൫. ബാലവഗ്ഗോ

൧. അഞ്ഞതരപുരിസവത്ഥു

ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പസേനദികോസലഞ്ചേവ അഞ്ഞതരഞ്ച പുരിസം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജാ കിര പസേനദി കോസലോ ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ അലങ്കതപടിയത്തം സബ്ബസേതം ഏകം പുണ്ഡരീകം നാമ ഹത്ഥിം അഭിരുയ്ഹ മഹന്തേന രാജാനുഭാവേന നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി. ഉസ്സാരണായ വത്തമാനായ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പോഥിയമാനോ മഹാജനോ പലായന്തോ ഗീവം പരിവട്ടേത്വാപി ഓലോകേതിയേവ. രാജൂനം കിര സുദിന്നദാനസ്സേതം ഫലം. അഞ്ഞതരസ്സാപി ദുഗ്ഗതപുരിസസ്സ ഭരിയാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിതലേ ഠിതാ ഏകം വാതപാനകവാടം വിവരിത്വാ രാജാനം ഓലോകേത്വാവ അപഗച്ഛി. രഞ്ഞോ പുണ്ണചന്ദോ വലാഹകന്തരം പവിട്ഠോ വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ പതനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹുത്വാ ഖിപ്പം നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ അന്തേപുരം പവിസിത്വാ ഏകം വിസ്സാസകം അമച്ചം ആഹ – ‘‘അസുകട്ഠാനേ തേ മയാ ഓലോകിതപാസാദോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തത്ഥേകം ഇത്ഥിം അദ്ദസാ’’തി? ‘‘അദ്ദസം, ദേവാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, തസ്സാ സസാമികഅസാമികഭാവം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സസാമികഭാവം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ‘‘സസാമികാ’’തി ആരോചേസി. അഥ രഞ്ഞാ ‘‘തേന ഹി തസ്സാ സാമികം പക്കോസാഹീ’’തി വുത്തേ സോ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഏഹി, ഭോ, രാജാ തം പക്കോസതീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ഭരിയം മേ നിസ്സായ ഭയേന ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ ആണം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ ഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം രാജാ ‘‘മം ഇതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘അലം, ദേവ, അഹം അത്തനോ കമ്മം കത്വാ തുമ്ഹാകം സുങ്കം ദദാമി, ഘരേയേവ മേ ജീവികാ ഹോതൂ’’തി. ‘‘തവ സുങ്കേന മയ്ഹം അത്ഥോ നത്ഥി, അജ്ജതോ പട്ഠായ മം ഉപട്ഠാഹീ’’തി തസ്സ ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ദാപേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘കഞ്ചിദേവസ്സ ദോസം ആരോപേത്വാ ഘാതേത്വാ ഭരിയം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം സോ മരണഭയഭീതോ അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി.

