൫. പണ്ഡിതസാമണേരവത്ഥു

ഉദകഞ്ഹി നയന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പണ്ഡിതസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വീസതിഖീണാസവസഹസ്സപരിവാരോ ബാരാണസിം അഗമാസി. മനുസ്സാ അത്തനോ ബലം സല്ലക്ഖേത്വാ അട്ഠപി ദസപി ഏകതോ ഹുത്വാ അഗന്തുകദാനാദീനി അദംസു. അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഏവം അനുമോദനമകാസി –

‘‘ഉപാസകാ ഇധ ഏകച്ചോ ‘അത്തനോ സന്തകമേവ ദാതും വട്ടതി, കിം പരേന സമാദപിതേനാ’തി അത്തനാവ ദാനം ദേതി, പരം ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, നോ പരിവാരസമ്പദം. ഏകച്ചോ പരം സമാദപേതി, അത്തനാ ന ദേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പരിവാരസമ്പദം ലഭതി, നോ ഭോഗസമ്പദം ഏകച്ചോ അത്തനാപി ന ദേതി, പരമ്പി ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ നേവ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, ന പരിവാരസമ്പദം, വിഘാസാദോവ ഹുത്വാ ജീവതി. ഏകച്ചോ അത്തനാ ച ദേതി, പരഞ്ച സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദമ്പി ലഭതി പരിവാരസമ്പദമ്പീ’’തി.

തം സുത്വാ സമീപേ ഠിതോ ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദാനി തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ മേ ദ്വേപി സമ്പത്തിയോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, സ്വാതനായ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘കിത്തകേഹി തേ ഭിക്ഖൂഹി അത്ഥോ’’തി? ‘‘കിത്തകോ പന വോ, ഭന്തേ, പരിവാരോ’’തി? ‘‘വീസതി ഭിക്ഖുസഹസ്സാനീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബേഹി സദ്ധിം സ്വാതനായ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ ഗാമം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, സ്വാതനായ മയാ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, തുമ്ഹേ യത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ദാതും സക്ഖിസ്സഥ, തത്തകാനം ദാനം ദേഥാ’’തി ആരോചേത്വാ വിചരന്തോ അത്തനോ അത്തനോ ബലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മയം ദസന്നം ദസ്സാമ, മയം വീസതിയാ, മയം സതസ്സ, മയം പഞ്ചസതാന’’ന്തി വുത്തേ സബ്ബേസം വചനം ആദിതോ പട്ഠായ പണ്ണേ ആരോപേസി.

തേന ച സമയേന തസ്മിം നഗരേ അതിദുഗ്ഗതഭാവേനേവ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ’’തി പഞ്ഞാതോ ഏകോ പുരിസോ അത്ഥി. സോ തമ്പി സമ്മുഖാഗതം ദിസ്വാ, സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, മയാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, സ്വേ നഗരവാസിനോ ദാനം ദസ്സന്തി, ‘‘ത്വം കതി ഭിക്ഖൂ ഭോജേസ്സസീ’’തി? ‘‘സാമി, മയ്ഹം കിം ഭിക്ഖൂഹി, ഭിക്ഖൂഹി നാമ സധനാനം അത്ഥോ, മയ്ഹം പന സ്വേ യാഗുഅത്ഥായ തണ്ഡുലനാളിമത്തമ്പി നത്ഥി, അഹം ഭതിം കത്വാ ജീവാമി, കിം മേ ഭിക്ഖൂഹീ’’തി? സമാദപകേന നാമ ബ്യത്തേന ഭവിതബ്ബം. തസ്മാ സോ തേന ‘‘നത്ഥീ’’തി വുത്തേപി തുണ്ഹീഭൂതോ അഹുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, ഇമസ്മിം നഗരേ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സുഖുമവത്ഥം നിവാസേത്വാ നാനാഭരണപടിമണ്ഡിതാ സിരിസയനേ സയമാനാ ബഹൂ ജനാ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തി, ത്വം പന ദിവസം ഭതിം കത്വാ കുച്ഛിപൂരണമത്തമ്പി ന ലഭസി, ഏവം സന്തേപി ‘അഹം പുബ്ബേ പുഞ്ഞം അകതത്താ കിഞ്ചി ന ലഭാമീ’തി ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ജാനാമി, സാമീ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ഇദാനി പുഞ്ഞം ന കരോസി, ത്വം യുവാ ബലസമ്പന്നോ, കിം തയാ ഭതിം കത്വാപി യഥാബലം ദാനം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി? സോ തസ്മിം കഥേന്തേയേവ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘മയ്ഹമ്പി ഏകം ഭിക്ഖും പണ്ണേ ആരോപേഹി, കിഞ്ചിദേവ ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘കിം ഏകേന ഭിക്ഖുനാ പണ്ണേ ആരോപിതേനാ’’തി ന ആരോപേസി? മഹാദുഗ്ഗതോപി ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, നഗരവാസിനോ സ്വേ സങ്ഘഭത്തം കരിസ്സന്തി, അഹമ്പി സമാദപകേന ‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദേഹീ’തി വുത്തോ, മയമ്പി സ്വേ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’’തി. അഥസ്സ ഭരിയാ ‘‘മയം ദലിദ്ദാ, കസ്മാ തയാ സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി അവത്വാവ, ‘‘സാമി, ഭദ്ദകം തേ കതം, മയം പുബ്ബേപി കിഞ്ചി അദത്വാ ഇദാനി ദുഗ്ഗതാ ജാതാ, മയം ഉഭോപി ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമ, സാമീ’’തി വത്വാ ഉഭോപി ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഭതിട്ഠാനം അഗമംസു.

മഹാസേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, ഭതിം കരിസ്സസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. ‘‘കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘യം തുമ്ഹേ കാരേസ്സഥ, തം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയം സ്വേ ദ്വേ തീണി ഭിക്ഖുസതാനി ഭോജേസ്സാമ, ഏഹി, ദാരൂനി ഫാലേഹീ’’തി വാസിഫരസും നീഹരിത്വാ ദാപേസി. മഹാദുഗ്ഗതോ ദള്ഹം കച്ഛം ബന്ധിത്വാ മഹുസ്സാഹപ്പത്തോ വാസിം പഹായ ഫരസും ഗണ്ഹന്തോ, ഫരസും പഹായ വാസിം ഗണ്ഹന്തോ ദാരൂനി ഫാലേതി. അഥ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘സമ്മ, ത്വം അജ്ജ അതിവിയ ഉസ്സാഹപ്പത്തോ കമ്മം കരോസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘സാമി, അഹം സ്വേ ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’’തി. തം സുത്വാ സേട്ഠി പസന്നമാനസോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഇമിനാ ദുക്കരം കതം, ‘അഹം ദുഗ്ഗതോ’തി തുണ്ഹീഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ ‘ഭതിം കത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’തി വദതീ’’തി. സേട്ഠിഭരിയാപി തസ്സ ഭരിയം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്മ, കിം കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യം തുമ്ഹേ കാരേസ്സഥ, തം കരോമീ’’തി വുത്തേ ഉദുക്ഖലസാലം പവേസേത്വാ സുപ്പമുസലാദീനി ദാപേസി. സാ നച്ചന്തീ വിയ തുട്ഠപഹട്ഠാ വീഹിം കോട്ടേതി ചേവ ഓഫുണാതി ച. അഥ നം സേട്ഠിഭരിയാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, ത്വം അതിവിയ തുട്ഠപഹട്ഠാ കമ്മം കരോസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘അയ്യേ, ഇമം ഭതിം കത്വാ മയമ്പി ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമാ’’തി. തം സുത്വാ സേട്ഠിഭരിയാപി തസ്സം ‘‘അഹോ വതായം ദുക്കരകാരികാ’’തി പസീദി. സേട്ഠി മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ദാരൂനം ഫാലിതകാലേ ‘‘അയം തേ ഭതീ’’തി സാലീനം ചതസ്സോ നാളിയോ ദാപേത്വാ ‘‘അയം തേ തുട്ഠിദായോ’’തി അപരാപി ചതസ്സോ നാളിയോ ദാപേസി.

സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘മയാ ഭതിം കത്വാ സാലി ലദ്ധോ, അയം നിവാപോ ഭവിസ്സതി, തയാ ലദ്ധായ ഭതിയാ ദധിതേലകടുകഭണ്ഡാനി ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സേട്ഠിഭരിയാപി പുന തസ്സാ ഏകം സപ്പികരോടികഞ്ചേവ ദധിഭാജനഞ്ച കടുകഭണ്ഡഞ്ച സുദ്ധതണ്ഡുളിനാളിഞ്ച ദാപേസി. ഇതി ച ഉഭിന്നമ്പി നവ തണ്ഡുലനാളിയോ അഹേസും. തേ ‘‘ദേയ്യധമ്മോ നോ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠഹട്ഠാ പാതോവ ഉട്ഠഹിംസു. ഭരിയാ മഹാദുഗ്ഗതം ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, സാമി, പണ്ണം പരിയേസിത്വാ ആഹരാ’’തി. സോ അന്തരാപണേ പണ്ണം അദിസ്വാ നദീതീരം ഗന്ത്വാ ‘‘അജ്ജ അയ്യാനം ഭോജനം ദാതും ലഭിസ്സാമീ’’തി പഹട്ഠമാനസോ ഗായന്തോ പണ്ണം ഉച്ചിനതി. മഹാജാലം ഖിപിത്വാ ഠിതോ കേവട്ടോ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സദ്ദേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തം പക്കോസിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘അതിവിയ തുട്ഠചിത്തോ ഗായസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘പണ്ണം ഉച്ചിനാമി, സമ്മാ’’തി. ‘‘കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹോ സുഖിതോ, ഭിക്ഖു, സോ തവ കിം പണ്ണം ഖാദിസ്സതീ’’തി? ‘‘കിം കരോമി, സമ്മ, അത്തനാ ലദ്ധപണ്ണേന ഭോജേസ്സാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി. ‘‘കിം കരോമി, സമ്മാ’’തി? ‘‘ഇമേ മച്ഛേ ഗഹേത്വാ പാദഗ്ഘനകാനി അഡ്ഢഗ്ഘനകാനി കഹാപണഗ്ഘനകാനി ച ഉദ്ദാനാനി കരോഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ബദ്ധബദ്ധേ മച്ഛേ നഗരവാസിനോ നിമന്തിതനിമന്തിതാനം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ ഹരിംസു. തസ്സ മച്ഛുദ്ദാനാനി കരോന്തസ്സേവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ പാപുണി. സോ വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഗമിസ്സാമഹം, സമ്മ, അയം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനവേലാ’’തി ആഹ. ‘‘അത്ഥി പന കിഞ്ചി മച്ഛുദ്ദാന’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, സമ്മ, സബ്ബാനി ഖീണാനീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയാ അത്തനോ അത്ഥായ വാലുകായ നിഖണിത്വാ ചത്താരോ രോഹിതമച്ഛാ ഠപിതാ, സചേ ഭിക്ഖും ഭോജേതുകാമോസി, ഇമേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി തേ മച്ഛേ തസ്സ അദാസി.

