൨. മഹാകസ്സപത്ഥേരസദ്ധിവിഹാരികവത്ഥു

ചരഞ്ചേ നാധിഗച്ഛേയ്യാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ രാജഗഹേ സമുട്ഠിതാ.

ഥേരം കിര രാജഗഹം നിസ്സായ പിപ്പലിഗുഹായം വസന്തം ദ്വേ സദ്ധിവിഹാരികാ ഉപട്ഠഹിംസു. തേസു ഏകോ സക്കച്ചം വത്തം കരോതി, ഏകോ തേന കതം കതം അത്തനാ കതം വിയ ദസ്സേന്തോ മുഖോദകദന്തകട്ഠാനം പടിയാദിതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മുഖോദകദന്തകട്ഠാനി മേ പടിയാദിതാനി, മുഖം ധോവഥാ’’തി വദതി, പാദധോവനന്ഹാനാദികാലേപി ഏവമേവ വദതി. ഇതരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം നിച്ചകാലം മയാ കതം കതം അത്തനാ കതം വിയ കത്വാ ദസ്സേതി, ഹോതു, കത്തബ്ബയുത്തകമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സ ഭുഞ്ജിത്വാ സുപന്തസ്സേവ ന്ഹാനോദകം താപേത്വാ ഏകസ്മിം ഘടേ കത്വാ പിട്ഠികോട്ഠകേ ഠപേസി, ഉദകതാപനഭാജനേ പന നാളിമത്തം ഉദകം സേസേത്വാ ഉസുമം മുഞ്ചന്തം ഠപേസി. തം ഇതരോ സായന്ഹസമയേ പബുജ്ഝിത്വാ ഉസുമം നിക്ഖന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഉദകം താപേത്വാ കോട്ഠകേ ഠപിതം ഭവിസ്സതീ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോട്ഠകേ ഉദകം ഠപിതം, ന്ഹായഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേന സദ്ധിംയേവ കോട്ഠകം പാവിസി. ഥേരോ ഉദകം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം ഉദകം, ആവുസോ’’തി ആഹ. ദഹരോ അഗ്ഗിസാലം ഗന്ത്വാ ഭാജനേ ഉളുങ്കം ഓതാരേത്വാ തുച്ഛഭാവം ഞത്വാ ‘‘പസ്സഥ ദുട്ഠസ്സ കമ്മം തുച്ഛഭാജനം ഉദ്ധനേ ആരോപേത്വാ കുഹിം ഗതോ, അഹം ‘കോട്ഠകേ ഉദക’ന്തി സഞ്ഞായ ആരോചേസി’’ന്തി ഉജ്ഝായന്തോ ഘടം ആദായ തിത്ഥം അഗമാസി. ഇതരോപി പിട്ഠികോട്ഠകതോ ഉദകം ആഹരിത്വാ കോട്ഠകേ ഠപേസി.

ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദഹരോ ‘ഉദകം മേ താപേത്വാ കോട്ഠകേ ഠപിതം, ഏഥ, ഭന്തേ, ന്ഹായഥാ’തി വത്വാ ഇദാനി ഉജ്ഝായന്തോ ഘടം ആദായ തിത്ഥം ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഏത്തകം കാലം ഏസ ദഹരോ ഇമിനാ കതം വത്തം അത്തനാവ കതം വിയ പകാസേതീ’’തി ഞത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ ഓവാദമദാസി, ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘അത്തനാ കതമേവ കത’ന്തി വത്തും വട്ടതി, നോ അകതം, ത്വം ഇദാനേവ ‘കോട്ഠകേ ഉദകം ഠപിതം, ന്ഹായഥ, ഭന്തേ’തി വത്വാ മയി പവിസിത്വാ ഠിതേ ഘടം ആദായ ഉജ്ഝായന്തോ ഗച്ഛസി, പബ്ബജിതസ്സ നാമ ഏവം കാതും ന വട്ടതീ’’തി. സോ ‘‘പസ്സഥ ഥേരസ്സ കമ്മം, ഉദകമത്തകം നാമ നിസ്സായ മം ഏവം വദേസീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ പുനദിവസേ ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ന പാവിസി. ഥേരോ ഇതരേന സദ്ധിം ഏകം പദേസം അഗമാസി. സോ തസ്മിം ഗതേ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകകുലം ഗന്ത്വാ ‘‘ഥേരോ കഹം, ഭന്തേ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഥേരസ്സ അഫാസുകം ജാതം, വിഹാരേയേവ നിസിന്നോ’’തി ആഹ. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഏവരൂപം കിര നാമ ആഹാരം ദേഥാ’’തി വുത്തേ തേന വുത്തനിയാമേനേവ സമ്പാദേത്വാ അദംസു. സോ അന്തരാമഗ്ഗേവ തം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗതോ. ഥേരോപി ഗതട്ഠാനേ മഹന്തം സുഖുമവത്ഥം ലഭിത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ഗതദഹരസ്സ അദാസി. സോ തം രജിത്വാ അത്തനോ നിവാസനപാരുപനം അകാസി.