രാജാ തസ്സ ദോസം അപസ്സന്തോ കാമപരിളാഹേ വഡ്ഢന്തേ ‘‘ഏകമസ്സ ദോസം ആരോപേത്വാ രാജാണം കരിസ്സാമീ’’തി പക്കോസാപേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ ഇതോ യോജനമത്ഥകേ നദിയാ അസുകട്ഠാനം നാമ ഗന്ത്വാ സായം മമ ന്ഹാനവേലായ കുമുദുപ്പലാനി ചേവ അരുണവതീമത്തികഞ്ച ആഹര. സചേ തസ്മിം ഖണേ നാഗച്ഛസി, ആണം തേ കരിസ്സാമീ’’തി. സേവകോ കിര ചതൂഹിപി ദാസേഹി പതികിട്ഠതരോ. ധനക്കീതാദയോ ഹി ദാസാ ‘‘സീസം മേ രുജ്ജതി, പിട്ഠി മേ രുജ്ജതീ’’തി വത്വാ അച്ഛിതും ലഭന്തിയേവ. സേവകസ്സേതം നത്ഥി, ആണത്തകമ്മം കാതുമേവ വട്ടതി. തസ്മാ സോ ‘‘അവസ്സം മയാ ഗന്തബ്ബം, കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികാ നാമ നാഗഭവനേ ഉപ്പജ്ജതി, അഹം കുഹിം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ മരണഭയഭീതോ വേഗേന ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, നിട്ഠിതം മേ ഭത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഉദ്ധനമത്ഥകേ, സാമീ’’തി. സോ യാവ ഭത്തം ഓതരതി, താവ സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഉളുങ്കേന കഞ്ജികം ഹരാപേത്വാ യഥാലദ്ധേന ബ്യഞ്ജനേന സദ്ധിം അല്ലമേവ ഭത്തം പച്ഛിയം ഓപീളേത്വാ ആദായ യോജനികം മഗ്ഗം പക്ഖന്ദോ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സേവ ഭത്തം പക്കം അഹോസി. സോ അനുച്ഛിട്ഠം കത്വാവ ഥോകം ഭത്തം അപനേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ ഏകം അദ്ധികം ദിസ്വാ മയാ അപനേത്വാ ഠപിതം ഥോകം അനുച്ഛിട്ഠം ഭത്തമേവ അത്ഥി ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജ സാമീതി. സോ ഗണ്ഹിത്വാ ഭുഞ്ജി. ഇതരോപി ഭുഞ്ജിത്വാ ഏകം ഭത്തമുട്ഠിം ഉദകേ ഖിപിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ മഹന്തേന സദ്ദേന ‘‘ഇമസ്മിം നദീപദേസേ അധിവത്ഥാ നാഗാ സുപണ്ണാ ദേവതാ ച വചനം മേ സുണന്തു, രാജാ മയ്ഹം ആണം കാതുകാമോ ‘കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം ആഹരാ’തി മം ആണാപേസി, അദ്ധികമനുസ്സസ്സ ച മേ ഭത്തം ദിന്നം, തം സഹസ്സാനിസംസം, ഉദകേ മച്ഛാനം ദിന്നം, തം സതാനിസംസം. ഏത്തകം പുഞ്ഞഫലം തുമ്ഹാകം പത്തിം കത്വാ ദമ്മി, മയ്ഹം കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം ആഹരഥാ’’തി തിക്ഖത്തും അനുസ്സാവേസി. തത്ഥ അധിവത്ഥോ നാഗരാജാ തം സദ്ദം സുത്വാ മഹല്ലകവേസേന തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം വദേസീ’’തി ആഹ. സോ പുനപി തഥേവ വത്വാ ‘‘മയ്ഹം തം പത്തിം ദേഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ദേമീ’’തി ആഹ. പുനപി ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ദേമി, സാമീ’’തി ആഹ. ഏവം സോ ദ്വേ തയോ വാരേ പത്തിം ആഹരാപേത്വാ കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം അദാസി.