തം ദിവസം പന സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാദുഗ്ഗതം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ ‘ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’തി ഭരിയായ സദ്ധിം ഹിയ്യോ ഭതിം അകാസി, കതരം നു ഖോ ഭിക്ഖും ലഭിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മനുസ്സാ പണ്ണേ ആരോപിതസഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേസു നിസീദാപേസ്സന്തി, മഹാദുഗ്ഗതോ മം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ന ലഭിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേസി. ബുദ്ധാ കിര ദുഗ്ഗതേസു അനുകമ്പം കരോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതം സങ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ നിസീദി. മഹാദുഗ്ഗതേപി മച്ഛേ ഗഹേത്വാ ഗേഹം പവിസന്തേ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘ഹിയ്യോ, മഹാദുഗ്ഗതോ ‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖം ദസ്സാമീ’തി അത്തനോ ഭരിയായ സദ്ധിം ഭതിം അകാസി, കതരം നു ഖോ ഭിക്ഖും ലഭിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നത്ഥേതസ്സ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു, സത്ഥാ പന മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ. മഹാദുഗ്ഗതോ അത്തനോ ഉപകപ്പനകം യാഗുഭത്തം പണ്ണസൂപേയ്യമ്പി തഥാഗതസ്സ ദദേയ്യ, ‘‘യംനൂനാഹം മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭത്തകാരകകമ്മം കരേയ്യ’’ന്തി അഞ്ഞാതകവേസേന തസ്സ ഗേഹസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കസ്സചി കിഞ്ചി ഭതിയാ കാതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. മഹാദുഗ്ഗതോ തം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘സമ്മ, കിം കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘അഹം, സാമി, സബ്ബസിപ്പികോ, മയ്ഹം അജാനനസിപ്പം നാമ നത്ഥി, യാഗുഭത്താദീനിപി സമ്പാദേതും ജാനാമീ’’തി. ‘‘സമ്മ, മയം തവ കമ്മേന അത്ഥികാ, തുയ്ഹം പന കിഞ്ചി ദാതബ്ബം ഭതിം ന പസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ കത്തബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദാതുകാമോമ്ഹി, തസ്സ യാഗുഭത്തസംവിധാനം ഇച്ഛാമീ’’തി. ‘‘സചേ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സസി, ന മേ ഭതിയാ അത്ഥോ, കിം മമ പുഞ്ഞം ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഏവം സന്തേ സാധു, സമ്മ, പവിസാ’’തി. സോ തസ്സ ഗേഹം പവിസിത്വാ തേലതണ്ഡുലാദീനി ആഹരാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, അത്തനോ പത്തഭിക്ഖും ആനേഹീ’’തി തം ഉയ്യോജേസി. ദാനവേയ്യാവടികോപി പണ്ണേ ആരോപിതനിയാമേനേവ തേസം തേസം ഗേഹാനി ഭിക്ഖൂ പഹിണി.

