൬. പണ്ഡിതവഗ്ഗോ

൧. രാധത്ഥേരവത്ഥു

നിധീനംവ പവത്താരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ആയസ്മന്തം രാധത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഗിഹികാലേ സാവത്ഥിയം ദുഗ്ഗതബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. സോ ‘‘ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ജീവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അപ്പഹരിതകം കരോന്തോ പരിവേണം സമ്മജ്ജന്തോ മുഖധോവനാദീനി ദദന്തോ അന്തോവിഹാരേയേവ വസി. ഭിക്ഖൂപി നം സങ്ഗണ്ഹിംസു, പബ്ബാജേതും പന ന ഇച്ഛന്തി. സോ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനോ കിസോ അഹോസി. അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ തം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘അരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ സായന്ഹസമയേ വിഹാരചാരികം ചരന്തോ വിയ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം കരോന്തോ വിചരസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഭിക്ഖൂനം വത്തപടിവത്തം കരോന്തോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ലഭസി നേസം സന്തികാ സങ്ഗഹ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ആഹാരമത്തം ലഭാമി, ന പന മം പബ്ബാജേന്തീ’’തി. സത്ഥാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി കോചി ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അധികാരം സരതീ’’തി പുച്ഛി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സരാമി, അയം മേ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ അത്തനോ അഭിഹടം കടച്ഛുഭിക്ഖം ദാപേസി, ഇമമസ്സാഹം അധികാരം സരാമീ’’തി ആഹ. സോ സത്ഥാരാ ‘‘കിം പന തേ, സാരിപുത്ത, ഏവം കതൂപകാരം ദുക്ഖതോ മോചേതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തേ, ‘‘സാധു, ഭന്തേ, പബ്ബാജേസ്സാമീ’’തി തം ബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേസി. തസ്സ ഭത്തഗ്ഗേ ആസനപരിയന്തേ ആസനം പാപുണാതി, യാഗുഭത്താദീഹിപി കിലമതി. ഥേരോ തം ആദായ ചാരികം പക്കാമി, അഭിക്ഖണഞ്ച നം ‘‘ഇദം തേ കത്തബ്ബം, ഇദം തേ ന കത്തബ്ബ’’ന്തി ഓവദി അനുസാസി. സോ സുവചോ അഹോസി പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ. തസ്മാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനോ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പാപുണി.

ഥേരോ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ആഹ – ‘‘സുവചോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, തേ അന്തേവാസികോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അതിവിയ സുവചോ, കിസ്മിഞ്ചി ദോസേ വുച്ചമാനേ ന കുദ്ധപുബ്ബോ’’തി. ‘‘സാരിപുത്ത, ഏവരൂപേ സദ്ധിവിഹാരികേ ലഭന്തോ കിത്തകേ ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ബഹുകേപി ഗണ്ഹേയ്യമേവാ’’തി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര കതഞ്ഞൂ കതവേദീ, കടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തം ഉപകാരം സരിത്വാ ദുഗ്ഗതബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേസി. ഥേരോപി ഓവാദക്ഖമോ ഓവാദക്ഖമമേവ ലഭീ’’തി. സത്ഥാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി സാരിപുത്തോ കതഞ്ഞൂ കതവേദീയേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസേതും –

‘‘അലീനചിത്തം നിസ്സായ, പഹട്ഠാ മഹതീ ചമൂ;

കോസലം സേനാസന്തുട്ഠം, ജീവഗ്ഗാഹം അഗാഹയി.

‘‘ഏവം നിസ്സയസമ്പന്നോ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ;

ഭാവയം കുസലം ധമ്മം, യോഗക്ഖേമസ്സ പത്തിയാ;

പാപുണേ അനുപുബ്ബേന, സബ്ബസംയോജനക്ഖയ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൨.൧൧-൧൨) –

ഇമം ദുകനിപാതേ അലീനചിത്തജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി. തദാ കിര വഡ്ഢകീഹി പാദസ്സ അരോഗകരണഭാവേന കഹം അത്തനോ ഉപകാരം ഞത്വാ സബ്ബസേതസ്സ ഹത്ഥിപോതകസ്സ ദായകോ ഏകചാരികോ ഹത്ഥീ സാരിപുത്തത്ഥേരോ അഹോസീതി ഏവം ഥേരം ആരബ്ഭ ജാതകം കഥേത്വാ രാധത്ഥേരം ആരബ്ഭ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ രാധേന വിയ സുവചേന ഭവിതബ്ബം, ദോസം ദസ്സേത്വാ ഓവദിയമാനേനപി ന കുജ്ഝിതബ്ബം, ഓവാദദായകോ പന നിധിആചിക്ഖണകോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൬. ‘‘നിധീനംവ പവത്താരം, യം പസ്സേ വജ്ജദസ്സിനം;

നിഗ്ഗയ്ഹവാദിം മേധാവിം, താദിസം പണ്ഡിതം ഭജേ;

താദിസം ഭജമാനസ്സ, സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ’’തി.

തത്ഥ നിധീനന്തി തത്ഥ തത്ഥ നിദഹിത്വാ ഠപിതാനം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിപൂരാനം നിധികുമ്ഭീനം. പവത്താരന്തി കിച്ഛജീവികേ ദുഗ്ഗതമനുസ്സേ അനുകമ്പം കത്വാ ‘‘ഏഹി, സുഖേന ജീവനൂപായം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി നിധിട്ഠാനം നേത്വാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ സുഖേന ജീവാ’’തി ആചിക്ഖിതാരം വിയ. വജ്ജദസ്സിനന്തി ദ്വേ വജ്ജദസ്സിനോ ‘‘ഇമിനാ നം അസാരുപ്പേന വാ ഖലിതേന വാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി രന്ധഗവേസകോ ച, അഞ്ഞാതം ഞാപനത്ഥായ ഞാതം അനുഗ്ഗഹണത്ഥായ സീലാദീനമസ്സ വുദ്ധികാമതായ തം തം വജ്ജം ഓലോകനേന ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതോ ച. അയം ഇധ അധിപ്പേതോ. യഥാ ഹി ദുഗ്ഗതമനുസ്സോ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാഹീ’’തി തജ്ജേത്വാപി പോഥേത്വാപി നിധിം ദസ്സേന്തേ കോപം ന കരോതി, പമുദിതോ ഏവ ഹോതി, ഏവമേവ ഏവരൂപേ പുഗ്ഗലേ അസാരുപ്പം വാ ഖലിതം വാ ദിസ്വാ ആചിക്ഖന്തേ കോപോ ന കാതബ്ബോ, തുട്ഠേനേവ ഭവിതബ്ബം, ‘‘ഭന്തേ, മഹന്തം വോ കമ്മം കതം, മയ്ഹം ആചരിയുപജ്ഝായട്ഠാനേ ഠത്വാ ഓവദന്തേഹി പുനപി മം വദേയ്യാഥാ’’തി പവാരേതബ്ബമേവ. നിഗ്ഗയ്ഹവാദിന്തി ഏകച്ചോ ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദീനം അസാരുപ്പം വാ ഖലിതം വാ ദിസ്വാ ‘‘അയം മേ മുഖോദകദാനാദീഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹതി, സചേ നം വക്ഖാമി, ന മം ഉപട്ഠഹിസ്സതി, ഏവം മേ പരിഹാനി ഭവിസ്സതീ’’തി വത്ഥും അവിസഹന്തോ ന നിഗ്ഗയ്ഹവാദീ നാമ ഹോതി. സോ ഇമസ്മിം സാസനേ കചവരം ആകിരതി. യോ പന തഥാരൂപം വജ്ജം ദിസ്വാ വജ്ജാനുരൂപം തജ്ജേന്തോ പണാമേന്തോ ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തോ വിഹാരാ തം നീഹരന്തോ സിക്ഖാപേതി, അയം നിഗ്ഗയ്ഹവാദീ നാമ സേയ്യഥാപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാഹം, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, പവയ്ഹ പവയ്ഹ, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, യോ സാരോ സോ ഠസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൯൬). മേധാവിന്തി ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതം. താദിസന്തി ഏവരൂപം പണ്ഡിതം ഭജേയ്യ പയിരുപാസേയ്യ. താദിസഞ്ഹി ആചരിയം ഭജമാനസ്സ അന്തേവാസികസ്സ സേയ്യോ ഹോതി, ന പാപിയോ വഡ്ഢിയേവ ഹോതി, നോ പരിഹാനീതി.

ദേസനാപരിയോസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

രാധത്ഥേരവത്ഥു പഠമം.

൨. അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥു

ഓവദേയ്യാനുസാസേയ്യാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അസ്സജിപുനബ്ബസുകഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ പന കീടാഗിരിസ്മിം സമുട്ഠിതാ.

തേ കിര ദ്വേ ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചാപി അഗ്ഗസാവകാനം സദ്ധിവിഹാരികാ, അലജ്ജിനോ പന അഹേസും പാപഭിക്ഖൂ. തേ പാപകേഹി അത്തനോ പരിവാരേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം കീടാഗിരിസ്മിം വിഹരന്താ ‘‘മാലാവച്ഛം രോപേന്തിപി രോപാപേന്തിപീ’’തിആദികം (പാരാ. ൪൩൧; ചൂളവ. ൨൧) നാനപ്പകാരം അനാചാരം കരോന്താ കുലദൂസകകമ്മം കത്വാ തതോ ഉപ്പന്നേഹി പച്ചയേഹി ജീവികം കപ്പേന്താ തം ആവാസം പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം അനാവാസം അകംസു. സത്ഥാ തം പവത്തിം സുത്വാ തേസം പബ്ബാജനീയകമ്മകരണത്ഥായ സപരിവാരേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, സാരിപുത്താ, തേസു യേ തുമ്ഹാകം വചനം ന കരോന്തി, തേസം പബ്ബാജനീയകമ്മം കരോഥ, യേ പന കരോന്തി, തേ ഓവദഥ അനുസാസഥ. ഓവദന്തോ ഹി അനുസാസന്തോ അപണ്ഡിതാനംയേവ അപ്പിയോ ഹോതി അമനാപോ, പണ്ഡിതാനം പന പിയോ ഹോതി മനാപോ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൭. ‘‘ഓവദേയ്യാനുസാസേയ്യ, അസബ്ഭാ ച നിവാരയേ;

സതഞ്ഹി സോ പിയോ ഹോതി, അസതം ഹോതി അപ്പിയോ’’തി.

തത്ഥ ഓവദേയ്യാതി ഉപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം വദന്തോ ഓവദതി നാമ, അനുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘അയസോപി തേ സിയാ’’തിആദിവസേന അനാഗതം ദസ്സേന്തോ അനുസാസതി നാമ. സമ്മുഖാ വദന്തോ ഓവദതി നാമ, പരമ്മുഖാ ദൂതം വാ സാസനം വാ പേസേന്തോ അനുസാസതി നാമ. സകിം വദന്തോ ഓവദതി നാമ, പുനപ്പുനം വദന്തോ അനുസാസതി നാമ. ഓവദന്തോ ഏവ വാ അനുസാസതി നാമാതി ഏവം ഓവദേയ്യ അനുസാസേയ്യ. അസബ്ഭാ ചാതി അകുസലധമ്മാ ച നിവാരേയ്യ, കുസലധമ്മേ പതിട്ഠാപേയ്യാതി അത്ഥോ. സതഞ്ഹി സോ പിയോ ഹോതീതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ബുദ്ധാദീനം സപ്പുരിസാനം പിയോ ഹോതി. യേ പന അദിട്ഠധമ്മാ അവിതിണ്ണപരലോകാ ആമിസചക്ഖുകാ ജീവികത്ഥായ പബ്ബജിതാ, തേസം അസതം സോ ഓവാദകോ അനുസാസകോ, ‘‘‘ന ത്വം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ, ന ആചരിയോ, കസ്മാ അമ്ഹേ ഓവദസീ’തി ഏവം മുഖസത്തീഹി വിജ്ഝന്താനം അപ്പിയോ ഹോതീ’’തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഓവദിംസു അനുസാസിംസു. തേസു ഏകച്ചേ ഓവാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ സമ്മാ വത്തിംസു, ഏകച്ചേ വിബ്ഭമിംസു, ഏകച്ചേ പബ്ബാജനീയകമ്മം പാപുണിംസൂതി.

അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ഛന്നത്ഥേരവത്ഥു

ന ഭജേ പാപകേ മിത്തേതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഛന്നത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ആയസ്മാ ‘‘അഹം അമ്ഹാകം അയ്യപുത്തേന സദ്ധിം മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ തദാ അഞ്ഞം ഏകമ്പി ന പസ്സാമി, ഇദാനി പന ‘അഹം സാരിപുത്തോ നാമ, അഹം മോഗ്ഗല്ലാനോ നാമ, മയം അഗ്ഗസാവകമ്ഹാ’തി വത്വാ ഇമേ വിചരന്തീ’’തി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ അക്കോസതി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം സന്തികാ തം പവത്തിം സുത്വാ ഛന്നത്ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ ഓവദതി. സോ തങ്ഖണേയേവ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ പുന ഗന്ത്വാ ഥേരേ അക്കോസതിയേവ. ഏവം യാവതതിയം അക്കോസന്തം പക്കോസാപേത്വാ സത്ഥാ ഓവദിത്വാ ‘‘ഛന്ന, ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ നാമ തുയ്ഹം കല്യാണമിത്താ ഉത്തമപുരിസാ, ഏവരൂപേ കല്യാണമിത്തേ സേവസ്സു ഭജസ്സൂ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൮. ‘‘ന ഭജേ പാപകേ മിത്തേ, ന ഭജേ പുരിസാധമേ;

ഭജേഥ മിത്തേ കല്യാണേ, ഭജേഥ പുരിസുത്തമേ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – കായദുച്ചരിതാദിഅകുസലകമ്മാഭിരതാ പാപമിത്താ നാമ. സന്ധിച്ഛേദനാദികേ വാ ഏകവീസതിഅനേസനാദിഭേദേ വാ അട്ഠാനേ നിയോജകാ പുരിസാധമാ നാമ. ഉഭോപി വാ ഏതേ പാപമിത്താ ചേവ പുരിസാധമാ ച, തേ ന ഭജേയ്യ ന പയിരുപാസേയ്യ, വിപരീതാ പന കല്യാണമിത്താ ചേവ സപ്പുരിസാ ച, തേ ഭജേഥ പയിരുപാസേഥാതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ഛന്നത്ഥേരോ പന തം ഓവാദം സുത്വാപി പുരിമനയേനേവ ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി. പുനപി സത്ഥു ആരോചേസും. സത്ഥാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയി ധരന്തേ ഛന്നം സിക്ഖാപേതും ന സക്ഖിസ്സഥ, മയി പന പരിനിബ്ബുതേ സക്ഖിസ്സഥാ’’തി വത്വാ പരിനിബ്ബാനകാലേ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന, ‘‘ഭന്തേ, കഥം ഛന്നത്ഥേരേ അമ്ഹേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘ആനന്ദ, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ ദാതബ്ബോ’’തി ആണാപേസി. സോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ആനന്ദത്ഥേരേന ആരോചിതം ബ്രഹ്മദണ്ഡം സുത്വാ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തിക്ഖത്തും മുച്ഛിതോ പതിത്വാ ‘‘മാ മം, ഭന്തേ, നാസയിത്ഥാ’’തി യാചിത്വാ സമ്മാ വത്തം പൂരേന്തോ ന ചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണീതി.

ഛന്നത്ഥേരവത്ഥു തതിയം.

൪. മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു

ധമ്മപീതി സുഖം സേതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാകപ്പിനത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ – അതീതേ കിര ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ സംസാരേ സംസരന്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം പേസകാരഗാമേ ജേട്ഠകപേസകാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ സഹസ്സമത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ജനപദേ വസന്തി. തേ ഏകവാരം ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ‘‘സേനാസനകരണത്ഥായ ഹത്ഥകമ്മം യാചഥാ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ പഹിണിംസു. തദാ പന രഞ്ഞോ വപ്പമങ്ഗലകാലോ ഹോതി. സോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ തസ്മിം ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതകാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, ഓകാസോ നത്ഥി, സ്വേ അമ്ഹാകം വപ്പമങ്ഗലം, തതിയദിവസേ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ അനിമന്തേത്വാവ പാവിസി. പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി പക്കമിംസു. തസ്മിം ഖണേ ജേട്ഠപേസകാരസ്സ ഭരിയാ കേനചിദേവ കരണീയേന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തീ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അവേലായ, അയ്യാ, ആഗതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ കഥേസും. തം പവത്തിം സുത്വാ സദ്ധാസമ്പന്നാ ഞാണസമ്പന്നാ ഇത്ഥീ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. ‘‘ബഹുകാ മയം ഭഗിനീ’’തി. ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സഹസ്സമത്താ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഗാമേ സഹസ്സപേസകാരാ വസിമ്ഹ. ഏകേകോ ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സതി, ഭിക്ഖം അധിവാസേഥ, അഹമേവ വോ വസനട്ഠാനമ്പി കാരേസ്സാമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധാ അധിവാസയിംസു.

സാ ഗാമം പവിസിത്വാ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അഹം സഹസ്സമത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ നിമന്തയിം, അയ്യാനം നിസീദനട്ഠാനം സംവിദഹഥ, യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേഥാ’’തി. ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ പുനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ തസ്മിം ഗാമേ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ആദായ താഹി സദ്ധിം പച്ചേകബുദ്ധേ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തേമാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി തേസം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പുന ഗാമേ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏകേകകുലതോ ഏകേകോ പുരിസോ ഫരസുവാസിആദീനി ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരിത്വാ അയ്യാനം വസനട്ഠാനം കരോതൂ’’തി. ഗാമവാസിനോ തസ്സായേവ വചനം സുത്വാ ഏകേകോ ഏകേകം കത്വാ സദ്ധിം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേഹി പണ്ണസാലസഹസ്സം കാരേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായം വസ്സൂപഗതേ പച്ചേകബുദ്ധേ ‘‘അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഉപട്ഠഹിംസു. വസ്സംവുട്ഠകാലേ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായ വസ്സംവുട്ഠാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ചീവരസാടകേ സജ്ജേഥാ’’തി സമാദപേത്വാ ഏകേകസ്സ സഹസ്സസഹസ്സമൂലം ചീവരം ദാപേസി. പച്ചേകബുദ്ധാ വുട്ഠവസ്സാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കമിംസു.

ഗാമവാസിനോപി ഇദം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ ഇതോ ചുതാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗണദേവപുത്താ നാമ അഹേസും. തേ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുടുമ്ബികഗേഹേസു നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകപേസകാരോ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ അഹോസി. ഭരിയാപിസ്സ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സേവ ധീതാ അഹോസി. താ സബ്ബാപി വയപ്പത്താ പരകുലം ഗച്ഛന്തിയോ തേസം തേസംയേവ ഗേഹാനി അഗമിംസു. അഥേകദിവസം വിഹാരേ ധമ്മസ്സവനം സങ്ഘുട്ഠം. ‘‘സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി സുത്വാ സബ്ബേപി തേ കുടുമ്ബികാ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി ഭരിയാഹി സദ്ധിം വിഹാരം അഗമിംസു. തേസം വിഹാരമജ്ഝം പവിട്ഠക്ഖണേ വസ്സം ഉട്ഠഹി. യേസം കുലൂപകാ വാ ഞാതിസാമണേരാദയോ വാ അത്ഥി, തേ തേസം പരിവേണാനി പവിസിംസു. തേ പന തഥാരൂപാനം നത്ഥിതായ കത്ഥചി, പവിസിതും അവിസഹന്താ വിഹാരമജ്ഝേയേവ അട്ഠംസു. അഥ നേ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ അമ്ഹാകം വിപ്പകാരം, കുലപുത്തേഹി നാമ ഏത്തകേന ലജ്ജിതും യുത്ത’’ന്തി. ‘‘അയ്യ, കിം പന കരോമാ’’തി? ‘‘മയം വിസ്സാസികട്ഠാനസ്സ അഭാവേന ഇമം വിപ്പകാരം പത്താ, സബ്ബേ ധനം സംഹരിത്വാ പരിവേണം കരോമാ’’തി. ‘‘സാധു, അയ്യാ’’തി ജേട്ഠകോ സഹസ്സം അദാസി, സേസാ പഞ്ച പഞ്ച സതാനി. ഇത്ഥിയോ അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി സതാനി. തേ തം ധനം സംഹരിത്വാ സഹസ്സകൂടാഗാരപരിവാരം സത്ഥു വസനത്ഥായ മഹാപരിവേണം നാമ ആരഭിംസു. നവകമ്മസ്സ മഹന്തതായ ധനേ അപ്പഹോന്തേ പുബ്ബേ ദിന്നധനതോ പുന ഉപഡ്ഢൂപഡ്ഢം അദംസു. നിട്ഠിതേ പരിവേണേ വിഹാരമഹം കരോന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരാനി സജ്ജിംസു.

ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പന ഭരിയാ സബ്ബേഹി സമാനം അകത്വാ അത്തനോ പഞ്ഞായ ഠിതാ ‘‘അതിരേകതരം കത്വാ സത്ഥാരം പൂജേസ്സാമീ’’തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണേന സഹസ്സമൂലേന സാടകേന സദ്ധിം അനോജപുപ്ഫചങ്കോടകം ഗഹേത്വാ അനുമോദനകാലേ സത്ഥാരം അനോജപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ തം സാടകം സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അനോജപുപ്ഫവണ്ണംയേവ മേ സരീരം ഹോതു, അനോജാ ഏവ ച മേ നാമം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി. തേ സബ്ബേപി യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ കുക്കുടവതീനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ അഹോസി, സേസാ അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ ഭരിയാ മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി, അനോജപുപ്ഫവണ്ണമേവസ്സാ സരീരം അഹോസി, അനോജാത്വേവസ്സാ നാമം കരിംസു. സാ വയപ്പത്താ മഹാകപ്പിനരഞ്ഞോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ അനോജാദേവീ നാമ അഹോസി. സേസിത്ഥിയോപി അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തേസംയേവ അമച്ചപുത്താനം ഗേഹാനി അഗമംസു. തേ സബ്ബേ രഞ്ഞോ സമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. യദാ രാജാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ വിചരി, തദാ തേപി തഥേവ വിചരന്തി. തസ്മിം അസ്സേന വാ രഥേന വാ വിചരന്തേ തേപി തഥേവ വിചരന്തി? ഏവം തേ ഏകതോ ഹുത്വാ കതാനം പുഞ്ഞാനം ആനുഭാവേന ഏകതോവ സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. രഞ്ഞോ പന ബലോ, ബലവാഹനോ, പുപ്ഫോ, പുപ്ഫവാഹനോ, സുപത്തോതി പഞ്ച അസ്സാ ഹോന്തി. രാജാ തേസു സുപത്തം അസ്സം സയം ആരോഹതി, ഇതരേ ചത്താരോ അസ്സാരോഹാനം സാസനാഹരണത്ഥായ അദാസി. രാജാ തേ പാതോവ ഭോജേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ ദ്വേ വാ തീണി വാ യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ മയ്ഹം സുഖസാസനം ആഹരഥാ’’തി പേസേസി. തേ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ തീണി യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ സാസനം അലഭിത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തി.

അഥേകദിവസം രാജാ സുപത്തം അസ്സം ആരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ കിലന്തരൂപേ പഞ്ചസതവാണിജകേ നഗരം പവിസന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അദ്ധാനകിലന്താ, അദ്ധാ ഇമേസം സന്തികാ ഏകം ഭദ്ദകം സാസനം സോസ്സാമീ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കുതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ഇതോ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തതോ ആഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ പദേസേ കിഞ്ചി സാസനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ താവദേവ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തോ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി തഥേവ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘കിം വദേഥ, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ, ‘‘താതാ, വോ സതസഹസ്സം ദദാമീ’’തി വത്വാ ‘‘അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ പുരിമനയേനേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, സങ്ഘരതനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘‘സങ്ഘോ’’തി പദേ വുത്തേ ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ അമച്ചസഹസ്സം ഓലോകേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം കരിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹം, താതാ, ‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’തി സുത്വാ ന പുന നിവത്തിസ്സാമി, സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി, ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. രാജാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേത്വാ വാണിജകേ ആഹ – ‘‘അനോജാ നാമ ദേവീ തുമ്ഹാകം തീണി സതസഹസ്സാനി ദസ്സതി, ഏവഞ്ച പന നം വദേയ്യാഥ ‘രഞ്ഞോ കിര തേ ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, യഥാസുഖം സമ്പത്തിം പരിഭുഞ്ജാഹീ’തി, സചേ പന വോ ‘രാജാ കഹ’ന്തി പുച്ഛതി, ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീതി വത്വാ ഗതോ’തി ആരോചേയ്യാഥാ’’തി. അമച്ചാപി അത്തനോ അത്തനോ ഭരിയാനം തഥേവ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ വാണിജകേ ഉയ്യോജേത്വാ അസ്സം അഭിരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ തം ഖണംയേവ നിക്ഖമി.

സത്ഥാപി തം ദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാകപ്പിനരാജാനം സപരിവാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം മഹാകപ്പിനോ വാണിജകാനം സന്തികാ തിണ്ണം രതനാനം ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ തേസം വചനം തീഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജേത്വാ രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സേഹി പരിവുതോ മം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതുകാമോ സ്വേ നിക്ഖമിസ്സതി. സോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, പച്ചുഗ്ഗമനമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ ചക്കവത്തീ വിയ ഖുദ്ദകഗാമഭോജകം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ സയമേവ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വീസയോജനസതം മഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ നിസീദി. ‘‘രാജാപി ആഗച്ഛന്തോ ഏകം നദിം പത്വാ ‘‘കാ നാമേസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അപരച്ഛാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണം, താതാ’’തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ഗാവുതം, പുഥുലതോ ദ്വേ ഗാവുതാനി, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനേത്ഥ നാവാ വാ ഉളുമ്പോ വാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘നാവാദീനി ഓലോകേന്തേ അമ്ഹേ ജാതി ജരം ഉപനേതി, ജരാ മരണം. അഹം നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ഇമം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ അഹോസീ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ബുദ്ധാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ സപരിവാരോ അസ്സസഹസ്സേന ഉദകപിട്ഠിം പക്ഖന്ദി. സിന്ധവാ പിട്ഠിപാസാണേ വിയ പക്ഖന്ദിംസു. ഖുരാനം അഗ്ഗാ നേവ തേമിംസു.