രാജാ പന ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സാ നാമ ബഹുമായാ, സചേ സോ കേനചി ഉപായേന ലഭേയ്യ, കിച്ചം മേ ന നിപ്ഫജ്ജേയ്യാ’’തി. സോ കാലസ്സേവ ദ്വാരം പിദഹാപേത്വാ മുദ്ദികം അത്തനോ സന്തികം ആഹരാപേസി. ഇതരോപി പുരിസോ രഞ്ഞോ ന്ഹാനവേലായമേവാഗന്ത്വാ ദ്വാരം അലഭന്തോ ദ്വാരപാലം പക്കോസേത്വാ ‘‘ദ്വാരം വിവരാ’’തി ആഹ. ‘‘ന സക്കാ വിവരിതും, രാജാ കാലസ്സേവ മുദ്ദികം ദത്വാ രാജഗേഹം ആഹരാപേസീ’’തി. സോ ‘‘രാജദൂതോ അഹം, ദ്വാരം വിവരാ’’തി വത്വാപി ‘‘ദ്വാരം അലഭന്തോ നത്ഥി മേ ഇദാനി ജീവിതം. കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദ്വാരസ്സ ഉപരിഉമ്മാരേ മത്തികാപിണ്ഡം ഖിപിത്വാ തസ്സൂപരി പുപ്ഫാനി ലഗ്ഗേത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തോ, ‘‘അമ്ഭോ, നഗരവാസിനോ രഞ്ഞോ മയാ ആണത്തിയാ ഗതഭാവം ജാനാഥ, രാജാ മം അകാരണേന വിനാസേതുകാമോ’’തി തിക്ഖത്തും വിരവിത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ നാമ മുദുഹദയാ, വിഹാരം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. ഇമേ ഹി നാമ സത്താ സുഖിതകാലേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവമ്പി അജാനിത്വാ ദുക്ഖാഭിഭൂതകാലേ വിഹാരം ഗന്തുകാമാ ഹോന്തി, തസ്മാ സോപി ‘‘മേ അഞ്ഞം താണം നത്ഥീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഫാസുകട്ഠാനേ നിപജ്ജി. അഥ രഞ്ഞോപി തം രത്തിം നിദ്ദം അലഭന്തസ്സ തം ഇത്ഥിം അനുസ്സരന്തസ്സ കാമപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘വിഭാതക്ഖണേയേവ തം പുരിസം ഘാതാപേത്വാ തം ഇത്ഥിം ആനേസ്സാമീ’’തി.

തസ്മിം ഖണേയേവ സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്താ ചത്താരോ പുരിസാ പക്കുഥിതായ ഉക്ഖലിയാ തണ്ഡുലാ വിയ സമ്പരിവത്തകം പച്ചമാനാ തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ഹേട്ഠിമതലം പത്വാ അപരേഹി തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി പുന മുഖവട്ടിയം പാപുണിംസു. തേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകേത്വാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരം വത്വാ പരിവത്തിത്വാ ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ. രാജാ നിദ്ദം അലഭന്തോ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ തം സദ്ദം സുത്വാ ഭീതോ ഉത്രസ്തമാനസോ ‘‘കിം നു ഖോ മയ്ഹം ജീവിതന്തരായോ ഭവിസ്സതി, ഉദാഹു മേ അഗ്ഗമഹേസിയാ, ഉദാഹു മേ രജ്ജം വിനസ്സിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ സകലരത്തിം അക്ഖീനി നിമീലേതും നാസക്ഖി. സോ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ ഏവ പുരോഹിതം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ആചരിയ, മയാ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ മഹന്താ ഭേരവസദ്ദാ സുതാ, ‘രജ്ജസ്സ വാ അഗ്ഗമഹേസിയാ വാ മയ്ഹം വാ കസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’തി ന ജാനാമി, തേന മേ ത്വം പക്കോസാപിതോ’’തി ആഹ. മഹാരാജ, കിം തേ സദ്ദാ സുതാതി? ‘‘ആചരിയ, ദു-ഇതി സ-ഇതി ന-ഇതി സോ-ഇതീതി ഇമേ സദ്ദേ അസ്സോസിം, ഇമേസം നിപ്ഫത്തിം ഉപധാരേഹീ’’തി. ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹാഅന്ധകാരം പവിട്ഠസ്സ വിയ ന കിഞ്ചി പഞ്ഞായതി, ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘പന ലാഭസക്കാരോ മേ പരിഹായിസ്സതീ’’തി ഭായിത്വാ ‘‘ഭാരിയം, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ആചരിയാ’’തി? ‘‘ജീവിതന്തരായോ തേ പഞ്ഞായതീ’’തി. സോ ദ്വിഗുണം ഭീതോ, ‘‘ആചരിയ, അത്ഥി കിഞ്ചി പന പടിഘാതകാരണ’’ന്തി ആഹ. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, മാ ഭായി, അഹം തയോ വേദേ ജാനാമീ’’തി. ‘‘കിം പന ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സബ്ബസതയഞ്ഞം യജിത്വാ ജീവിതം ലഭിസ്സസി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ഹത്ഥിസതം അസ്സസതം ഉസഭസതം ധേനുസതം അജസതം ഉരബ്ഭസതം കുക്കുടസതം സൂകരസതം ദാരകസതം ദാരികാസതന്തി ഏവം ഏകേകം പാണജാതിം സതം സതം കത്വാ ഗണ്ഹാപേന്തോ ‘‘സചേ മിഗജാതിമേവ ഗണ്ഹാപേസ്സാമി, ‘അത്തനോ ഖാദനീയമേവ ഗണ്ഹാപേതീ’തി വക്ഖന്തീ’’തി ഹത്ഥിഅസ്സമനുസ്സേപി ഗണ്ഹാപേതി. രാജാ ‘‘മമ ജീവിതമേവ മയ്ഹം ലാഭോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സബ്ബപാണേ സീഘം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ആണത്തമനുസ്സാ അധികതരം ഗണ്ഹിംസു. വുത്തമ്പി ചേതം കോസലസംയുത്തേ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, പഞ്ച ച ഉസഭസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരിസതാനി പഞ്ച ച അജസതാനി പഞ്ച ച ഉരബ്ഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ, തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൦).