ഥേരോ പുനദിവസേ തം ഉപട്ഠാകകുലം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ‘തുമ്ഹാകം കിര അഫാസുകം ജാത’ന്തി അമ്ഹേഹി ദഹരേന വുത്തനിയാമേനേവ പടിയാദേത്വാ ആഹാരോ പേസിതോ, പരിഭുഞ്ജിത്വാ വോ ഫാസുകം ജാത’’ന്തി വുത്തേ തുണ്ഹീ അഹോസി. വിഹാരം പന ഗന്ത്വാ തം ദഹരം വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ഏവമാഹ – ‘‘ആവുസോ, തയാ കിര ഹിയ്യോ, ഇദം നാമ കതം, ഇദം പബ്ബജിതാനം ന അനുച്ഛവികം, വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി. സോ കുജ്ഝിത്വാ ഥേരേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘പുരിമദിവസേ ഉദകമത്തം നിസ്സായ മം മുസാവാദിം കത്വാ അജ്ജ അത്തനോ ഉപട്ഠാകകുലേ ഭത്തമുട്ഠിയാ ഭുത്തകാരണാ മം ‘വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’തി വദതി, വത്ഥമ്പി തേന അത്തനോ ഉപട്ഠാകസ്സേവ ദിന്നം, അഹോ ഥേരസ്സ ഭാരിയം കമ്മം, ജാനിസ്സാമിസ്സ കത്തബ്ബയുത്തക’’ന്തി പുനദിവസേ ഥേരേ ഗാമം പവിസന്തേ സയം വിഹാരേ ഓഹീയിത്വാ ദണ്ഡം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗഭാജനാനി ഭിന്ദിത്വാ ഥേരസ്സ പണ്ണസാലായ അഗ്ഗിം ദത്വാ യം ന ഝായതി, തം മുഗ്ഗരേന പഹരന്തോ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ പലാതോ. സോ കാലം കത്വാ അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തി.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘ഥേരസ്സ കിര സദ്ധിവിഹാരികോ ഓവാദമത്തം അസഹന്തോ കുജ്ഝിത്വാ പണ്ണസാലം ഝാപേത്വാ പലാതോ’’തി. അഥേകോ ഭിക്ഖു അപരഭാഗേ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സത്ഥാരാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘രാജഗഹതോ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘മമ പുത്തസ്സ മഹാകസ്സപസ്സ ഖമനീയ’’ന്തി? ‘‘ഖമനീയം, ഭന്തേ, ഏകോ പന സദ്ധിവിഹാരികോ ഓവാദമത്തേന കുജ്ഝിത്വാ പണ്ണസാലം ഝാപേത്വാ പലാതോ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന സോ ഇദാനേവ ഓവാദം സുത്വാ കുജ്ഝതി, പുബ്ബേപി കുജ്ഝിയേവ. ന ഇദാനേവ കുടിം ദൂസേതി, പുബ്ബേപി ദൂസേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകോ സിങ്ഗിലസകുണോ കുലാവകം കത്വാ വസി. അഥേകദിവസം ദേവേ വസ്സന്തേ ഏകോ മക്കടോ സീതേന കമ്പമാനോ തം പദേസം അഗമാസി. സിങ്ഗിലോ തം ദിസ്വാ ഗാഥമാഹ –

‘‘മനുസ്സസ്സേവ തേ സീസം, ഹത്ഥപാദാ ച വാനര;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, അഗാരം തേ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൧);