സോ തം ഉത്തരിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നീലവാഹിനീ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി അഡ്ഢയോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി ധമ്മാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചന്ദഭാഗാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി യോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ഇമം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി സങ്ഘാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തം പന നദിം അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ അദ്ദസ. നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സാഖാവിടപപലാസാനി സോവണ്ണമയാനി വിയ അഹേസും. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പന ഓഭാസോ നേവ ചന്ദസ്സ, ന സൂരിയസ്സ, ന ദേവമാരബ്രഹ്മനാഗസുപണ്ണാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ, അദ്ധാ അഹം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആഗച്ഛന്തോ മഹാഗോതമബുദ്ധേന ദിട്ഠോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ താവദേവ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ഓനതസരീരോ രസ്മിഅനുസാരേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ മനോസിലാരസേ നിമുജ്ജന്തോ വിയ ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന, സത്ഥാ തസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ദേസനാവസാനേ രാജാ സപരിവാരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. അഥ സബ്ബേവ ഉട്ഠഹിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘ആഗമിസ്സതി നു ഖോ ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവര’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ പച്ചേകബുദ്ധസഹസ്സസ്സ ചീവരസഹസ്സം അദംസു, കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനമ്പി വീസതിചീവരസഹസ്സാനിപി അദംസു. അനച്ഛരിയം ഇമേസം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരാഗമന’’ന്തി ഞത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. തേ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ ഹുത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പച്ചോരോഹിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു.

തേപി വാണിജകാ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ പഹിതഭാവം ആരോചാപേത്വാ ദേവിയാ ‘‘ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, കിം കാരണാ ആഗതാത്ഥാ’’തി? ‘‘മയം രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പഹിതാ, തീണി കിര നോ സതസഹസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘താതാ, അതിബഹും ഭണഥ, കിം തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ കതം, കിസ്മിം വോ രാജാ പസന്നോ ഏത്തകം ധനം ദാപേസീ’’തി? ‘‘ദേവി, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കതം, രഞ്ഞോ പന ഏകം സാസനം ആരോചയിമ്ഹാ’’തി? ‘‘സക്കാ പന, താതാ, മയ്ഹം ആരോചേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ, ദേവീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, താതാ, വദേഥാ’’തി. ‘‘ദേവി ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി. സാപി ‘‘തം സുത്വാ പുരിമനയേനേവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ ‘ബുദ്ധോ’തി പദം സുത്വാ, താതാ, ഇമസ്മിം പദേ രഞ്ഞാ കിം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സതസഹസ്സം, ദേവീ’’തി. ‘‘താതാ, അനനുച്ഛവികം രഞ്ഞാ കതം ഏവരൂപം സാസനം സുത്വാ തുമ്ഹാകം സതസഹസ്സം ദദമാനേന. അഹഞ്ഹി വോ മമ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരേ തീണി സതസഹസ്സാനി ദമ്മി, അപരമ്പി തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ കിം ആരോചിത’’ന്തി? തേ ഇദഞ്ചിദഞ്ചാതി ഇതരാനിപി ദ്വേ സാസനാനി ആരോചയിംസു. ദേവീ പുരിമനയേനേവ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥേ വാരേ തഥേവ സുത്വാ തീണി തീണി സതസഹസ്സാനി ദാപേസി, ഏവം തേ സബ്ബാനിപി ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി ലഭിംസു.

അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി? ദേവി, ‘‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി ഗതോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം തേന കിം സാസനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബം കിര തേന തുമ്ഹാകം ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, തുമ്ഹേ കിര യഥാരുചിയാ സമ്പത്തിം അനുഭവഥാ’’തി. ‘‘അമച്ചാ പന കഹം, താതാ’’തി? തേപി ‘‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധിംയേവ പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, ദേവീ’’തി. സാ തേസം ഭരിയായോ പക്കോസാപേത്വാ, അമ്മാ, തുമ്ഹാകം സാമികാ ‘‘രഞ്ഞാ സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ഗതാ, ‘‘തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘കിം പന തേഹി അമ്ഹാകം സാസനം പഹിതം, ദേവീ’’തി? ‘‘തേഹി കിര അത്തനോ സമ്പത്തി തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠാ, തുമ്ഹേ കിര തം സമ്പത്തിം യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ദേവി, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അമ്മാ, സോ താവ രാജാ സാസനം സുത്വാ മഗ്ഗേ ഠിതകോവ തീഹി സതസഹസ്സേഹി തീണി രതനാനി പൂജേത്വാ ഖേളപിണ്ഡം വിയ സമ്പത്തിം പഹായ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, മയാ പന തിണ്ണം രതനാനം സാസനം സുത്വാ തീണി രതനാനി നവഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജിതാനി, ന ഖോ പനേസാ സമ്പത്തി നാമ രഞ്ഞോയേവ ദുക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി ദുക്ഖായേവ. കോ രഞ്ഞാ ഛഡ്ഡിതഖേളപിണ്ഡം ജാണുകേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ മുഖേന ഗണ്ഹിസ്സതി, ന മയ്ഹം സമ്പത്തിയാ അത്ഥോ, അഹമ്പി സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദേവി, മയമ്പി തുമ്ഹേഹേവ സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സചേ സക്കോഥ, സാധു, അമ്മാ’’തി? ‘‘സക്കോമ, ദേവീ’’തി. ‘‘സാധു, അമ്മാ, തേന ഹി ഏഥാ’’തി രഥസഹസ്സം യോജാപേത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ താഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പഠമം നദിം ദിസ്വാ യഥാ രഞ്ഞാ പുട്ഠം, തഥേവ പുച്ഛിത്വാ സബ്ബപവത്തിം സുത്വാ ‘‘രഞ്ഞോ ഗതമഗ്ഗം ഓലോകേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘സിന്ധവാനം പദവലഞ്ജം ന പസ്സാമ, ദേവീ’’തി വുത്തേ ‘‘രാജാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ സച്ചകിരിയം കത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി. അഹമ്പി തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്താ, തേസമേവ അനുഭാവേന ഇദം ഉദകം വിയ മാ അഹോസീ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം അനുസ്സരിത്വാ രഥസഹസ്സം പേസേസി. ഉദകം പിട്ഠിപാസാണസദിസം അഹോസി. ചക്കാനം അഗ്ഗഗ്ഗനേമിവട്ടിയോ നേവ തേമിംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതരാ ദ്വേ നദിയോ ഉത്തരി.

അഥ സത്ഥാ തസ്സാഗമനഭാവം ഞത്വാ യഥാ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ന പഞ്ഞായന്തി, ഏവമകാസി. സാപി ഗച്ഛന്തീ ഗച്ഛന്തീ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ ദിസ്വാ തഥേവ ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ തുമ്ഹാകം ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ ആഗതേത്ഥ മഞ്ഞേ, കഹം സോ, അമ്ഹാകമ്പി നം ദസ്സേഥാ’’തി? ‘‘നിസീദഥ താവ, ഇധേവ നം പസ്സിസ്സഥാ’’തി. താ സബ്ബാപി തുട്ഠചിത്താ ‘‘ഇധേവ കിര നിസിന്നാ സാമികേ പസ്സിസ്സാമാ’’തി നിസീദിംസു. സത്ഥാ താസം അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, അനോജാദേവീ ദേസനാവസാനേ സപരിവാരാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. മഹാകപ്പിനത്ഥേരോ താസം വഡ്ഢിതധമ്മദേസനം സുണന്തോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേ ദസ്സേസി. താസം കിര ആഗതക്ഖണേയേവ അത്തനോ സാമികേ കാസാവധരേ മുണ്ഡകസീസേ ദിസ്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഭവേയ്യ, തേന മഗ്ഗഫലാനി പത്തും ന സക്കുണേയ്യും. തസ്മാ അചലസദ്ധായ പതിട്ഠിതകാലേ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേയേവ ദസ്സേസി.

താപി തേ ദിസ്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം താവ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി വത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. ഏവം കിര വുത്തേ ‘‘സത്ഥാ ഉപ്പലവണ്ണായ ആഗമനം ചിന്തേസീ’’തി ഏകച്ചേ വദന്തി. സത്ഥാ പന താ ഉപാസികായോ ആഹ – ‘‘സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബജേഥാ’’തി. താ അനുപുബ്ബേന ജനപദചാരികം ചരമാനാ അന്തരാമഗ്ഗേ മഹാജനേന അഭിഹടസക്കാരസമ്മാനാ പദസാവ വീസയോജനസതികം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാപി ഭിക്ഖുസഹസ്സം ആദായ ആകാസേനേവ ജേതവനം അഗമാസി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി, അത്തനോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ കഥേസി മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി. ‘‘ഭഗവാ മേ, ഭന്തേ, തം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ അനുദാനഭാവം വാ ജാനാതീ’’തി? സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേതി, പുത്തസ്സ പന മേ ധമ്മപീതി നാമ ധമ്മരതി നാമ ഉപ്പജ്ജതി, സോ അമതമഹാനിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഏവ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൯. ‘‘ധമ്മപീതി സുഖം സേതി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ, സദാ രമതി പണ്ഡിതോ’’തി.

തത്ഥ ധമ്മപീതീതി ധമ്മപായകോ, ധമ്മം പിവന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മോ ച നാമേസ ന സക്കാ ഭാജനേന യാഗുആദീനി വിയ പാതും? നവവിധം പന ലോകുത്തരധമ്മം നാമകായേന ഫുസന്തോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികരോന്തോ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദീഹി ദുക്ഖാദീനി അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ ധമ്മം പിവതി നാമ. സുഖം സേതീതി ദേസനാമത്തമേവേതം, ചതൂഹിപി ഇരിയാപഥേഹി സുഖം വിഹരതീതി അത്ഥോ. വിപ്പസന്നേനാതി അനാവിലേന നിരുപക്കിലേസേന. അരിയപ്പവേദിതേതി ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി പവേദിതേ സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ. സദാ രമതീതി ഏവരൂപോ ധമ്മപീതി വിപ്പസന്നേന ചേതസാ വിഹരന്തോ പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ സദാ രമതി അഭിരമതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസുന്തി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. പണ്ഡിതസാമണേരവത്ഥു

ഉദകഞ്ഹി നയന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പണ്ഡിതസാമണേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

അതീതേ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വീസതിഖീണാസവസഹസ്സപരിവാരോ ബാരാണസിം അഗമാസി. മനുസ്സാ അത്തനോ ബലം സല്ലക്ഖേത്വാ അട്ഠപി ദസപി ഏകതോ ഹുത്വാ അഗന്തുകദാനാദീനി അദംസു. അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഏവം അനുമോദനമകാസി –

‘‘ഉപാസകാ ഇധ ഏകച്ചോ ‘അത്തനോ സന്തകമേവ ദാതും വട്ടതി, കിം പരേന സമാദപിതേനാ’തി അത്തനാവ ദാനം ദേതി, പരം ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, നോ പരിവാരസമ്പദം. ഏകച്ചോ പരം സമാദപേതി, അത്തനാ ന ദേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പരിവാരസമ്പദം ലഭതി, നോ ഭോഗസമ്പദം ഏകച്ചോ അത്തനാപി ന ദേതി, പരമ്പി ന സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ നേവ ഭോഗസമ്പദം ലഭതി, ന പരിവാരസമ്പദം, വിഘാസാദോവ ഹുത്വാ ജീവതി. ഏകച്ചോ അത്തനാ ച ദേതി, പരഞ്ച സമാദപേതി. സോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഭോഗസമ്പദമ്പി ലഭതി പരിവാരസമ്പദമ്പീ’’തി.

തം സുത്വാ സമീപേ ഠിതോ ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദാനി തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ മേ ദ്വേപി സമ്പത്തിയോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, സ്വാതനായ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. ‘‘കിത്തകേഹി തേ ഭിക്ഖൂഹി അത്ഥോ’’തി? ‘‘കിത്തകോ പന വോ, ഭന്തേ, പരിവാരോ’’തി? ‘‘വീസതി ഭിക്ഖുസഹസ്സാനീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബേഹി സദ്ധിം സ്വാതനായ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ ഗാമം പവിസിത്വാ, ‘‘അമ്മതാതാ, സ്വാതനായ മയാ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, തുമ്ഹേ യത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ദാതും സക്ഖിസ്സഥ, തത്തകാനം ദാനം ദേഥാ’’തി ആരോചേത്വാ വിചരന്തോ അത്തനോ അത്തനോ ബലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മയം ദസന്നം ദസ്സാമ, മയം വീസതിയാ, മയം സതസ്സ, മയം പഞ്ചസതാന’’ന്തി വുത്തേ സബ്ബേസം വചനം ആദിതോ പട്ഠായ പണ്ണേ ആരോപേസി.