മഹാജനോ അത്തനോ അത്തനോ പുത്തധീതുഞാതീനം അത്ഥായ പരിദേവമാനോ മഹാസദ്ദമകാസി, മഹാപഥവീഉന്ദ്രിയനസദ്ദോ വിയ അഹോസി. അഥ മല്ലികാ ദേവീ തം സദ്ദം സുത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, മഹാരാജ, ഇന്ദ്രിയാനി അപാകതികാനി, കിലന്തരൂപാനി വിയ പഞ്ഞായന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം തുയ്ഹം, മല്ലികേ, ത്വം മമ കണ്ണമൂലേന ആസിവിസമ്പി ഗച്ഛന്തം ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘കിം പനേതം, ദേവാ’’തി? ‘‘രത്തിഭാഗേ മേ ഏവരൂപോ നാമ സദ്ദോ സുതോ, സ്വാഹം പുരോഹിതം പുച്ഛിത്വാ ജീവിതന്തരായോ തേ പഞ്ഞായതി, സബ്ബസതയഞ്ഞം യജിത്വാ ജീവിതം ലഭിസ്സസീ’’തി സുത്വാ ‘‘മമ ജീവിതമേവ മയ്ഹം ലാഭോ’’തി ഇമേ പാണേ ഗണ്ഹാപേസിന്തി. മല്ലികാ ദേവീ, ‘‘അന്ധബാലോസി, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി മഹാഭക്ഖോസി, അനേകസൂപബ്യഞ്ജനവികതികം ദോണപാകം ഭോജനം ഭുഞ്ജസി, ദ്വീസു രട്ഠേസു രജ്ജം കാരേസി, പഞ്ഞാ പന തേ മന്ദാ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ഏവം വദേസി, ദേവീ’’തി? ‘‘കഹം തയാ അഞ്ഞസ്സ മരണേന അഞ്ഞസ്സ ജീവിതലാഭോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, അന്ധബാലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥം ഗഹേത്വാ കസ്മാ മഹാജനസ്സ ഉപരി ദുക്ഖം ഖിപസി, ധുരവിഹാരേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ അതീതാദീസു അപ്പടിഹതഞാണോ സത്ഥാ വസതി, തം പുച്ഛിത്വാ തസ്സോവാദം കരോഹീ’’തി വുത്തേ രാജാ സല്ലഹുകേഹി യാനേഹി മല്ലികായ സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ കിഞ്ചി വത്തും അസക്കോന്തോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി പഠമതരം ആലപി. സോ തുണ്ഹീയേവ നിസീദി. തതോ മല്ലികാ ഭഗവതോ ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, രഞ്ഞാ കിര മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ സദ്ദോ സുതോ. അഥ നം പുരോഹിതസ്സ ആരോചേസി. പുരോഹിതോ ‘ജീവിതന്തരായോ തേ ഭവിസ്സതി, തസ്സ പടിഘാതത്ഥായ സബ്ബസതേ പാണേ ഗഹേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന യഞ്ഞേ യജിതേ ജീവിതം ലഭിസ്സസീ’തി ആഹ. രാജാ പാണേ ഗണ്ഹാപേസി, തേനായം മയാ ഇധാനീതോ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിന്തി തേ സദ്ദോ സുതോ’’തി? സോ അത്തനാ സുതനിയാമേനേവ ആചിക്ഖി. തഥാഗതസ്സ തം സുത്വാവ ഏകോഭാസോ അഹോസി. അഥ നം സത്താ ആഹ – ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, തവ അന്തരായോ നത്ഥി, പാപകമ്മിനോ സത്ഥാ അത്തനോ ദുക്ഖം ആവീകരോന്താ ഏവമാഹംസൂ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തേഹി കത’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ തേസം കമ്മം ആചിക്ഖിതും ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സുണാഹീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു കസ്സപോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വീസതിയാ ഖീണാസവസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിമഗമാസി. ബാരാണസിവാസിനോ ദ്വേപി തയോപി ബഹുതരാപി ഏകതോ ഹുത്വാ ആഗന്തുകദാനം പവത്തയിംസു. തദാ ബാരാണസിയം ചത്താലീസകോടിവിഭവാ ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ സഹായകാ അഹേസും. തേ മന്തയിംസു – ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹുധനം, തേന കിം കരോമാ’’തി? ‘‘ഏവരൂപേ ബുദ്ധേ ചാരികം ചരമാനേ ദാനം ദസ്സാമ, സീലം രക്ഖിസ്സാമ, പൂജം കരിസ്സാമാ’’തി ഏകോപി അവത്വാ തേസു ഏകോ താവ ഏവമാഹ – ‘‘തിഖിണസുരം പിവന്താ മധുരമംസം ഖാദന്താ വിചരിസ്സാമ, ഇദം അമ്ഹാകം ജീവിതഫല’’ന്തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘ദേവസികം തിവസ്സികഗന്ധസാലിഭത്തം നാനഗ്ഗരസേഹി ഭുഞ്ജന്താ വിചരിസ്സാമാ’’തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘നാനപ്പകാരം പൂവഖജ്ജകവികതിം പചാപേത്വാ ഖാദന്താ വിചരിസ്സാമാ’’തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മാ മയം അഞ്ഞം കിഞ്ചി ന കരിസ്സാമ, ‘ധനം ദസ്സാമാ’തി വുത്തേ അനിച്ഛമാനാ ഇത്ഥീ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ധനേന പലോഭേത്വാ പാരദാരികകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, സാധൂ’’തി സബ്ബേവ തസ്സ കഥായ അട്ഠംസു.