മക്കടോ ‘‘കിഞ്ചാപി മേ ഹത്ഥപാദാ അത്ഥി, യായ പന പഞ്ഞായ വിചാരേത്വാ അഗാരം കരേയ്യം, സാ മേ പഞ്ഞാ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ തമത്ഥം വിഞ്ഞാപേതുകാമോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മനുസ്സസ്സേവ മേ സീസം, ഹത്ഥപാദാ ച സിങ്ഗില;

യാഹു സേട്ഠാ മനുസ്സേസു, സാ മേ പഞ്ഞാ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൨);

അഥ നം ‘‘ഏവരൂപസ്സ തവ കഥം ഘരാവാസോ ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഗരഹന്തോ സിങ്ഗിലോ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

‘‘അനവട്ഠിതചിത്തസ്സ, ലഹുചിത്തസ്സ ദുബ്ഭിനോ;

നിച്ചം അദ്ധുവസീലസ്സ, സുഖഭാവോ ന വിജ്ജതി.

‘‘സോ കരസ്സു ആനുഭാവം, വീതിവത്തസ്സു സീലിയം;

സീതവാതപരിത്താണം, കരസ്സു കുടവം കപീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൩-൮൪);

മക്കടോ ‘‘അയം മം അനവട്ഠിതചിത്തം ലഹുചിത്തം മിത്തദുബ്ഭിം അദ്ധുവസീലം കരോതി, ഇദാനിസ്സ മിത്തദുബ്ഭിഭാവം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി കുലാവകം വിദ്ധംസേത്വാ വിപ്പകിരി. സകുണോ തസ്മിം കുലാവകം ഗണ്ഹന്തേ ഏവ ഏകേന പസ്സേന നിക്ഖമിത്വാ പലായി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ കുടിദൂസകഭിക്ഖു അഹോസി, സിങ്ഗിലസകുണോ കസ്സപോ അഹോസീ’’തി. ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ന ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി സോ ഓവാദക്ഖണേ കുജ്ഝിത്വാ കുടിം ദൂസേസി, മമ പുത്തസ്സ കസ്സപസ്സ ഏവരൂപേന ബാലേന സദ്ധിം വസനതോ ഏകകസ്സേവ നിവാസോ സേയ്യോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൧. ‘‘ചരഞ്ചേ നാധിഗച്ഛേയ്യ, സേയ്യം സദിസമത്തനോ;

ഏകചരിയം ദള്ഹം കയിരാ, നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ’’തി.

തത്ഥ ചരന്തി ഇരിയാപഥചാരം അഗ്ഗഹേത്വാ മനസാചാരോ വേദിതബ്ബോ, കല്യാണമിത്തം പരിയേസന്തോതി അത്ഥോ. സേയ്യം സദിസമത്തനോതി അത്തനോ സീലസമാധിപഞ്ഞാഗുണേഹി അധികതരം വാ സദിസം വാ ന ലഭേയ്യ ചേ. ഏകചരിയന്തി ഏതേസു ഹി സേയ്യം ലഭമാനോ സീലാദീഹി വഡ്ഢതി, സദിസം ലഭമാനോ ന പരിഹായതി, ഹീനേന പന സദ്ധിം ഏകതോ വസന്തോ ഏകതോ സംഭോഗപരിഭോഗം കരോന്തോ സീലാദീഹി പരിഹായതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാ’’തി (പു. പ. ൧൨൧; അ. നി. ൩.൨൬). തസ്മാ സചേ കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ‘‘അയം മം നിസ്സായ സീലാദീഹി വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി തമ്ഹാ പുഗ്ഗലാ കിഞ്ചി അപച്ചാസീസന്തോ തം സങ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ സക്കോതി, ഏകചരിയം ദള്ഹം കയിരാ ഏകീഭാവമേവ ഥിരം കത്വാ സബ്ബഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ വിഹരേയ്യ. കിം കാരണാ? നത്ഥി ബാലേ സഹായതാതി സഹായതാ നാമ ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലം ദസ കഥാവത്ഥൂനി തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാ വിപസ്സനാഗുണാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ. അയം സഹായതാഗുണോ ബാലം നിസ്സായ നത്ഥീതി.

ദേസനാവസാനേ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരസദ്ധിവിഹാരികവത്ഥു ദുതിയം.