തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്താ, തേസമേവ അനുഭാവേന ഇദം ഉദകം വിയ മാ അഹോസീ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം അനുസ്സരിത്വാ രഥസഹസ്സം പേസേസി. ഉദകം പിട്ഠിപാസാണസദിസം അഹോസി. ചക്കാനം അഗ്ഗഗ്ഗനേമിവട്ടിയോ നേവ തേമിംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതരാ ദ്വേ നദിയോ ഉത്തരി.

അഥ സത്ഥാ തസ്സാഗമനഭാവം ഞത്വാ യഥാ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ന പഞ്ഞായന്തി, ഏവമകാസി. സാപി ഗച്ഛന്തീ ഗച്ഛന്തീ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ ദിസ്വാ തഥേവ ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ തുമ്ഹാകം ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ ആഗതേത്ഥ മഞ്ഞേ, കഹം സോ, അമ്ഹാകമ്പി നം ദസ്സേഥാ’’തി? ‘‘നിസീദഥ താവ, ഇധേവ നം പസ്സിസ്സഥാ’’തി. താ സബ്ബാപി തുട്ഠചിത്താ ‘‘ഇധേവ കിര നിസിന്നാ സാമികേ പസ്സിസ്സാമാ’’തി നിസീദിംസു. സത്ഥാ താസം അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, അനോജാദേവീ ദേസനാവസാനേ സപരിവാരാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. മഹാകപ്പിനത്ഥേരോ താസം വഡ്ഢിതധമ്മദേസനം സുണന്തോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേ ദസ്സേസി. താസം കിര ആഗതക്ഖണേയേവ അത്തനോ സാമികേ കാസാവധരേ മുണ്ഡകസീസേ ദിസ്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഭവേയ്യ, തേന മഗ്ഗഫലാനി പത്തും ന സക്കുണേയ്യും. തസ്മാ അചലസദ്ധായ പതിട്ഠിതകാലേ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേയേവ ദസ്സേസി.

താപി തേ ദിസ്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം താവ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി വത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. ഏവം കിര വുത്തേ ‘‘സത്ഥാ ഉപ്പലവണ്ണായ ആഗമനം ചിന്തേസീ’’തി ഏകച്ചേ വദന്തി. സത്ഥാ പന താ ഉപാസികായോ ആഹ – ‘‘സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബജേഥാ’’തി. താ അനുപുബ്ബേന ജനപദചാരികം ചരമാനാ അന്തരാമഗ്ഗേ മഹാജനേന അഭിഹടസക്കാരസമ്മാനാ പദസാവ വീസയോജനസതികം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാപി ഭിക്ഖുസഹസ്സം ആദായ ആകാസേനേവ ജേതവനം അഗമാസി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി, അത്തനോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ കഥേസി മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി. ‘‘ഭഗവാ മേ, ഭന്തേ, തം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ അനുദാനഭാവം വാ ജാനാതീ’’തി? സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേതി, പുത്തസ്സ പന മേ ധമ്മപീതി നാമ ധമ്മരതി നാമ ഉപ്പജ്ജതി, സോ അമതമഹാനിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഏവ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൯. ‘‘ധമ്മപീതി സുഖം സേതി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ, സദാ രമതി പണ്ഡിതോ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മപീതീതി ധമ്മപായകോ, ധമ്മം പിവന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ച നാമേസ ന സക്കാ ഭാജനേന യാഗുആദീനി വിയ പാതും? നവവിധം പന ലോകുത്തരധമ്മം നാമകായേന ഫുസന്തോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികരോന്തോ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദീഹി ദുക്ഖാദീനി അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ ധമ്മം പിവതി നാമ. സുഖം സേതീതി ദേസനാമത്തമേവേതം, ചതൂഹിപി ഇരിയാപഥേഹി സുഖം വിഹരതീതി അത്ഥോ. വിപ്പസന്നേനാതി അനാവിലേന നിരുപക്കിലേസേന. അരിയപ്പവേദിതേതി ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി പവേദിതേ സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ. സദാ രമതീതി ഏവരൂപോ ധമ്മപീതി വിപ്പസന്നേന ചേതസാ വിഹരന്തോ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ സദാ രമതി അഭിരമതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസുന്തി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.