മഹാദുഗ്ഗതോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം പത്തഭിക്ഖും ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ തസ്മിം ഖണേ സതിം ലഭിത്വാ ‘‘അഹം തവ ഭിക്ഖും പമുട്ഠോ’’തി ആഹ. മഹാദുഗ്ഗതോ തിഖിണായ സത്തിയാ കുച്ഛിയം പഹടോ വിയ, ‘‘സാമി, കസ്മാ മം നാസേസി, അഹം തയാ ഹിയ്യോ സമാദപിതോ ഭരിയായ സദ്ധിം ദിവസം ഭതിം കത്വാ അജ്ജ പാതോവ പണ്ണത്ഥായ നദീതീരേ ആഹിണ്ഡിത്വാ ആഗതോ, ദേഹി മേ ഏകം ഭിക്ഖു’’ന്തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പരിദേവി. മനുസ്സാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘കിമേതം, മഹാദുഗ്ഗതാ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേ വേയ്യാവടികം പുച്ഛിംസു – ‘‘സച്ചം കിര, സമ്മ, തയാ ഏസ ‘ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദേഹീ’തി സമാദപിതോ’’തി? ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. ‘‘ഭാരിയം തേ കമ്മം കതം, യോ ത്വം ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സംവിദഹന്തോ ഏതസ്സ ഏകം ഭിക്ഖും നാദാസീ’’തി. സോ തേസം വചനേന മങ്കുഭൂതോ തം ആഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, മാ മം നാസയി, അഹം തവ കാരണാ മഹാവിഹേസം പത്തോ, മനുസ്സാ പണ്ണേ ആരോപിതനിയാമേന അത്തനോ അത്തനോ പത്തഭിക്ഖൂ നയിംസു, അത്തനോ ഗേഹേ നിസിന്നഭിക്ഖും നീഹരിത്വാ ദേന്തോ നാമ നത്ഥി, സത്ഥാ പന മുഖം ധോവിത്വാ ഗന്ധകുടിയമേവ നിസിന്നോ, രാജയുവരാജസേനാപതിആദയോ സത്ഥു ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമനം ഓലോകേന്താ നിസിന്നാ സത്ഥു പത്തം ഗഹേത്വാ ‘ഗമിസ്സാമാ’തി. ബുദ്ധാ നാമ ദുഗ്ഗതേ അനുകമ്പം കരോന്തി, ത്വം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘ദുഗ്ഗതോമ്ഹി, ഭന്തേ, മമ സങ്ഗഹം കരോഥാ’തി സത്ഥാരം വന്ദ, സചേ തേ പുഞ്ഞം അത്ഥി, അദ്ധാ ലച്ഛസീ’’തി.

സോ വിഹാരം അഗമാസി. അഥ നം അഞ്ഞേസു ദിവസേസു വിഹാരേ വിഘാസാദഭാവേന ദിട്ഠത്താ രാജയുവരാജാദയോ, ‘‘മഹാദുഗ്ഗത, ന താവ ഭത്തകാലോ, കസ്മാ ത്വം ആഗച്ഛസീ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘ജാനാമി, സാമി, ‘ന താവ ഭത്തകാലോ’തി. സത്ഥാരം പന വന്ദിതും ആഗച്ഛാമീ’’തി വദന്തോ ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിയാ ഉമ്മാരേ സീസം ഠപേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം നഗരേ മയാ ദുഗ്ഗതതരോ നത്ഥി, അവസ്സയോ മേ ഹോഥ, കരോഥ മേ സങ്ഗഹ’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിദ്വാരം വിവരിത്വാ പത്തം നീഹരിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. സോ ചക്കവത്തിസിരിം പത്തോ വിയ അഹോസി, രാജയുവരാജാദയോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മുഖാനി ഓലോകയിംസു. സത്ഥാരാ ദിന്നപത്തഞ്ഹി കോചി ഇസ്സരിയവസേന ഗഹേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവം പന വദിംസു, ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, സത്ഥു പത്തം അമ്ഹാകം ദേഹി ഏത്തകം നാമ തേ ധനം ദസ്സാമ, ത്വം ദുഗ്ഗതോ ധനം ഗണ്ഹാഹി, കിം തേ പത്തേനാ’’തി? മഹാദുഗ്ഗതോ ‘‘ന കസ്സചി ദസ്സാമി, ന മേ ധനേന അത്ഥോ, സത്ഥാരംയേവ ഭോജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. അവസേസാ തം യാചിത്വാ പത്തം അലഭിത്വാ നിവത്തിംസു. രാജാ പന ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ ധനേന പലോഭിയമാനോപി സത്ഥു പത്തം ന ദേതി, സത്ഥാരാ ച സയം ദിന്നപത്തം കോചി ഗഹേതും ന സക്കോതി, ഇമസ്സ ദേയ്യധമ്മോ നാമ കിത്തകോ ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദിന്നകാലേ സത്ഥാരം ആദായ ഗേഹം നേത്വാ മയ്ഹം സമ്പാദിതം ആഹാരം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ അഗമാസി. സക്കോപി ദേവരാജാ യാഗുഖജ്ജകഭത്തസൂപേയ്യപണ്ണാദീനി സമ്പാദേത്വാ സത്ഥു നിസീദനാരഹം ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദി.