തേന ച സമയേന തസ്മിം നഗരേ അതിദുഗ്ഗതഭാവേനേവ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ’’തി പഞ്ഞാതോ ഏകോ പുരിസോ അത്ഥി. സോ തമ്പി സമ്മുഖാഗതം ദിസ്വാ, സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, മയാ സ്വാതനായ ബുദ്ധപ്പമുഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിമന്തിതോ, സ്വേ നഗരവാസിനോ ദാനം ദസ്സന്തി, ‘‘ത്വം കതി ഭിക്ഖൂ ഭോജേസ്സസീ’’തി? ‘‘സാമി, മയ്ഹം കിം ഭിക്ഖൂഹി, ഭിക്ഖൂഹി നാമ സധനാനം അത്ഥോ, മയ്ഹം പന സ്വേ യാഗുഅത്ഥായ തണ്ഡുലനാളിമത്തമ്പി നത്ഥി, അഹം ഭതിം കത്വാ ജീവാമി, കിം മേ ഭിക്ഖൂഹീ’’തി? സമാദപകേന നാമ ബ്യത്തേന ഭവിതബ്ബം. തസ്മാ സോ തേന ‘‘നത്ഥീ’’തി വുത്തേപി തുണ്ഹീഭൂതോ അഹുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, ഇമസ്മിം നഗരേ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സുഖുമവത്ഥം നിവാസേത്വാ നാനാഭരണപടിമണ്ഡിതാ സിരിസയനേ സയമാനാ ബഹൂ ജനാ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തി, ത്വം പന ദിവസം ഭതിം കത്വാ കുച്ഛിപൂരണമത്തമ്പി ന ലഭസി, ഏവം സന്തേപി ‘അഹം പുബ്ബേ പുഞ്ഞം അകതത്താ കിഞ്ചി ന ലഭാമീ’തി ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘ജാനാമി, സാമീ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ ഇദാനി പുഞ്ഞം ന കരോസി, ത്വം യുവാ ബലസമ്പന്നോ, കിം തയാ ഭതിം കത്വാപി യഥാബലം ദാനം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി? സോ തസ്മിം കഥേന്തേയേവ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘മയ്ഹമ്പി ഏകം ഭിക്ഖും പണ്ണേ ആരോപേഹി, കിഞ്ചിദേവ ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘കിം ഏകേന ഭിക്ഖുനാ പണ്ണേ ആരോപിതേനാ’’തി ന ആരോപേസി? മഹാദുഗ്ഗതോപി ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, നഗരവാസിനോ സ്വേ സങ്ഘഭത്തം കരിസ്സന്തി, അഹമ്പി സമാദപകേന ‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദേഹീ’തി വുത്തോ, മയമ്പി സ്വേ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’’തി. അഥസ്സ ഭരിയാ ‘‘മയം ദലിദ്ദാ, കസ്മാ തയാ സമ്പടിച്ഛിത’’ന്തി അവത്വാവ, ‘‘സാമി, ഭദ്ദകം തേ കതം, മയം പുബ്ബേപി കിഞ്ചി അദത്വാ ഇദാനി ദുഗ്ഗതാ ജാതാ, മയം ഉഭോപി ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമ, സാമീ’’തി വത്വാ ഉഭോപി ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഭതിട്ഠാനം അഗമംസു.

മഹാസേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, ഭതിം കരിസ്സസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. ‘‘കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘യം തുമ്ഹേ കാരേസ്സഥ, തം കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയം സ്വേ ദ്വേ തീണി ഭിക്ഖുസതാനി ഭോജേസ്സാമ, ഏഹി, ദാരൂനി ഫാലേഹീ’’തി വാസിഫരസും നീഹരിത്വാ ദാപേസി. മഹാദുഗ്ഗതോ ദള്ഹം കച്ഛം ബന്ധിത്വാ മഹുസ്സാഹപ്പത്തോ വാസിം പഹായ ഫരസും ഗണ്ഹന്തോ, ഫരസും പഹായ വാസിം ഗണ്ഹന്തോ ദാരൂനി ഫാലേതി. അഥ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘സമ്മ, ത്വം അജ്ജ അതിവിയ ഉസ്സാഹപ്പത്തോ കമ്മം കരോസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘സാമി, അഹം സ്വേ ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’’തി. തം സുത്വാ സേട്ഠി പസന്നമാനസോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ ഇമിനാ ദുക്കരം കതം, ‘അഹം ദുഗ്ഗതോ’തി തുണ്ഹീഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ ‘ഭതിം കത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’തി വദതീ’’തി. സേട്ഠിഭരിയാപി തസ്സ ഭരിയം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്മ, കിം കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യം തുമ്ഹേ കാരേസ്സഥ, തം കരോമീ’’തി വുത്തേ ഉദുക്ഖലസാലം പവേസേത്വാ സുപ്പമുസലാദീനി ദാപേസി. സാ നച്ചന്തീ വിയ തുട്ഠപഹട്ഠാ വീഹിം കോട്ടേതി ചേവ ഓഫുണാതി ച. അഥ നം സേട്ഠിഭരിയാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, ത്വം അതിവിയ തുട്ഠപഹട്ഠാ കമ്മം കരോസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘അയ്യേ, ഇമം ഭതിം കത്വാ മയമ്പി ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമാ’’തി. തം സുത്വാ സേട്ഠിഭരിയാപി തസ്സം ‘‘അഹോ വതായം ദുക്കരകാരികാ’’തി പസീദി. സേട്ഠി മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ദാരൂനം ഫാലിതകാലേ ‘‘അയം തേ ഭതീ’’തി സാലീനം ചതസ്സോ നാളിയോ ദാപേത്വാ ‘‘അയം തേ തുട്ഠിദായോ’’തി അപരാപി ചതസ്സോ നാളിയോ ദാപേസി.

സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭരിയം ആഹ – ‘‘മയാ ഭതിം കത്വാ സാലി ലദ്ധോ, അയം നിവാപോ ഭവിസ്സതി, തയാ ലദ്ധായ ഭതിയാ ദധിതേലകടുകഭണ്ഡാനി ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സേട്ഠിഭരിയാപി പുന തസ്സാ ഏകം സപ്പികരോടികഞ്ചേവ ദധിഭാജനഞ്ച കടുകഭണ്ഡഞ്ച സുദ്ധതണ്ഡുളിനാളിഞ്ച ദാപേസി. ഇതി ച ഉഭിന്നമ്പി നവ തണ്ഡുലനാളിയോ അഹേസും. തേ ‘‘ദേയ്യധമ്മോ നോ ലദ്ധോ’’തി തുട്ഠഹട്ഠാ പാതോവ ഉട്ഠഹിംസു. ഭരിയാ മഹാദുഗ്ഗതം ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, സാമി, പണ്ണം പരിയേസിത്വാ ആഹരാ’’തി. സോ അന്തരാപണേ പണ്ണം അദിസ്വാ നദീതീരം ഗന്ത്വാ ‘‘അജ്ജ അയ്യാനം ഭോജനം ദാതും ലഭിസ്സാമീ’’തി പഹട്ഠമാനസോ ഗായന്തോ പണ്ണം ഉച്ചിനതി. മഹാജാലം ഖിപിത്വാ ഠിതോ കേവട്ടോ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സദ്ദേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി തം പക്കോസിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘അതിവിയ തുട്ഠചിത്തോ ഗായസി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി? ‘‘പണ്ണം ഉച്ചിനാമി, സമ്മാ’’തി. ‘‘കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹോ സുഖിതോ, ഭിക്ഖു, സോ തവ കിം പണ്ണം ഖാദിസ്സതീ’’തി? ‘‘കിം കരോമി, സമ്മ, അത്തനാ ലദ്ധപണ്ണേന ഭോജേസ്സാമീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി. ‘‘കിം കരോമി, സമ്മാ’’തി? ‘‘ഇമേ മച്ഛേ ഗഹേത്വാ പാദഗ്ഘനകാനി അഡ്ഢഗ്ഘനകാനി കഹാപണഗ്ഘനകാനി ച ഉദ്ദാനാനി കരോഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ബദ്ധബദ്ധേ മച്ഛേ നഗരവാസിനോ നിമന്തിതനിമന്തിതാനം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ ഹരിംസു. തസ്സ മച്ഛുദ്ദാനാനി കരോന്തസ്സേവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ പാപുണി. സോ വേലം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഗമിസ്സാമഹം, സമ്മ, അയം ഭിക്ഖൂനം ആഗമനവേലാ’’തി ആഹ. ‘‘അത്ഥി പന കിഞ്ചി മച്ഛുദ്ദാന’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, സമ്മ, സബ്ബാനി ഖീണാനീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയാ അത്തനോ അത്ഥായ വാലുകായ നിഖണിത്വാ ചത്താരോ രോഹിതമച്ഛാ ഠപിതാ, സചേ ഭിക്ഖും ഭോജേതുകാമോസി, ഇമേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാ’’തി തേ മച്ഛേ തസ്സ അദാസി.

തം ദിവസം പന സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാദുഗ്ഗതം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ ‘ഏകം ഭിക്ഖും ഭോജേസ്സാമീ’തി ഭരിയായ സദ്ധിം ഹിയ്യോ ഭതിം അകാസി, കതരം നു ഖോ ഭിക്ഖും ലഭിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മനുസ്സാ പണ്ണേ ആരോപിതസഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേസു നിസീദാപേസ്സന്തി, മഹാദുഗ്ഗതോ മം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ന ലഭിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേസി. ബുദ്ധാ കിര ദുഗ്ഗതേസു അനുകമ്പം കരോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ‘‘മഹാദുഗ്ഗതം സങ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ നിസീദി. മഹാദുഗ്ഗതേപി മച്ഛേ ഗഹേത്വാ ഗേഹം പവിസന്തേ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘ഹിയ്യോ, മഹാദുഗ്ഗതോ ‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖം ദസ്സാമീ’തി അത്തനോ ഭരിയായ സദ്ധിം ഭതിം അകാസി, കതരം നു ഖോ ഭിക്ഖും ലഭിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നത്ഥേതസ്സ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു, സത്ഥാ പന മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോ. മഹാദുഗ്ഗതോ അത്തനോ ഉപകപ്പനകം യാഗുഭത്തം പണ്ണസൂപേയ്യമ്പി തഥാഗതസ്സ ദദേയ്യ, ‘‘യംനൂനാഹം മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭത്തകാരകകമ്മം കരേയ്യ’’ന്തി അഞ്ഞാതകവേസേന തസ്സ ഗേഹസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കസ്സചി കിഞ്ചി ഭതിയാ കാതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛി. മഹാദുഗ്ഗതോ തം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘സമ്മ, കിം കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘അഹം, സാമി, സബ്ബസിപ്പികോ, മയ്ഹം അജാനനസിപ്പം നാമ നത്ഥി, യാഗുഭത്താദീനിപി സമ്പാദേതും ജാനാമീ’’തി. ‘‘സമ്മ, മയം തവ കമ്മേന അത്ഥികാ, തുയ്ഹം പന കിഞ്ചി ദാതബ്ബം ഭതിം ന പസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം പന തേ കത്തബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദാതുകാമോമ്ഹി, തസ്സ യാഗുഭത്തസംവിധാനം ഇച്ഛാമീ’’തി. ‘‘സചേ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സസി, ന മേ ഭതിയാ അത്ഥോ, കിം മമ പുഞ്ഞം ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഏവം സന്തേ സാധു, സമ്മ, പവിസാ’’തി. സോ തസ്സ ഗേഹം പവിസിത്വാ തേലതണ്ഡുലാദീനി ആഹരാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, അത്തനോ പത്തഭിക്ഖും ആനേഹീ’’തി തം ഉയ്യോജേസി. ദാനവേയ്യാവടികോപി പണ്ണേ ആരോപിതനിയാമേനേവ തേസം തേസം ഗേഹാനി ഭിക്ഖൂ പഹിണി.