തേ തതോ പട്ഠായ അഭിരൂപാനം ഇത്ഥീനം ധനം പേസേത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി പാരദാരികകമ്മം കത്വാ കാലം കത്വാ അവീചിനിരയേ നിബ്ബത്താ. തേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തത്ഥ കാലം കത്വാ പക്കാവസേസേന സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്തിത്വാ തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ഹേട്ഠിമതലം പത്വാ പുനപി തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ലോഹകുമ്ഭിമുഖം പത്വാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാ ഹുത്വാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരം വത്വാ പുന പരിവത്തിത്വാ, ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ. ‘‘വദേഹി, മഹാരാജ, പഠമം തേ കിം സദ്ദോ നാമ സുതോ’’തി? ‘‘ദു-ഇതി, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ തേന അപരിപുണ്ണം കത്വാ വുത്തം ഗാഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ –

‘‘ദുജ്ജീവിതമജീവിമ്ഹ, യേ സന്തേ ന ദദമ്ഹസേ;

വിജ്ജമാനേസു ഭോഗേസു, ദീപം നാകമ്ഹ അത്തനോ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൫൩; പേ. വ. ൮൦൪);

അഥ രഞ്ഞോ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥം പകാസേത്വാ, ‘‘കിം തേ, മഹാരാജ, ദുതിയസദ്ദോ തതിയസദ്ദോ ചതുത്ഥസദ്ദോ സുതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏവം നാമാ’’തി വുത്തേ അവസേസം പരിപൂരേന്തോ –

‘‘സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

നിരയേ പച്ചമാനാനം, കദാ അന്തോ ഭവിസ്സതി.

‘‘നത്ഥി അന്തോ കുതോ അന്തോ, ന അന്തോ പടിദിസ്സതി;

തദാ ഹി പകതം പാപം, മമ തുയ്ഹഞ്ച മാരിസാ.

‘‘സോഹം നൂന ഇതോ ഗന്ത്വാ, യോനിം ലദ്ധാന മാനുസിം;

വദഞ്ഞൂ സീലസമ്പന്നോ, കാഹാമി കുസലം ബഹു’’ന്തി. (ജാ. ൧.൪.൫൪-൫൬; പേ. വ. ൮൦൨, ൮൦൩, ൮൦൫) –

പടിപാടിയാ ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ താസം അത്ഥം പകാസേത്വാ ‘‘ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, തേ ചത്താരോ ജനാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാപി വത്തും അസക്കോന്താ ഏകകമേവ അക്ഖരം വത്വാ പുന ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ’’തി ആഹ.

രഞ്ഞാ കിര പസേനദികോസലേന തസ്സ സദ്ദസ്സ സുതകാലതോ പട്ഠായ തേ ഹേട്ഠാ ഭസ്സന്തി ഏവ, അജ്ജാപി ഏകം വസ്സസഹസ്സം നാതിക്കമന്തി. രഞ്ഞോ തം ദേസനം സുത്വാ മഹാസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘ഭാരിയം വതിദം പാരദാരികകമ്മം നാമ, ഏകം കിര ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ ചുതാ സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി പച്ചിത്വാ ഏവമ്പി നേസം ദുക്ഖാ മുച്ചനകാലോ ന പഞ്ഞായതി, അഹമ്പി പരദാരേ സിനേഹം കത്വാ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം ന ലഭിം, ഇദാനി ഇതോ പട്ഠായ പരദാരേ മാനസം ന ബന്ധിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാഗതം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ മേ രത്തിയാ ദീഘഭാവോ ഞാതോ’’തി. സോപി പുരിസോ തത്ഥേവ നിസിന്നോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ലദ്ധോ മേ ബലവപ്പച്ചയോ’’തി സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, രഞ്ഞാ താവ അജ്ജ രത്തിയാ ദീഘഭാവോ ഞാതോ, അഹം പന ഹിയ്യോ സയമേവ യോജനസ്സ ദീഘഭാവം അഞ്ഞാസി’’ന്തി. സത്ഥാ ദ്വിന്നമ്പി കഥം സംസന്ദിത്വാ ‘‘ഏകച്ചസ്സ രത്തി ദീഘാ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ യോജനം ദീഘം ഹോതി, ബാലസ്സ പന സംസാരോ ദീഘോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൦. ‘‘ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി, ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം;

ദീഘോ ബാലാന സംസാരോ, സദ്ധമ്മം അവിജാനത’’ന്തി.