മഹാദുഗ്ഗതോ സത്ഥാരം നേത്വാ ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. വസനഗേഹഞ്ചസ്സ നീചം ഹോതി, അനോനതേന പവിസിതും ന സക്കാ. ബുദ്ധാ ച നാമ ഗേഹം പവിസന്താ ന ഓനമിത്വാ പവിസന്തി. ഗേഹഞ്ഹി പവിസനകാലേ മഹാപഥവീ വാ ഹേട്ഠാ ഓഗച്ഛതി, ഗേഹം വാ ഉദ്ധം ഗച്ഛതി. ഇദം തേസം സുദിന്നദാനസ്സ ഫലം. പുന നിക്ഖമിത്വാ ഗതകാലേ സബ്ബം പാകതികമേവ ഹോതി. തസ്മാ സത്ഥാ ഠിതകോവ ഗേഹം പവിസിത്വാ സക്കേന പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സത്ഥരി നിസിന്നേ രാജാ ആഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, തയാ അമ്ഹാകം യാചന്താനമ്പി സത്ഥു പത്തോ ന ദിന്നോ, പസ്സാമ താവ, കീദിസോ തേ സത്ഥു സക്കാരോ കതോ’’തി? അഥസ്സ സക്കോ യാഗുഖജ്ജകാദീനി വിവരിത്വാ ദസ്സേസി. തേസം വാസഗന്ധോ സകലനഗരം ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ യാഗുആദീനി ഓലോകേത്വാ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ‘അഹം മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ദേയ്യധമ്മോ കിത്തകോ ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ ദേയ്യധമ്മേ ദിന്നേ സത്ഥാരം ഗേഹം നേത്വാ അത്തനോ സമ്പാദിതം ആഹാരം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ ആഗതോ, മയാ ഏവരൂപോ ആഹാരോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, മയി ഇധ ഠിതേ മഹാദുഗ്ഗതോ കിലമേയ്യ, ഗച്ഛാമഹ’’ന്തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പക്കാമി. സക്കോപി സത്ഥാരം യാഗുആദീനി ദത്വാ സക്കച്ചം പരിവിസി. സത്ഥാപി കതഭത്തകിച്ചോ അനുമോദനം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

സക്കോ മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം അനുഗച്ഛി. സക്കോ നിവത്തിത്വാ മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ ആകാസം ഓലോകേസി. താവദേവ ആകാസതോ സത്തരതനവസ്സം വസ്സിത്വാ തസ്സ ഗേഹേ സബ്ബഭാജനാനി പൂരേത്വാ സകലം ഗേഹം പൂരേസി. തസ്സ ഗേഹേ ഓകാസോ നാഹോസി. തസ്സ ഭരിയാ ദാരകേ ഹത്ഥേസു ഗഹേത്വാ നീഹരിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. സോ സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ ദാരകേ ബഹി ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, സകലം നോ ഗേഹം സത്തഹി രതനേഹി പുണ്ണം, പവിസിതും ഓകാസോ നത്ഥീ’’തി. സോ ‘‘അജ്ജേവ മേ ദാനേന വിപാകോ ദിന്നോ’’തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ആഹ –‘‘ദേവ, ഗേഹം മേ സത്തഹി രതനേഹി പുണ്ണം, തം ധനം ഗണ്ഹഥാ’’തി. രാജാ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ദിന്നദാനം, അജ്ജേവ മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം ആഹ – ‘‘കിം തേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘ധനഹരണത്ഥായ സകടസഹസ്സം, ദേവാ’’തി. രാജാ സകടസഹസ്സം പേസേത്വാ ധനം ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ ഓകിരാപേസി. താലപ്പമാണോ രാസി അഹോസി. രാജാ നഗരേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അത്ഥി കസ്സചി ഏത്തകം ധന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘ഏവം മഹാധനസ്സ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സേട്ഠിട്ഠാനം ദാതും വട്ടതി, ദേവാ’’തി. രാജാ തസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം ദാപേസി.

അഥസ്സ പുബ്ബേ ഏകസ്സ സേട്ഠിനോ ഗേഹട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ജാതേ ഗച്ഛേ ഹരാപേത്വാ ഗേഹം ഉട്ഠാപേത്വാ വസാഹീ’’തി ആഹ. തസ്സ തം ഠാനം സോധേത്വാ സമം കത്വാ ഭൂമിയാ ഖഞ്ഞമാനായ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച നിധികുമ്ഭിയോ ഉട്ഠഹിംസു. തേന രഞ്ഞോ ആരോചിതേ ‘‘തവ പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്താ, ത്വമേവ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ ഗേഹം കാരേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദാസി. തതോ പരമ്പി യാവതായുകം തിട്ഠന്തോ പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ.

ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തതോ ചുതോ സാവത്ഥിയം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സൂപട്ഠാകകുലേ സേട്ഠിധീതു കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സാ മാതാപിതരോ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദംസു. തസ്സാ അപരേന സമയേന ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹോ വതാഹം ധമ്മദേസനാപതിം ആദിം കത്വാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം രോഹിതമച്ഛരസേന ദാനം ദത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി നിവാസേത്വാ ആസനപരിയന്തേ നിസിന്നാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം പരിഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി. സാ മാതാപിതൂനം ആരോചേത്വാ തഥാ അകാസി, ദോഹളോ പടിപസ്സമ്ഭി. അഥസ്സാ തതോ അപരേസുപി സത്തസു മങ്ഗലേസു രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭോജേസും. സബ്ബം തിസ്സകുമാരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തനിയാമേനേവ വേദിതബ്ബം. അയമസ്സ പന മഹാദുഗ്ഗതകാലേ ദിന്നസ്സ രോഹിതമച്ഛരസദാനസ്സേവ നിസ്സന്ദോ. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പനസ്സ, ‘‘ഭന്തേ, ദാസസ്സ വോ സിക്ഖാപദാനി ദേഥാ’’തി മാതരാ വുത്തേ ഥേരോ ആഹ – ‘‘കോനാമോ അയം ദാരകോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്സ ദാരകസ്സ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഇമസ്മിം ഗേഹേ ജളാ ഏളമൂഗാപി പണ്ഡിതാ ജാതാ, തസ്മാ മേ പുത്തസ്സ പണ്ഡിതോത്വേവ നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ സിക്ഖാപദാനി അദാസി. ജാതദിവസതോ പട്ഠായ പനസ്സ ‘‘നാഹം മമ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി മാതു ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സോ സത്തവസ്സികകാലേ മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, താത, ‘അഹം തവ അജ്ഝാസയം ന ഭിന്ദിസ്സാമിച്ചേവ മനം ഉപ്പാദേസി’’’ന്തി വത്വാ ഥേരം നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ദാസോ വോ പബ്ബജിതുകാമോ, അഹം ഇമം സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ആനേസ്സാമീ’’തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ ഞാതകേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘മമ പുത്തസ്സ ഗിഹികാലേ കത്തബ്ബസക്കാരം അജ്ജേവ കരിസ്സാമാ’’തി മഹന്തം സക്കാരം കാരേത്വാ തം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥാ’’തി ഥേരസ്സ അദാസി.

ഥേരോ പബ്ബജ്ജായ ദുക്കരഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘കരിസ്സാമഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഓവാദ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി കേസേ തേമേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. മാതാപിതരോപിസ്സ സത്താഹം വിഹാരേയേവ വസന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സായം ഗേഹം അഗമംസു. ഥേരോ അട്ഠമേ ദിവസേ അന്തോഗാമം ഗച്ഛന്തോ തം ആദായ ഗച്ഛതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം നാഗമാസി. കിം കാരണാ? ന താവസ്സ പത്തചീവരഗ്ഗഹണാനി വാ ഇരിയാപഥോ വാ പാസാദികോ ഹോതി, അപിച വിഹാരേ ഥേരസ്സ കത്തബ്ബവത്തം അത്ഥി. ഥേരോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അന്തോഗാമം പവിട്ഠേ സകലവിഹാരം വിചരന്തോ അസമ്മജ്ജനട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ തുച്ഛഭാജനേസു പാനീയപരിഭോജനീയാനി ഉപട്ഠപേത്വാ ദുന്നിക്ഖിത്താനി മഞ്ചപീഠാദീനി പടിസാമേത്വാ പച്ഛാ ഗാമം പവിസതി. അപിച ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ തുച്ഛവിഹാരം പവിസിത്വാ ‘പസ്സഥ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനം നിസിന്നട്ഠാനാനീ’തി വത്തും മാ ലഭിംസൂ’’തി സകലവിഹാരം പടിജഗ്ഗിത്വാ പച്ഛാ ഗാമം പവിസതി. തസ്മാ തം ദിവസമ്പി സാമണേരേന പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ദിവാതരം പിണ്ഡായ പാവിസി.

സാമണേരോ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാതികം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം കിം നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മാതികാ നാമ, സാമണേരാ’’തി. ‘‘ഇമായ കിം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉദകം ആഹരിത്വാ അത്തനോ സസ്സകമ്മം സമ്പാദേന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഉദകസ്സ ചിത്തം അത്ഥീ’’തി? ‘‘നത്ഥാവുസോ’’തി. ‘‘ഏവരൂപം അചിത്തകം അത്തനോ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഹരന്തി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ഏവരൂപമ്പി അചിത്തകം അത്തനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഹരിത്വാ കമ്മം കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാപി ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. അഥേസോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ഉസുകാരേ സരദണ്ഡകം അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ അക്ഖികോടിയാ ഓലോകേത്വാ ഉജുകം കരോന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, കേ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഉസുകാരാ നാമാവുസോ’’തി. ‘‘കിം പനേതേ കരോന്തീ’’തി? ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ സരദണ്ഡകം ഉജും കരോന്തീ’’തി. ‘‘സചിത്തകോ, ഭന്തേ, ഏസോ’’തി? ‘‘അചിത്തകോ, ആവുസോ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അചിത്തകം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ ഉജും കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാപി അത്തനോ ചിത്തം വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. അഥേസോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ദാരൂനി അരനേമിനാഭിആദീനി തച്ഛന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ കേ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തച്ഛകാ നാമാവുസോ’’തി. ‘‘കിം പനേതേ കരോന്തീ’’തി? ‘‘ദാരൂനി ഗഹേത്വാ യാനകാദീനം ചക്കാദീനി കരോന്തി, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏതാനി പന സചിത്തകാനി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അചിത്തകാനി, ആവുസോ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ അചിത്തകാനി കട്ഠകലിങ്ഗരാനി ഗഹേത്വാ ചക്കാദീനി കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാ അത്തനോ ചിത്തം വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. സോ ഇമാനി കാരണാനി ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സചേ തുമ്ഹാകം പത്തചീവരേ തുമ്ഹേ ഗണ്ഹേയ്യാഥ, അഹം നിവത്തേയ്യ’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘അയം അധുനാ പബ്ബജിതോ ദഹരസാമണേരോ മം അനുബന്ധമാനോ ഏവം വദേതീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാവ ‘‘ആഹര, സാമണേരാ’’തി വത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരം അഗ്ഗഹേസി.