മഹാദുഗ്ഗതോ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം പത്തഭിക്ഖും ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ തസ്മിം ഖണേ സതിം ലഭിത്വാ ‘‘അഹം തവ ഭിക്ഖും പമുട്ഠോ’’തി ആഹ. മഹാദുഗ്ഗതോ തിഖിണായ സത്തിയാ കുച്ഛിയം പഹടോ വിയ, ‘‘സാമി, കസ്മാ മം നാസേസി, അഹം തയാ ഹിയ്യോ സമാദപിതോ ഭരിയായ സദ്ധിം ദിവസം ഭതിം കത്വാ അജ്ജ പാതോവ പണ്ണത്ഥായ നദീതീരേ ആഹിണ്ഡിത്വാ ആഗതോ, ദേഹി മേ ഏകം ഭിക്ഖു’’ന്തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ പരിദേവി. മനുസ്സാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘കിമേതം, മഹാദുഗ്ഗതാ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേ വേയ്യാവടികം പുച്ഛിംസു – ‘‘സച്ചം കിര, സമ്മ, തയാ ഏസ ‘ഭതിം കത്വാ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖം ദേഹീ’തി സമാദപിതോ’’തി? ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. ‘‘ഭാരിയം തേ കമ്മം കതം, യോ ത്വം ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ സംവിദഹന്തോ ഏതസ്സ ഏകം ഭിക്ഖും നാദാസീ’’തി. സോ തേസം വചനേന മങ്കുഭൂതോ തം ആഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, മാ മം നാസയി, അഹം തവ കാരണാ മഹാവിഹേസം പത്തോ, മനുസ്സാ പണ്ണേ ആരോപിതനിയാമേന അത്തനോ അത്തനോ പത്തഭിക്ഖൂ നയിംസു, അത്തനോ ഗേഹേ നിസിന്നഭിക്ഖും നീഹരിത്വാ ദേന്തോ നാമ നത്ഥി, സത്ഥാ പന മുഖം ധോവിത്വാ ഗന്ധകുടിയമേവ നിസിന്നോ, രാജയുവരാജസേനാപതിആദയോ സത്ഥു ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമനം ഓലോകേന്താ നിസിന്നാ സത്ഥു പത്തം ഗഹേത്വാ ‘ഗമിസ്സാമാ’തി. ബുദ്ധാ നാമ ദുഗ്ഗതേ അനുകമ്പം കരോന്തി, ത്വം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘ദുഗ്ഗതോമ്ഹി, ഭന്തേ, മമ സങ്ഗഹം കരോഥാ’തി സത്ഥാരം വന്ദ, സചേ തേ പുഞ്ഞം അത്ഥി, അദ്ധാ ലച്ഛസീ’’തി.

സോ വിഹാരം അഗമാസി. അഥ നം അഞ്ഞേസു ദിവസേസു വിഹാരേ വിഘാസാദഭാവേന ദിട്ഠത്താ രാജയുവരാജാദയോ, ‘‘മഹാദുഗ്ഗത, ന താവ ഭത്തകാലോ, കസ്മാ ത്വം ആഗച്ഛസീ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘ജാനാമി, സാമി, ‘ന താവ ഭത്തകാലോ’തി. സത്ഥാരം പന വന്ദിതും ആഗച്ഛാമീ’’തി വദന്തോ ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിയാ ഉമ്മാരേ സീസം ഠപേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം നഗരേ മയാ ദുഗ്ഗതതരോ നത്ഥി, അവസ്സയോ മേ ഹോഥ, കരോഥ മേ സങ്ഗഹ’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിദ്വാരം വിവരിത്വാ പത്തം നീഹരിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി. സോ ചക്കവത്തിസിരിം പത്തോ വിയ അഹോസി, രാജയുവരാജാദയോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മുഖാനി ഓലോകയിംസു. സത്ഥാരാ ദിന്നപത്തഞ്ഹി കോചി ഇസ്സരിയവസേന ഗഹേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. ഏവം പന വദിംസു, ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, സത്ഥു പത്തം അമ്ഹാകം ദേഹി ഏത്തകം നാമ തേ ധനം ദസ്സാമ, ത്വം ദുഗ്ഗതോ ധനം ഗണ്ഹാഹി, കിം തേ പത്തേനാ’’തി? മഹാദുഗ്ഗതോ ‘‘ന കസ്സചി ദസ്സാമി, ന മേ ധനേന അത്ഥോ, സത്ഥാരംയേവ ഭോജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. അവസേസാ തം യാചിത്വാ പത്തം അലഭിത്വാ നിവത്തിംസു. രാജാ പന ‘‘മഹാദുഗ്ഗതോ ധനേന പലോഭിയമാനോപി സത്ഥു പത്തം ന ദേതി, സത്ഥാരാ ച സയം ദിന്നപത്തം കോചി ഗഹേതും ന സക്കോതി, ഇമസ്സ ദേയ്യധമ്മോ നാമ കിത്തകോ ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദിന്നകാലേ സത്ഥാരം ആദായ ഗേഹം നേത്വാ മയ്ഹം സമ്പാദിതം ആഹാരം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ അഗമാസി. സക്കോപി ദേവരാജാ യാഗുഖജ്ജകഭത്തസൂപേയ്യപണ്ണാദീനി സമ്പാദേത്വാ സത്ഥു നിസീദനാരഹം ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദി.

മഹാദുഗ്ഗതോ സത്ഥാരം നേത്വാ ‘‘പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. വസനഗേഹഞ്ചസ്സ നീചം ഹോതി, അനോനതേന പവിസിതും ന സക്കാ. ബുദ്ധാ ച നാമ ഗേഹം പവിസന്താ ന ഓനമിത്വാ പവിസന്തി. ഗേഹഞ്ഹി പവിസനകാലേ മഹാപഥവീ വാ ഹേട്ഠാ ഓഗച്ഛതി, ഗേഹം വാ ഉദ്ധം ഗച്ഛതി. ഇദം തേസം സുദിന്നദാനസ്സ ഫലം. പുന നിക്ഖമിത്വാ ഗതകാലേ സബ്ബം പാകതികമേവ ഹോതി. തസ്മാ സത്ഥാ ഠിതകോവ ഗേഹം പവിസിത്വാ സക്കേന പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സത്ഥരി നിസിന്നേ രാജാ ആഹ – ‘‘സമ്മ മഹാദുഗ്ഗത, തയാ അമ്ഹാകം യാചന്താനമ്പി സത്ഥു പത്തോ ന ദിന്നോ, പസ്സാമ താവ, കീദിസോ തേ സത്ഥു സക്കാരോ കതോ’’തി? അഥസ്സ സക്കോ യാഗുഖജ്ജകാദീനി വിവരിത്വാ ദസ്സേസി. തേസം വാസഗന്ധോ സകലനഗരം ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ യാഗുആദീനി ഓലോകേത്വാ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ‘അഹം മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ദേയ്യധമ്മോ കിത്തകോ ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ ദേയ്യധമ്മേ ദിന്നേ സത്ഥാരം ഗേഹം നേത്വാ അത്തനോ സമ്പാദിതം ആഹാരം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ ആഗതോ, മയാ ഏവരൂപോ ആഹാരോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, മയി ഇധ ഠിതേ മഹാദുഗ്ഗതോ കിലമേയ്യ, ഗച്ഛാമഹ’’ന്തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പക്കാമി. സക്കോപി സത്ഥാരം യാഗുആദീനി ദത്വാ സക്കച്ചം പരിവിസി. സത്ഥാപി കതഭത്തകിച്ചോ അനുമോദനം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

സക്കോ മഹാദുഗ്ഗതസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം അനുഗച്ഛി. സക്കോ നിവത്തിത്വാ മഹാദുഗ്ഗതസ്സ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതോ ആകാസം ഓലോകേസി. താവദേവ ആകാസതോ സത്തരതനവസ്സം വസ്സിത്വാ തസ്സ ഗേഹേ സബ്ബഭാജനാനി പൂരേത്വാ സകലം ഗേഹം പൂരേസി. തസ്സ ഗേഹേ ഓകാസോ നാഹോസി. തസ്സ ഭരിയാ ദാരകേ ഹത്ഥേസു ഗഹേത്വാ നീഹരിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. സോ സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ ദാരകേ ബഹി ദിസ്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘സാമി, സകലം നോ ഗേഹം സത്തഹി രതനേഹി പുണ്ണം, പവിസിതും ഓകാസോ നത്ഥീ’’തി. സോ ‘‘അജ്ജേവ മേ ദാനേന വിപാകോ ദിന്നോ’’തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി വുത്തേ ആഹ –‘‘ദേവ, ഗേഹം മേ സത്തഹി രതനേഹി പുണ്ണം, തം ധനം ഗണ്ഹഥാ’’തി. രാജാ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ദിന്നദാനം, അജ്ജേവ മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ തം ആഹ – ‘‘കിം തേ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘ധനഹരണത്ഥായ സകടസഹസ്സം, ദേവാ’’തി. രാജാ സകടസഹസ്സം പേസേത്വാ ധനം ആഹരാപേത്വാ രാജങ്ഗണേ ഓകിരാപേസി. താലപ്പമാണോ രാസി അഹോസി. രാജാ നഗരേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നഗരേ അത്ഥി കസ്സചി ഏത്തകം ധന’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘ഏവം മഹാധനസ്സ കിം കാതും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സേട്ഠിട്ഠാനം ദാതും വട്ടതി, ദേവാ’’തി. രാജാ തസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം ദാപേസി.

അഥസ്സ പുബ്ബേ ഏകസ്സ സേട്ഠിനോ ഗേഹട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ ജാതേ ഗച്ഛേ ഹരാപേത്വാ ഗേഹം ഉട്ഠാപേത്വാ വസാഹീ’’തി ആഹ. തസ്സ തം ഠാനം സോധേത്വാ സമം കത്വാ ഭൂമിയാ ഖഞ്ഞമാനായ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച നിധികുമ്ഭിയോ ഉട്ഠഹിംസു. തേന രഞ്ഞോ ആരോചിതേ ‘‘തവ പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്താ, ത്വമേവ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ ഗേഹം കാരേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദാസി. തതോ പരമ്പി യാവതായുകം തിട്ഠന്തോ പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ.

ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തതോ ചുതോ സാവത്ഥിയം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സൂപട്ഠാകകുലേ സേട്ഠിധീതു കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സാ മാതാപിതരോ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദംസു. തസ്സാ അപരേന സമയേന ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹോ വതാഹം ധമ്മദേസനാപതിം ആദിം കത്വാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം രോഹിതമച്ഛരസേന ദാനം ദത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി നിവാസേത്വാ ആസനപരിയന്തേ നിസിന്നാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ഛിട്ഠഭത്തം പരിഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി. സാ മാതാപിതൂനം ആരോചേത്വാ തഥാ അകാസി, ദോഹളോ പടിപസ്സമ്ഭി. അഥസ്സാ തതോ അപരേസുപി സത്തസു മങ്ഗലേസു രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഭോജേസും. സബ്ബം തിസ്സകുമാരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തനിയാമേനേവ വേദിതബ്ബം. അയമസ്സ പന മഹാദുഗ്ഗതകാലേ ദിന്നസ്സ രോഹിതമച്ഛരസദാനസ്സേവ നിസ്സന്ദോ. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പനസ്സ, ‘‘ഭന്തേ, ദാസസ്സ വോ സിക്ഖാപദാനി ദേഥാ’’തി മാതരാ വുത്തേ ഥേരോ ആഹ – ‘‘കോനാമോ അയം ദാരകോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്സ ദാരകസ്സ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഇമസ്മിം ഗേഹേ ജളാ ഏളമൂഗാപി പണ്ഡിതാ ജാതാ, തസ്മാ മേ പുത്തസ്സ പണ്ഡിതോത്വേവ നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ സിക്ഖാപദാനി അദാസി. ജാതദിവസതോ പട്ഠായ പനസ്സ ‘‘നാഹം മമ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി മാതു ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സോ സത്തവസ്സികകാലേ മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, താത, ‘അഹം തവ അജ്ഝാസയം ന ഭിന്ദിസ്സാമിച്ചേവ മനം ഉപ്പാദേസി’’’ന്തി വത്വാ ഥേരം നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ദാസോ വോ പബ്ബജിതുകാമോ, അഹം ഇമം സായന്ഹസമയേ വിഹാരം ആനേസ്സാമീ’’തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ ഞാതകേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘‘മമ പുത്തസ്സ ഗിഹികാലേ കത്തബ്ബസക്കാരം അജ്ജേവ കരിസ്സാമാ’’തി മഹന്തം സക്കാരം കാരേത്വാ തം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥാ’’തി ഥേരസ്സ അദാസി.

ഥേരോ പബ്ബജ്ജായ ദുക്കരഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘കരിസ്സാമഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഓവാദ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘തേന ഹി ഏഹീ’’തി കേസേ തേമേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. മാതാപിതരോപിസ്സ സത്താഹം വിഹാരേയേവ വസന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സായം ഗേഹം അഗമംസു. ഥേരോ അട്ഠമേ ദിവസേ അന്തോഗാമം ഗച്ഛന്തോ തം ആദായ ഗച്ഛതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം നാഗമാസി. കിം കാരണാ? ന താവസ്സ പത്തചീവരഗ്ഗഹണാനി വാ ഇരിയാപഥോ വാ പാസാദികോ ഹോതി, അപിച വിഹാരേ ഥേരസ്സ കത്തബ്ബവത്തം അത്ഥി. ഥേരോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അന്തോഗാമം പവിട്ഠേ സകലവിഹാരം വിചരന്തോ അസമ്മജ്ജനട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ തുച്ഛഭാജനേസു പാനീയപരിഭോജനീയാനി ഉപട്ഠപേത്വാ ദുന്നിക്ഖിത്താനി മഞ്ചപീഠാദീനി പടിസാമേത്വാ പച്ഛാ ഗാമം പവിസതി. അപിച ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ തുച്ഛവിഹാരം പവിസിത്വാ ‘പസ്സഥ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനം നിസിന്നട്ഠാനാനീ’തി വത്തും മാ ലഭിംസൂ’’തി സകലവിഹാരം പടിജഗ്ഗിത്വാ പച്ഛാ ഗാമം പവിസതി. തസ്മാ തം ദിവസമ്പി സാമണേരേന പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ദിവാതരം പിണ്ഡായ പാവിസി.