സാമണേരോപി ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ നിവത്തന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ആഹാരം ആഹരന്തോ രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ആഹരേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കഥം ലഭിസ്സാമാവുസോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അത്തനോ പുഞ്ഞേന അലഭന്താ മമ പുഞ്ഞേന ലഭിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ദഹരസാമണേരസ്സ ബഹി നിസിന്നകസ്സ പരിപന്ഥോപി ഭവേയ്യാ’’തി കുഞ്ജികം ദത്വാ ‘‘മയ്ഹം വസനഗബ്ഭസ്സ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ നിസീദേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ അത്തനോ കരജകായേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അത്തഭാവം സമ്മസന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ ഗുണതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘പണ്ഡിതസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, മയാപി തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചത്താരോ മഹാരാജേ ആമന്തേത്വാ ‘‘വിഹാരസ്സ ഉപവനേ വസന്തേ സകുണേ പലാപേത്വാ സമന്തതോ ആരക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ചന്ദദേവപുത്തം ‘‘ചന്ദമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി, സൂരിയദേവപുത്തം ‘‘സൂരിയമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ സയം ഗന്ത്വാ ആവിഞ്ഛനരജ്ജുട്ഠാനേ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി, വിഹാരേ പുരാണപണ്ണസ്സ പതന്തസ്സപി സദ്ദോ നാഹോസി, സാമണേരസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. സോ അന്തരാഭത്തേയേവ അത്തഭാവം സമ്മസിത്വാ തീണി ഫലാനി പാപുണി.

ഥേരോപി ‘‘സാമണേരോ വിഹാരേ നിസിന്നോ, തസ്സ ഉപകപ്പനകം ഭോജനം അസുകകുലേ നാമ സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി ഏകം പേമഗാരവയുത്തം ഉപട്ഠാകകുലം അഗമാസി. തത്ഥ ച മനുസ്സാ തം ദിവസം രോഹിതമച്ഛേ ലഭിത്വാ ഥേരസ്സേവ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ നിസീദിംസു. തേ ഥേരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഭദ്ദകം വോ കതം ഇധാഗച്ഛന്തേഹീ’’തി അന്തോഗേഹേ പവേസേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ രോഹിതമച്ഛരസേനസ്സ പിണ്ഡപാതം അദംസു. ഥേരോ ഹരണാകാരം ദസ്സേസി. മനുസ്സാ ‘‘പരിഭുഞ്ജഥ, ഭന്തേ, ഹരണകഭത്തമ്പി ലഭിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ പത്തം രോഹിതമച്ഛരസഭോജനസ്സ പൂരേത്വാ അദംസു. ഥേരോ ‘‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’’തി സീഘം അഗമാസി. സത്ഥാപി തം ദിവസം കാലസ്സേവ ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏവം ആവജ്ജേസി – ‘‘പണ്ഡിതസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി നു ഖോ അസ്സ പബ്ബജിതകിച്ച’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ തിണ്ണം ഫലാനം പത്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അത്ഥീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘പുരേഭത്തമേവ അരഹത്തം പത്തും സക്ഖിസ്സതി, ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘സക്ഖിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സാരിപുത്തോ സാമണേരസ്സ ഭത്തം ആദായ സീഘം ആഗച്ഛതി, അന്തരായമ്പിസ്സ കരേയ്യ ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ നിസീദിസ്സാമി, അഥ നം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, തസ്മിം പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിയമാനേ സാമണേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി. തതോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ സമ്പത്തം ഥേരം ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി, പുട്ഠം പുട്ഠം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി.