സാമണേരോ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാതികം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇദം കിം നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മാതികാ നാമ, സാമണേരാ’’തി. ‘‘ഇമായ കിം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ഇതോ ചിതോ ച ഉദകം ആഹരിത്വാ അത്തനോ സസ്സകമ്മം സമ്പാദേന്തീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഉദകസ്സ ചിത്തം അത്ഥീ’’തി? ‘‘നത്ഥാവുസോ’’തി. ‘‘ഏവരൂപം അചിത്തകം അത്തനോ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഹരന്തി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമാവുസോ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ഏവരൂപമ്പി അചിത്തകം അത്തനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഹരിത്വാ കമ്മം കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാപി ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. അഥേസോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ഉസുകാരേ സരദണ്ഡകം അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ അക്ഖികോടിയാ ഓലോകേത്വാ ഉജുകം കരോന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, കേ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഉസുകാരാ നാമാവുസോ’’തി. ‘‘കിം പനേതേ കരോന്തീ’’തി? ‘‘അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ സരദണ്ഡകം ഉജും കരോന്തീ’’തി. ‘‘സചിത്തകോ, ഭന്തേ, ഏസോ’’തി? ‘‘അചിത്തകോ, ആവുസോ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അചിത്തകം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗിമ്ഹി താപേത്വാ ഉജും കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാപി അത്തനോ ചിത്തം വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. അഥേസോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ദാരൂനി അരനേമിനാഭിആദീനി തച്ഛന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ കേ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തച്ഛകാ നാമാവുസോ’’തി. ‘‘കിം പനേതേ കരോന്തീ’’തി? ‘‘ദാരൂനി ഗഹേത്വാ യാനകാദീനം ചക്കാദീനി കരോന്തി, ആവുസോ’’തി. ‘‘ഏതാനി പന സചിത്തകാനി, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അചിത്തകാനി, ആവുസോ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ അചിത്തകാനി കട്ഠകലിങ്ഗരാനി ഗഹേത്വാ ചക്കാദീനി കരോന്തി, കസ്മാ സചിത്തകാ അത്തനോ ചിത്തം വസേ വത്തേത്വാ സമണധമ്മം കാതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. സോ ഇമാനി കാരണാനി ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സചേ തുമ്ഹാകം പത്തചീവരേ തുമ്ഹേ ഗണ്ഹേയ്യാഥ, അഹം നിവത്തേയ്യ’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘അയം അധുനാ പബ്ബജിതോ ദഹരസാമണേരോ മം അനുബന്ധമാനോ ഏവം വദേതീ’’തി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാവ ‘‘ആഹര, സാമണേരാ’’തി വത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരം അഗ്ഗഹേസി.

സാമണേരോപി ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ നിവത്തന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ആഹാരം ആഹരന്തോ രോഹിതമച്ഛരസേനേവ ആഹരേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കഥം ലഭിസ്സാമാവുസോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അത്തനോ പുഞ്ഞേന അലഭന്താ മമ പുഞ്ഞേന ലഭിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ദഹരസാമണേരസ്സ ബഹി നിസിന്നകസ്സ പരിപന്ഥോപി ഭവേയ്യാ’’തി കുഞ്ജികം ദത്വാ ‘‘മയ്ഹം വസനഗബ്ഭസ്സ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ നിസീദേയ്യാസീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ അത്തനോ കരജകായേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അത്തഭാവം സമ്മസന്തോ നിസീദി. അഥസ്സ ഗുണതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘പണ്ഡിതസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, മയാപി തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ചത്താരോ മഹാരാജേ ആമന്തേത്വാ ‘‘വിഹാരസ്സ ഉപവനേ വസന്തേ സകുണേ പലാപേത്വാ സമന്തതോ ആരക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ചന്ദദേവപുത്തം ‘‘ചന്ദമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി, സൂരിയദേവപുത്തം ‘‘സൂരിയമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്വാ സയം ഗന്ത്വാ ആവിഞ്ഛനരജ്ജുട്ഠാനേ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി, വിഹാരേ പുരാണപണ്ണസ്സ പതന്തസ്സപി സദ്ദോ നാഹോസി, സാമണേരസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി. സോ അന്തരാഭത്തേയേവ അത്തഭാവം സമ്മസിത്വാ തീണി ഫലാനി പാപുണി.

ഥേരോപി ‘‘സാമണേരോ വിഹാരേ നിസിന്നോ, തസ്സ ഉപകപ്പനകം ഭോജനം അസുകകുലേ നാമ സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി ഏകം പേമഗാരവയുത്തം ഉപട്ഠാകകുലം അഗമാസി. തത്ഥ ച മനുസ്സാ തം ദിവസം രോഹിതമച്ഛേ ലഭിത്വാ ഥേരസ്സേവ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ നിസീദിംസു. തേ ഥേരം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഭദ്ദകം വോ കതം ഇധാഗച്ഛന്തേഹീ’’തി അന്തോഗേഹേ പവേസേത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ രോഹിതമച്ഛരസേനസ്സ പിണ്ഡപാതം അദംസു. ഥേരോ ഹരണാകാരം ദസ്സേസി. മനുസ്സാ ‘‘പരിഭുഞ്ജഥ, ഭന്തേ, ഹരണകഭത്തമ്പി ലഭിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ പത്തം രോഹിതമച്ഛരസഭോജനസ്സ പൂരേത്വാ അദംസു. ഥേരോ ‘‘സാമണേരോ മേ ഛാതോ’’തി സീഘം അഗമാസി. സത്ഥാപി തം ദിവസം കാലസ്സേവ ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏവം ആവജ്ജേസി – ‘‘പണ്ഡിതസാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ ‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’തി നിവത്തോ, നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി നു ഖോ അസ്സ പബ്ബജിതകിച്ച’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ തിണ്ണം ഫലാനം പത്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയോ അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അത്ഥീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘പുരേഭത്തമേവ അരഹത്തം പത്തും സക്ഖിസ്സതി, ന സക്ഖിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘സക്ഖിസ്സതീ’’തി അഞ്ഞാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സാരിപുത്തോ സാമണേരസ്സ ഭത്തം ആദായ സീഘം ആഗച്ഛതി, അന്തരായമ്പിസ്സ കരേയ്യ ദ്വാരകോട്ഠകേ ആരക്ഖം ഗഹേത്വാ നിസീദിസ്സാമി, അഥ നം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമി, തസ്മിം പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിയമാനേ സാമണേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി. തതോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ സമ്പത്തം ഥേരം ചത്താരോ പഞ്ഹേ പുച്ഛി, പുട്ഠം പുട്ഠം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി.

തത്രിദം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം – സത്ഥാ കിര നം ആഹ – ‘‘സാരിപുത്ത, കിം തേ ലദ്ധ’’ന്തി? ‘‘ആഹാരോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആഹാരോ നാമ കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘വേദനം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘വേദനം കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘രൂപം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘രൂപം പന കിം ആഹരതി, സാരിപുത്താ’’തി? ‘‘ഫസ്സം, ഭന്തേ’’തി. തത്രായം അധിപ്പായോ – ‘‘ജിഘച്ഛിതേന ഹി പരിഭുത്തോ ആഹാരോ തസ്സ ഖുദ്ദം പരിഹരിത്വാ സുഖം വേദനം ആഹരതി. ആഹാരപരിഭോഗേന സുഖിതസ്സ സുഖായ വേദനായ ഉപ്പജ്ജമാനായ സരീരേ വണ്ണസമ്പത്തി ഹോതി. ഏവം വേദനാ രൂപം ആഹരതി. സുഖിതോ പന ആഹാരജരൂപവസേന ഉപ്പന്നസുഖസോമനസ്സോ ‘ഇദാനി മേ അസ്സാദോ ജാതോ’തി നിപ്പജ്ജന്തോ വാ നിസീദന്തോ വാ സുഖസമ്ഫസ്സം പടിലഭതീ’’തി.

ഏവം ഇമേസു ചതൂസു പഞ്ഹേസു വിസ്സജ്ജികേസു സാമണേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്തോ. സത്ഥാപി ഥേരം ആഹ – ‘‘ഗച്ഛ, സാരിപുത്ത, തവ സാമണേരസ്സ ഭത്തം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ഗന്ത്വാ ദ്വാരം ആകോടേസി. സാമണേരോ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം ഠപേത്വാ താലവണ്ടേന ഥേരം ബീജി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘സാമണേര, ഭത്തകിച്ചം കരോഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കതം മയാ ഭത്തകിച്ചം, ത്വം കരോഹീ’’തി. സത്തവസ്സികദാരകോ പബ്ബജിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ തം ഖണം വികസിതപദുമുപ്പലസദിസോ അരഹത്തം പത്തോ, പച്ചവേക്ഖിതട്ഠാനം പന പച്ചവേക്ഖന്തോ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചമകാസി. തേന പത്തം ധോവിത്വാ പടിസാമിതകാലേ ചന്ദദേവപുത്തോ ചന്ദമണ്ഡലം വിസ്സജ്ജേസി, സൂരിയദേവപുത്തോ സൂരിയമണ്ഡലം. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസും, സക്കോ ദേവരാജാ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം വിസ്സജ്ജേസി. സൂരിയോ മജ്ഝട്ഠാനതോ ഗലിത്വാ ഗതോ.

ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു, ‘‘ഛായാ അധികപ്പമാണാ ജാതാ, സൂരിയോ മജ്ഝട്ഠാനതോ ഗലിത്വാ ഗതോ, സാമണേരേന ച ഇദാനേവ ഭുത്തം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി. സത്ഥാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി? ‘‘ഇദം നാമ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞവതോ സമണധമ്മം കരണകാലേ ചന്ദദേവപുത്തോ ചന്ദമണ്ഡലം, സൂരിയദേവപുത്തോ സൂരിയമണ്ഡലം ആകഡ്ഢിത്വാ ഗണ്ഹി, ചത്താരോ മഹാരാജാനോ വിഹാരോപവനേ ചതുദ്ദിസം ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു, സക്കോ ദേവരാജാ ആവിഞ്ഛനകേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹി, അഹമ്പി ‘ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി അപ്പോസ്സുക്കോ നിസീദിതും നാലത്ഥം, ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ മമ പുത്തസ്സ ആരക്ഖം അഗ്ഗഹേസിം, നേത്തികേ ച മാതികായ ഉദകം ഹരന്തേ, ഉസുകാരേ ച ഉസും ഉജും കരോന്തേ, തച്ഛകേ ച ദാരൂനി തച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ഏത്തകം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പണ്ഡിതാ അത്താനം ദമേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹന്തിയേവാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൦. ‘‘ഉദകഞ്ഹി നയന്തി നേത്തികാ, ഉസുകാരാ നമയന്തി തേജനം;

ദാരും നമയന്തി തച്ഛകാ, അത്താനം ദമയന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

തത്ഥ ഉദകന്തി പഥവിയാ ഥലട്ഠാനം ഖണിത്വാ ആവാടട്ഠാനം പൂരേത്വാ മാതികം വാ കത്വാ രുക്ഖദോണിം വാ ഠപേത്വാ അത്തനാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം ഉദകം. നേന്തീതി നേത്തികാ. തേജനന്തി കണ്ഡം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – നേത്തികാ അത്തനോ രുചിയാ ഉദകം നയന്തി, ഉസുകാരാപി താപേത്വാ തേജനം നമയന്തി ഉസും ഉജും കരോന്തി. തച്ഛകാപി നേമിആദീനം അത്ഥായ തച്ഛന്താ ദാരും നമയന്തി അത്തനോ രുചിയാ ഉജും വാ വങ്കം വാ കരോന്തി. ഏവം ഏത്തകം ആരമ്മണം കത്വാ പണ്ഡിതാ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി ഉപ്പാദേന്താ അത്താനം ദമയന്തി, അരഹത്തപ്പത്താ പന ഏകന്തദന്താ നാമ ഹോന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പണ്ഡിതസാമണേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു

സേലോ യഥാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പുഥുജ്ജനാ കിര സാമണേരാദയോ ഥേരം ദിസ്വാ സീസേപി കണ്ണേസുപി നാസായപി ഗഹേത്വാ ‘‘കിം, ചൂളപിത, സാസനസ്മിം ന ഉക്കണ്ഠസി, അഭിരമസീ’’തി വദന്തി. ഥേരോ തേസു നേവ കുജ്ഝതി, ന ദുസ്സതി. ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘പസ്സഥാവുസോ, ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരം ദിസ്വാ സാമണേരാദയോ ഏവഞ്ചേവഞ്ച വിഹേഠേന്തി, സോ തേസു നേവ കുജ്ഝതി, ന ദുസ്സതീ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം കഥേഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമം നാമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, ഖീണാസവാ നാമ നേവ കുജ്ഝന്തി, ന ദുസ്സന്തി. ഘനസേലസദിസാ ഹേതേ അചലാ അകമ്പിയാ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൧. ‘‘സേലോ യഥാ ഏകഘനോ, വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം നിന്ദാപസംസാസു, ന സമിഞ്ജന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

തത്ഥ നിന്ദാപസംസാസൂതി കിഞ്ചാപി ഇധ ദ്വേ ലോകധമ്മാ വുത്താ, അത്ഥോ പന അട്ഠന്നമ്പി വസേന വേദിതബ്ബോ. യഥാ ഹി ഏകഘനോ അസുസിരോ സേലോ പുരത്ഥിമാദിഭേദേന വാതേന ന സമീരതി ന ഇഞ്ജതി ന ചലതി, ഏവം അട്ഠസുപി ലോകധമ്മേസു അജ്ഝോത്ഥരന്തേസു പണ്ഡിതാ ന സമിഞ്ജന്തി, പടിഘവസേന വാ അനുനയവസേന വാ ന ചലന്തി ന കമ്പന്തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. കാണമാതുവത്ഥു

യഥാപി രഹദോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ കാണമാതരം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു വിനയേ (പാചി. ൨൩൦) ആഗതമേവ.