തത്രിദം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം – സത്ഥാ കിര നം ആഹ – ‘‘സാരിപുത്ത, കിം തേ ലദ്ധ’’ന്തി? ‘‘ആഹാരോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആഹാരോ നാമ കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘വേദനം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘വേദനം കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘രൂപം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘രൂപം പന കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘ഫസ്സം, ഭന്തേ’’തി. തത്രായം അധിപ്പായോ – ‘‘ജിഘച്ഛിതേന ഹി പരിഭുത്തോ ആഹാരോ തസ്സ ഖുദ്ദം പരിഹരിത്വാ സുഖം വേദനം ആഹരതി. ആഹാരപരിഭോഗേന സുഖിതസ്സ സുഖായ വേദനായ ഉപ്പജ്ജമാനായ സരീരേ വണ്ണസമ്പത്തി ഹോതി. ഏവം വേദനാ രൂപം ആഹരതി. സുഖിതോ പന ആഹാരജരൂപവസേന ഉപ്പന്നസുഖസോമനസ്സോ ‘ഇദാനി മേ അസ്സാദോ ജാതോ’തി നിപ്പജ്ജന്തോ വാ നിസീദന്തോ വാ സുഖസമ്ഫസ്സം പടിലഭതീ’’തി.

ഏവം ഇമേസു ചതൂസു പഞ്ഹേസു വിസ്സജ്ജികേസു സാമണേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്തോ. സത്ഥാപി ഥേരം ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, സാരിപുത്ത, തവ സാമണേരസ്സ ഭത്തം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരം ആകോടേസി. സാമണേരോ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം ഠപേത്വാ താലവണ്ടേന ഥേരം ബീജി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘സാമണേര, ഭത്തകിച്ചം കരോഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കതം മയാ ഭത്തകിച്ചം, ത്വം കരോഹീ’’തി. സത്തവസ്സികദാരകോ പബ്ബജിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ തം ഖണം വികസിതപദുമുപ്പലസദിസോ അരഹത്തം പത്തോ, പച്ചവേക്ഖിതട്ഠാനം പന പച്ചവേക്ഖന്തോ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചമകാസി. തേന പത്തം ധോവിത്വാ പടിസാമിതകാലേ ചന്ദദേവപുത്തോ ചന്ദമണ്ഡലം വിസ്സജ്ജേസി, സൂരിയദേവപുത്തോ സൂരിയമണ്ഡലം. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസും, സക്കോ ദേവരാജാ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസി. സൂരിയോ മജ്ഝട്ഠാനതോ ഗലിത്വാ ഗതോ.

ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു, ‘‘ഛായാ അധികപ്പമാണാ ജാതാ, സൂരിയോ മജ്ഝട്ഠാനതോ ഗലിത്വാ ഗതോ, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭുത്തം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി. സത്ഥാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി? ‘‘ഇദം നാമ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞവതോ സമണധമ്മം കരണകാലേ ചന്ദദേവപുത്തോ ചന്ദമണ്ഡലം, സൂരിയദേവപുത്തോ സൂരിയമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹി, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ വിഹാരോപവനേ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു, സക്കോ ദേവരാജാ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി, അഹമ്പി ‘ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി അപ്പോസ്സുക്കോ നിസീദിതും നാലത്ഥം, ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ മമ പുത്തസ്സ ആരക്ഖം അഗ്ഗഹേസിം, നേത്തികേ ച മാതികായ ഉദകം ഹരന്തേ, ഉസുകാരേ ച ഉസും ഉജും കരോന്തേ, തച്ഛകേ ച ദാരൂനി തച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ഏത്തകം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പണ്ഡിതാ അത്താനം ദമേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹന്തിയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൦. ‘‘ഉദകഞ്ഹി നയന്തി നേത്തികാ, ഉസുകാരാ നമയന്തി തേജനം;

ദാരും നമയന്തി തച്ഛകാ, അത്താനം ദമയന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

തത്ഥ ഉദകന്തി പഥവിയാ ഥലട്ഠാനം ഖണിത്വാ ആവാടട്ഠാനം പൂരേത്വാ മാതികം വാ കത്വാ രുക്ഖദോണിം വാ ഠപേത്വാ അത്തനാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഉദകം. നേന്തീതി നേത്തികാ. തേജനന്തി കണ്ഡം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നേത്തികാ അത്തനോ രുചിയാ ഉദകം നയന്തി, ഉസുകാരാപി താപേത്വാ തേജനം നമയന്തി ഉസും ഉജും കരോന്തി. തച്ഛകാപി നേമിആദീനം അത്ഥായ തച്ഛന്താ ദാരും നമയന്തി അത്തനോ രുചിയാ ഉജും വാ വങ്കം വാ കരോന്തി. ഏവം ഏത്തകം ആരമ്മണം കത്വാ പണ്ഡിതാ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി ഉപ്പാദേന്താ അത്താനം ദമയന്തി, അരഹത്തപ്പത്താ പന ഏകന്തദന്താ നാമ ഹോന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പണ്ഡിതസാമണേരവത്ഥു പഞ്ചമം.