തദാ പന കാണമാതരാ അതുച്ഛഹത്ഥം ധീതരം പതികുലം പേസേതും പക്കേസു പൂവേസു ചതുക്ഖത്തും ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം ദിന്നകാലേ സത്ഥാരാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞത്തേ കാണായ സാമികേന അഞ്ഞായ പജാപതിയാ ആനീതായ കാണാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ഇമേഹി മേ ഘരാവാസോ നാസിതോ’’തി ദിട്ഠദിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി. ഭിക്ഖൂ തം വീഥിം പടിപജ്ജിതും ന വിസഹിംസു. സത്ഥാ തം പവത്തിം ഞത്വാ തത്ഥ അഗമാസി. കാണമാതാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ യാഗുഖജ്ജകം അദാസി. സത്ഥാ കതപാതരാസോ ‘‘കഹം കാണാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഏസാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ദിസ്വാ മങ്കുഭൂതാ രോദന്തീ ഠിതാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘ഏസാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി, തസ്മാ തുമ്ഹേ ദിസ്വാ മങ്കുഭൂതാ രോദമാനാ ഠിതാ’’തി. അഥ നം സത്ഥാ പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘കാണേ, കസ്മാ മം ദിസ്വാ മങ്കുഭൂതാ നിലീയിത്വാ രോദസീ’’തി. അഥസ്സാ മാതാ തായ കതകിരിയം ആരോചേസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കിം പന കാണമാതേ മമ സാവകാ തയാ ദിന്നകം ഗണ്ഹിംസു, അദിന്നക’’ന്തി? ‘‘ദിന്നകം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സചേ മമ സാവകാ പിണ്ഡായ ചരന്താ തവ ഗേഹദ്വാരം പത്താ തയാ ദിന്നകം ഗണ്ഹിംസു, കോ തേസം ദോസോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, അയ്യാനം ദോസോ’’. ‘‘ഏതിസ്സായേവ ദോസോ’’തി. സത്ഥാ കാണം ആഹ – ‘‘കാണേ, മയ്ഹം കിര സാവകാ പിണ്ഡായ ചരമാനാ ഗേഹദ്വാരം ആഗതാ, അഥ നേസം തവ മാതരാ പൂവാ ദിന്നാ, കോ നാമേത്ഥ മമ സാവകാനം ദോസോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, അയ്യാനം ദോസോ, മയ്ഹമേവ ദോസോ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഖമാപേസി.

അഥസ്സാ സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗച്ഛന്തോ രാജങ്ഗണേന പായാസി. രാജാ ദിസ്വാ ‘‘സത്ഥാ വിയ ഭണേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗച്ഛഥ, മമ ആഗന്ത്വാ വന്ദനഭാവം ആരോചേഥാ’’തി പേസേത്വാ രാജങ്ഗണേ ഠിതം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കഹം, ഭന്തേ, ഗതാത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കാണമാതായ ഗേഹം, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘കാണാ കിര ഭിക്ഖൂ അക്കോസതി പരിഭാസതി, തംകാരണാ ഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം പന വോ, ഭന്തേ, തസ്സാ അനക്കോസനഭാവോ കതോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂനഞ്ച അനക്കോസികാ കതാ, ലോകുത്തരകുടുമ്ബസാമിനീ ചാ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി സാ ലോകുത്തരകുടുമ്ബസാമിനീ കതാ, അഹം പന നം ലോകിയകുടുമ്ബസാമിനിം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പടിനിവത്തോ പടിച്ഛന്നമഹായോഗ്ഗം പഹിണിത്വാ കാണം പക്കോസാപേത്വാ സബ്ബാഭരണേഹി അലങ്കരിത്വാ ജേട്ഠധീതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ‘‘മമ ധീതരം പോസേതും സമത്ഥാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആഹ. അഥേകോ സബ്ബത്ഥകമഹാമത്തോ ‘‘അഹം ദേവസ്സ ധീതരം പോസേസ്സാമീ’’തി തം അത്തനോ ഗേഹം നേത്വാ സബ്ബം ഇസ്സരിയം പടിച്ഛാപേത്വാ ‘‘യഥാരുചി പുഞ്ഞാനി കരോഹീ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ കാണാ ചതൂസു ദ്വാരേസു പുരിസേ ഠപേത്വാ അത്തനാ ഉപട്ഠാതബ്ബേ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച പരിയേസമാനാപി ന ലഭതി. കാണായ ഗേഹദ്വാരേ പടിയാദേത്വാ ഠപിതം ഖാദനീയഭോജനീയം മഹോഘോ വിയ പവത്തതി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘പുബ്ബേ, ആവുസോ, ചത്താരോ മഹല്ലകത്ഥേരാ കാണായ വിപ്പടിസാരം കരിംസു, സാ ഏവം വിപ്പടിസാരിനീ ഹുത്വാപി സത്ഥാരം ആഗമ്മ സദ്ധാസമ്പദം ലഭി. സത്ഥാരാ പുന തസ്സാ ഗേഹദ്വാരം ഭിക്ഖൂനം ഉപസങ്കമനാരഹം കതം. ഇദാനി ഉപട്ഠാതബ്ബേ ഭിക്ഖൂ വാ ഭിക്ഖുനിയോ വാ പരിയേസമാനാപി ന ലഭതി, അഹോ ബുദ്ധാ നാമ അച്ഛരിയഗുണാ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ തേഹി മഹല്ലകഭിക്ഖൂഹി കാണായ വിപ്പടിസാരോ കതോ, പുബ്ബേപി കരിംസുയേവ. ന ച ഇദാനേവ മയാ കാണാ മമ വചനകാരികാ കതാ, പുബ്ബേപി കതായേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം സോതുകാമേഹി ഭിക്ഖൂഹി യാചിതോ –

‘‘യത്ഥേകോ ലഭതേ ബബ്ബു, ദുതിയോ തത്ഥ ജായതി;

തതിയോ ച ചതുത്ഥോ ച, ഇദം തേ ബബ്ബുകാ ബില’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൧൩൭) –

ഇദം ബബ്ബുജാതകം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ‘‘തദാ ചത്താരോ മഹല്ലകഭിക്ഖൂ ചത്താരോ ബിളാരാ അഹേസും, മൂസികാ കാണാ, മണികാരോ അഹമേവാ’’തി ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, അതീതേപി കാണാ ദുമ്മനാ ആവിലചിത്താ വിക്ഖിത്തചിത്താ ഹുത്വാ മമ വചനേന പസന്നഉദകരഹദോ വിയ വിപ്പസന്നചിത്താ അഹോസീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൨. ‘‘യഥാപി രഹദോ ഗമ്ഭീരോ, വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ;

ഏവം ധമ്മാനി സുത്വാന, വിപ്പസീദന്തി പണ്ഡിതാ’’തി.

തത്ഥ രഹദോതി യോ ചതുരങ്ഗിനിയാപി സേനായ ഓഗാഹന്തിയാ നഖുഭതി ഏവരൂപോ ഉദകണ്ണവോ, സബ്ബാകാരേന പന ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ നീലമഹാസമുദ്ദോ രഹദോ നാമ. തസ്സ ഹി ഹേട്ഠാ ചത്താലീസയോജനസഹസ്സമത്തേ ഠാനേ ഉദകം മച്ഛേഹി ചലതി, ഉപരി താവത്തകേയേവ ഠാനേ ഉദകം വാതേന ചലതി, മജ്ഝേ ചതുയോജനസഹസ്സമത്തേ ഠാനേ ഉദകം നിച്ചലം തിട്ഠതി. അയം ഗമ്ഭീരോ രഹദോ നാമ. ഏവം ധമ്മാനീതി ദേസനാധമ്മാനി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ രഹദോ അനാകുലതായ വിപ്പസന്നോ, അചലതായ അനാവിലോ, ഏവം മമ ദേസനാധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിവസേന നിരുപക്കിലേസചിത്തതം ആപജ്ജന്താ വിപ്പസീദന്തി പണ്ഡിതാ, അരഹത്തപ്പത്താ പന ഏകന്തവിപ്പസന്നാവ ഹോന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കാണമാതുവത്ഥു സത്തമം.

൮. പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു

സബ്ബത്ഥ വേ സപ്പുരിസാ ചജന്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ വേരഞ്ജായം സമുട്ഠിതാ.

പഠമബോധിയഞ്ഹി ഭഗവാ വേരഞ്ജം ഗന്ത്വാ വേരഞ്ജേന ബ്രാഹ്മണേന നിമന്തിതോ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വസ്സം ഉപഗഞ്ഛി. വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ മാരാവട്ടനേന ആവട്ടോ ഏകദിവസമ്പി സത്ഥാരം ആരബ്ഭ സതിം ന ഉപ്പാദേസി. വേരഞ്ജാപി ദുബ്ഭിക്ഖാ അഹോസി, ഭിക്ഖൂ സന്തരബാഹിരം വേരഞ്ജം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതം അലഭന്താ കിലമിംസു. തേസം അസ്സവാണിജകാ പത്ഥപത്ഥപുലകം ഭിക്ഖം പഞ്ഞാപേസും. തേ കിലമന്തേ ദിസ്വാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പഥവോജം ഭോജേതുകാമോ, ഉത്തരകുരുഞ്ച പിണ്ഡായ പവേസേതുകാമോ അഹോസി, സത്ഥാ തം പടിക്ഖിപി. ഭിക്ഖൂനം ഏകദിവസമ്പി പിണ്ഡപാതം ആരബ്ഭ പരിത്താസോ നാഹോസി, ഇച്ഛാചാരം വജ്ജേത്വാ ഏവ വിഹരിംസു. സത്ഥാ തത്ഥ തേമാസം വസിത്വാ വേരഞ്ജം ബ്രാഹ്മണം അപലോകേത്വാ തേന കതസക്കാരസമ്മാനോ തം സരണേസു പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ നിക്ഖന്തോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ ഏകസ്മിം സമയേ സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനേ വിഹാസി, സാവത്ഥിവാസിനോ സത്ഥു ആഗന്തുകഭത്താനി കരിംസു. തദാ പന പഞ്ചസതമത്താ വിഘാസാദാ ഭിക്ഖൂ നിസ്സായ അന്തോവിഹാരേയേവ വസന്തി. തേ ഭിക്ഖൂനം ഭുത്താവസേസാനി പണീതഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിദ്ദായിത്വാ ഉട്ഠായ നദീതീരം ഗന്ത്വാ നദന്താ വഗ്ഗന്താ മല്ലമുട്ഠിയുദ്ധം യുജ്ഝന്താ കീളന്താ അന്തോവിഹാരേപി ബഹിവിഹാരേപി അനാചാരമേവ ചരന്താ വിചരന്തി. ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും ‘‘പസ്സഥാവുസോ, ഇമേ വിഘാസാദാ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ വേരഞ്ജായം കഞ്ചി വികാരം ന ദസ്സേസും, ഇദാനി പന ഏവരൂപാനി പണീതഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ അനേകപ്പകാരം വികാരം ദസ്സേന്താ വിചരന്തി. ഭിക്ഖൂ പന വേരഞ്ജായമ്പി ഉപസന്തരൂപാ വിഹരിത്വാ ഇദാനിപി ഉപസന്തുപസന്താവ വിഹരന്തീ’’തി. സത്ഥാ ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കിം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇദം നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘പുബ്ബേപേതേ ഗദ്രഭയോനിയം നിബ്ബത്താ പഞ്ചസതാ ഗദ്രഭാ ഹുത്വാ പഞ്ചസതാനം ആജാനീയസിന്ധവാനം അല്ലരസമുദ്ദികപാനകപീതാവസേസം ഉച്ഛിട്ഠകസടം ഉദകേന മദ്ദിത്വാ മകചിപിലോതികാഹി പരിസ്സാവിതത്താ ‘വോലോദക’ന്തി സങ്ഖ്യം ഗതം അപ്പരസം നിഹീനം പിവിത്വാ മധുമത്താ വിയ നദന്താ വിചരിംസൂതി വത്വാ –

‘‘വാലോദകം അപ്പരസം നിഹീനം,

പിത്വാ മദോ ജായതി ഗദ്രഭാനം;

ഇമഞ്ച പിത്വാന രസം പണീതം,

മദോ ന സഞ്ജായതി സിന്ധവാനം.

‘‘അപ്പം പിവിത്വാന നിഹീനജച്ചോ,

സോ മജ്ജതീ തേന ജനിന്ദ പുട്ഠോ;

ധോരയ്ഹസീലീ ച കുലമ്ഹി ജാതോ,

ന മജ്ജതീ അഗ്ഗരസം പിവിത്വാ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൬൫);

ഇദം വാലോദകജാതകം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, സപ്പുരിസാ ലോകധമ്മം വിവജ്ജേത്വാ സുഖിതകാലേപി ദുക്ഖിതകാലേപി നിബ്ബികാരാവ ഹോന്തീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൩. ‘‘സബ്ബത്ഥ വേ സപ്പുരിസാ ചജന്തി,

ന കാമകാമാ ലപയന്തി സന്തോ;

സുഖേന ഫുട്ഠാ അഥ വാ ദുഖേന,

ന ഉച്ചാവചം പണ്ഡിതാ ദസ്സയന്തീ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാദിഭേദേസു സബ്ബധമ്മേസു. സപ്പുരിസാതി സുപുരിസാ. ചജന്തീതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അപകഡ്ഢന്താ ഛന്ദരാഗം വിജഹന്തി. കാമകാമാതി കാമേ കാമയന്താ കാമഹേതു കാമകാരണാ. ന ലപയന്തി സന്തോതി ബുദ്ധാദയോ സന്തോ കാമഹേതു നേവ അത്തനാ ലപയന്തി, ന പരം ലപാപേന്തി. യേ ഹി ഭിക്ഖായ പവിട്ഠാ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതാ ‘‘കിം, ഉപാസക, സുഖം തേ പുത്തദാരസ്സ, രാജചോരാദീനം വസേന ദ്വിപദചതുപ്പദേസു നത്ഥി കോചി ഉപദ്ദവോ’’തിആദീനി വദന്തി, താവ തേ ലപയന്തി നാമ. തഥാ പന വത്വാ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സബ്ബേസം നോ സുഖം, നത്ഥി കോചി ഉപദ്ദവോ, ഇദാനി നോ ഗേഹം പഹൂതഅന്നപാനം, ഇധേവ വസഥാ’’തി അത്താനം നിമന്താപേന്താ ലപാപേന്തി നാമ. സന്തോ പന ഇദം ഉഭയമ്പി ന കരോന്തി. സുഖേന ഫുട്ഠാ അഥ വാ ദുഖേനാതി ദേസനാമത്തമേതം, അട്ഠഹി പന ലോകധമ്മേഹി ഫുട്ഠാ തുട്ഠിഭാവമങ്കുഭാവവസേന വാ വണ്ണഭണനഅവണ്ണഭണനവസേന വാ ഉച്ചാവചം ആകാരം പണ്ഡിതാ ന ദസ്സയന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

പഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. ധമ്മികത്ഥേരവത്ഥു

ന അത്തഹേതൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മികത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകോ ഉപാസകോ ധമ്മേന സമേന അഗാരം അജ്ഝാവസതി. സോ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഭരിയായ സദ്ധിം നിസീദിത്വാ സുഖകഥം കഥേന്തോ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഇച്ഛാമഹം പബ്ബജിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, സാമി, ആഗമേഹി താവ, യാവാഹം കുച്ഛിഗതം ദാരകം വിജായാമീ’’തി. സോ ആഗമേത്വാ ദാരകസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ പുന തം ആപുച്ഛിത്വാ ‘‘ആഗമേഹി താവ, സാമി, യാവായം വയപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം മേ ഇമായ അപലോകിതായ വാ അനപലോകിതായ വാ, അത്തനോ ദുക്ഖനിസ്സരണം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അത്തനോ പബ്ബജിതകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ തേസം ദസ്സനത്ഥായ പുന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ ധമ്മകഥം കഥേസി. സോപി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ ച പന ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. പുരാണദുതിയികാപിസ്സ ‘‘യേസം അത്ഥായ അഹം ഘരാവാസേ വസേയ്യം, തേ ഉഭോപി പബ്ബജിതാ, ഇദാനി മേ കിം ഘരാവാസേന, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി, പബ്ബജിത്വാ ച പന ന ചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. അഥേകദിവസം ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ആവുസോ, ധമ്മികഉപാസകോ അത്തനോ ധമ്മേ പതിട്ഠിതത്താ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ പുത്തദാരസ്സാപി പതിട്ഠാ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘ഇമായ നാമാ’’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതേന നാമ നേവ അത്തഹേതു, ന പരഹേതു സമിദ്ധി ഇച്ഛിതബ്ബാ, ധമ്മികേനേവ പന ധമ്മപടിസരണേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൮൪. ‘‘ന അത്തഹേതു ന പരസ്സ ഹേതു,

ന പുത്തമിച്ഛേ ന ധനം ന രട്ഠം;

ന ഇച്ഛേയ്യ അധമ്മേന സമിദ്ധിമത്തനോ,

സ സീലവാ പഞ്ഞവാ ധമ്മികോ സിയാ’’തി.

തത്ഥ ന അത്തഹേതൂതി പണ്ഡിതോ നാമ അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ പാപം ന കരോതി. ന പുത്തമിച്ഛേതി പുത്തം വാ ധനം വാ രട്ഠം വാ പാപകമ്മേന ന ഇച്ഛേയ്യ, ഏതാനിപി ഇച്ഛതോ പാപകമ്മം ന കരോതിയേവാതി അത്ഥോ. സമിദ്ധിമത്തനോതി യാ അത്തനോ സമിദ്ധി, തമ്പി അധമ്മേന ന ഇച്ഛേയ്യ,സമിദ്ധികാരണാപി പാപം ന കരോതീതി അത്ഥോ. സ സീലവാതി യോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഏവ സീലവാ ച പഞ്ഞവാ ച ധമ്മികോച സിയാ, ന അഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ധമ്മികത്ഥേരവത്ഥു നവമം.

൧൦. ധമ്മസ്സവനവത്ഥു

അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ധമ്മസ്സവനം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര ഏകവീഥിവാസിനോ മനുസ്സാ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ ഗണബന്ധേന ദാനം ദത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം കാരേസും, സബ്ബരത്തിം പന ധമ്മം സോതും നാസക്ഖിംസു. ഏകച്ചേ കാമരതിനിസ്സിതാ ഹുത്വാ, പുന ഗേഹമേവ ഗതാ, ഏകച്ചേ ദോസനിസ്സിതാ ഹുത്വാ, ഏകച്ചേ മാനനിസ്സിതാ ഹുത്വാ, ഏകച്ചേ ഥിനമിദ്ധസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ പചലായന്താ സോതും നാസക്ഖിംസു. പുനദിവസേ ഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം ഞത്വാ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമാ സത്താ നാമ യേഭുയ്യേന ഭവനിസ്സിതാ, ഭവേസു ഏവ ലഗ്ഗാ വിഹരന്തി, പാരഗാമിനോ നാമ അപ്പകാ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

൮൫. ‘‘അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസു, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

അഥായം ഇതരാ പജാ, തീരമേവാനുധാവതി.

൮൬. ‘‘യേ ച ഖോ സമ്മദക്ഖാതേ, ധമ്മേ ധമ്മാനുവത്തിനോ;

തേ ജനാ പാരമേസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തര’’ന്തി.

തത്ഥ അപ്പകാതി ഥോകാ ന ബഹൂ. പാരഗാമിനോതി നിബ്ബാനപാരഗാമിനോ. അഥായം ഇതരാ പജാതി യാ പനായം അവസേസാ പജാ സക്കായദിട്ഠിതീരമേവ അനുധാവതി, അയമേവ ബഹുതരാതി അത്ഥോ. സമ്മദക്ഖാതേതി സമ്മാ അക്ഖാതേ സുകഥിതേ. ധമ്മേതി ദേസനാധമ്മേ. ധമ്മാനുവത്തിനോതി തം ധമ്മം സുത്വാ തദനുച്ഛവികം പടിപദം പൂരേത്വാ മഗ്ഗഫലസച്ഛികരണേന ധമ്മാനുവത്തിനോ. പാരമേസ്സന്തീതി തേ ഏവരൂപാ ജനാ നിബ്ബാനപാരം ഗമിസ്സന്തി. മച്ചുധേയ്യന്തി കിലേസമാരസങ്ഖാതസ്സ മച്ചുസ്സ നിവാസട്ഠാനഭൂതം തേഭൂമികവട്ടം. സുദുത്തരന്തി യേ ജനാ ധമ്മാനുവത്തിനോ, തേ ഏതം സുദുത്തരം ദുരതിക്കമം മാരധേയ്യം തരിത്വാ അതിക്കമിത്വാ നിബ്ബാനപാരം ഗമിസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

ധമ്മസ്സവനവത്ഥു ദസമം.

൧൧. പഞ്ചസതആഗന്തുകഭിക്ഖുവത്ഥു

കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പഞ്ചസതേ ആഗന്തുകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

കോസലരട്ഠേ കിര പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ വസ്സം വസിത്വാ വുട്ഠവസ്സാ ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേസം ചരിയപടിപക്ഖം നിസാമേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൮൭. ‘‘കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായ, സുക്കം ഭാവേഥ പണ്ഡിതോ;

ഓകാ അനോകമാഗമ്മ, വിവേകേ യത്ഥ ദൂരമം.

൮൮. ‘‘തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ, ഹിത്വാ കാമേ അകിഞ്ചനോ;

പരിയോദപേയ്യ അത്താനം, ചിത്തക്ലേസേഹി പണ്ഡിതോ.

൮൯. ‘‘യേസം സമ്ബോധിയങ്ഗേസു, സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതം;

ആദാനപടിനിസ്സഗ്ഗേ, അനുപാദായ യേ രതാ;

ഖീണാസവാ ജുതിമന്തോ, തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാ’’തി.

തത്ഥ കണ്ഹം ധമ്മന്തി കായദുചരിതാദിഭേദം അകുസലം ധമ്മം വിപ്പഹായ ജഹിത്വാ. സുക്കം ഭാവേഥാതി പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു അഭിനിക്ഖമനതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ കായസുചരിതാദിഭേദം സുക്കം ധമ്മം ഭാവേയ്യ. കഥം? ഓകാ അനോകമാഗമ്മാതി ഓകം വുച്ചതി ആലയോ, അനോകം വുച്ചതി അനാലയോ, ആലയതോ നിക്ഖമിത്വാ അനാലയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം പടിച്ച ആരബ്ഭ തം പത്ഥയമാനോ ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യാതി യസ്മിം അനാലയസങ്ഖാതേ വിവേകേ നിബ്ബാനേ ഇമേഹി സത്തേഹി ദുരഭിരമം, തത്ര അഭിരതിം ഇച്ഛേയ്യ. ഹിത്വാ കാമേതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ ഹിത്വാ അകിഞ്ചനോ ഹുത്വാ വിവേകേ അഭിരതിം ഇച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ. ചിത്തക്ലേസേഹീതി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി, അത്താനം പരിയോദപേയ്യ വോദാപേയ്യ, പരിസോധേയ്യാതി അത്ഥോ. സമ്ബോധിയങ്ഗേസൂതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേസു. സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതന്തി ഹേതുനാ നയേന ചിത്തം സുട്ഠു ഭാവിതം വഡ്ഢിതം. ആദാനപടിനിസ്സഗ്ഗേതി ആദാനം വുച്ചതി ഗഹണം, തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതേ അഗ്ഗഹണേ ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കിഞ്ചി അനുപാദിയിത്വാ യേ രതാതി അത്ഥോ. ജുതിമന്തോതി ആനുഭാവവന്തോ, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണജുതിയാ ഖന്ധാദിഭേദേ ധമ്മേ ജോതേത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ. തേ ലോകേതി ഇമസ്മിം ഖന്ധാദിലോകേ പരിനിബ്ബുതാ നാമ അരഹത്തപത്തിതോ പട്ഠായ കിലേസവട്ടസ്സ ഖേപിതത്താ സഉപാദിസേസേന, ചരിമചിത്തനിരോധേന ഖന്ധവട്ടസ്സ ഖേപിതത്താ അനുപാദിസേസേന ചാതി ദ്വീഹി പരിനിബ്ബാനേഹി പരിനിബ്ബുതാ, അനുപാദാനോ വിയ പദീപോ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.