തത്ഥ ദീഘാതി രത്തി നാമേസാ തിയാമമത്താവ, ജാഗരന്തസ്സ പന ദീഘാ ഹോതി, ദ്വിഗുണതിഗുണാ വിയ ഹുത്വാ ഖായതി. തസ്സാ ദീഘഭാവം അത്താനം മങ്കുണസങ്ഘസ്സ ഭത്തം കത്വാ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ സമ്പരിവത്തകം സേമാനോ മഹാകുസീതോപി, സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സിരിസയനേ സയമാനോ കാമഭോഗീപി ന ജാനാതി, സബ്ബരത്തിം പന പധാനം പദഹന്തോ യോഗാവചരോ ച, ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ധമ്മകഥികോ ച, ആസനസമീപേ ഠത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ ച, സീസരോഗാദിഫുട്ഠോ വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദനാദിം പത്തോ വാ വേദനാഭിഭൂതോ ച, രത്തിം മഗ്ഗപടിപന്നോ അദ്ധികോ ച ജാനാതി. യോജനന്തി യോജനമ്പി ചതുഗാവുതമത്തമേവ, സന്തസ്സ പന കിലന്തസ്സ ദീഘം ഹോതി, ദ്വിഗുണതിഗുണം വിയ ഖായതി. സകലദിവസഞ്ഹി മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ കിലന്തോ പടിപഥം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘പുരതോ ഗാമോ കീവദൂരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യോജന’’ന്തി വുത്തേ ഥോകം ഗന്ത്വാ അപരമ്പി പുച്ഛിത്വാ തേനാപി ‘‘യോജന’’ന്തി വുത്തേ പുന ഥോകം ഗന്ത്വാ അപരമ്പി പുച്ഛതി. സോപി ‘‘യോജന’’ന്തി വദതി. സോ പുച്ഛിതപുച്ഛിതാ യോജനന്തേവ വദന്തി, ദീഘം വതിദം യോജനം, ഏകയോജനം ദ്വേ തീണി യോജനാനി വിയ മഞ്ഞേതി. ബാലാനന്തി ഇധലോകപരലോകത്ഥം പന അജാനന്താനം ബാലാനം സംസാരവട്ടസ്സ പരിയന്തം കാതും അസക്കോന്താനം യം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയഭേദം സദ്ധമ്മം ഞത്വാ സംസാരസ്സ അന്തം കരോന്തി, തം സദ്ധമ്മം അവിജാനതം സംസാരോ ദീഘോ നാമ ഹോതി. സോ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ ദീഘോ നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ, പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨൪). ബാലാനം പന പരിയന്തം കാതും അസക്കോന്താനം അതിദീഘോയേവാതി.

ദേസനാവസാനേ സോ പുരിസോ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ ജാതാതി.

രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തോയേവ തേ സത്തേ ബന്ധനാ മോചേസി. തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാ ബന്ധനാ മുത്താ സീസം ന്ഹത്വാ സകാനി ഗേഹാനി ഗച്ഛന്താ ‘‘ചിരം ജീവതു നോ, അയ്യാ, മല്ലികാ ദേവീ, തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിമ്ഹാ’’തി മല്ലികായ ഗുണകഥം കഥയിംസു. സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ പണ്ഡിതാ വതായം, മല്ലികാ, അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ ജീവിതദാനം അദാസീ’’തി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തേസം ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ധമ്മസഭം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മല്ലികാ, ഇദാനേവ അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ജീവിതദാനം ദേതി, പുബ്ബേപി അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസന്തോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം രഞ്ഞോ പുത്തോ ഏകം നിഗ്രോധരുക്ഖം ഉപസങ്കമിത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തായ ദേവതായ ആയാചി – ‘‘സാമി ദേവരാജ, ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ ഏകസതരാജാനോ ഏകസതഅഗ്ഗമഹേസിയോ, സചാഹം പിതു അച്ചയേന രജ്ജം ലഭിസ്സാമീ, ഏതേസം ഗലലോഹിതേന ബലിം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പിതരി കാലകതേ രജ്ജം പത്വാ ‘‘ദേവതായ മേ ആനുഭാവേന രജ്ജം പത്തം, ബലിമസ്സാ കരിസ്സാമീ’’തി മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം രാജാനം അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ തേന സദ്ധിം അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബേ രാജാനോ അത്തനോ വസേ കത്വാ സദ്ധിം അഗ്ഗമഹേസീഹി ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഉഗ്ഗസേനസ്സ നാമ സബ്ബകനിട്ഠസ്സ രഞ്ഞോ ധമ്മദിന്നാ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ ഗരുഗബ്ഭാ, തം ഓഹായ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്തകജനം വിസപാനകം പായേത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖമൂലം സോധാപേസി. ദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ ഏത്തകേ രാജാനോ ഗണ്ഹന്തോ ‘മം നിസ്സായ ഗഹിതാ ഇമേ’തി ചിന്തേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന മയ്ഹം ബലിം കാതുകാമോ, സചേ പനായം ഏതേ ഘാതേസ്സതി, ജമ്ബുദീപേ രാജവംസോ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, രുക്ഖമൂലേപി, മേ അസുചി ഭവിസ്സതി, സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ ഏതം നിവാരേതു’’ന്തി. സാ ഉപധാരേന്തീ ‘‘നാഹം സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഞത്വാ അഞ്ഞമ്പി ദേവതം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. തായപി പടിക്ഖിത്താ അഞ്ഞമ്പി അഞ്ഞമ്പീതി ഏവം സകലചക്കവാളദേവതായോ ഉപസങ്കമിത്വാ താഹിപി പടിക്ഖിത്താ ചതുന്നം മഹാരാജൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മയം ന സക്കോമ, അമ്ഹാകം പന രാജാ അമ്ഹേഹി പുഞ്ഞേന ച പഞ്ഞായ ച വിസിട്ഠോ, തം പുച്ഛാ’’തി തേഹിപി പടിക്ഖിത്തകാലേ സക്കം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേസു അപ്പോസ്സുക്കതം ആപന്നേസു ഖത്തിയവംസോ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, തസ്സ പടിസരണം ഹോഥാ’’തി ആഹ. സക്കോ ‘‘അഹമ്പി നം പടിബാഹിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഉപായം പന തേ വക്ഖാമീ’’തി വത്വാ ഉപായം ആചിക്ഖി – ‘‘ഗച്ഛ, ത്വം രഞ്ഞോ പസ്സന്തസ്സേവ രത്തവത്ഥം നിവാസേത്വാ അത്തനോ രുക്ഖതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗമനാകാരം ദസ്സേഹി. അഥ തം രാജാ ‘ദേവതാ ഗച്ഛതി, നിവത്താപേസ്സാമി ന’ന്തി നാനപ്പകാരേന യാചിസ്സതി. അഥ നം വദേയ്യാസി ‘ത്വം ഏകസതരാജാനോ സദ്ധിം അഗ്ഗമഹേസീഹി ആനേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന ബലിം കരിസ്സാമീ’തി മയ്ഹം ആയാചിത്വാ ഉഗ്ഗസേനസ്സ രഞ്ഞോ ദേവിം ഓഹായ ആഗതോ, നാഹം താദിസസ്സ മുസാവാദസ്സ ബലിം സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി, ‘‘ഏവം കിര വുത്തേ രാജാ തം ആണാപേസ്സതി, സാ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ ജീവിതദാനം ദസ്സതീ’’തി. ഇമിനാ കാരണേന സക്കോ ദേവതായ ഇമം ഉപായം ആചിക്ഖി. ദേവതാ തഥാ അകാസി.

രാജാപി തം ആണാപേസി. സാ ആഗന്ത്വാ തേസം രാജൂനം പരിയന്തേ നിസിന്നമ്പി അത്തനോ രാജാനമേവ വന്ദി. രാജാ ‘‘മയി സബ്ബരാജജേട്ഠകേ ഠിതേ സബ്ബകനിട്ഠം അത്തനോ സാമികം വന്ദതീ’’തി തസ്സാ കുജ്ഝി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘കിം മയ്ഹം തയി പടിബദ്ധം, അയം പന മേ സാമികോ ഇസ്സരിയസ്സ ദായകോ, ഇമം അവന്ദിത്വാ കസ്മാ തം വന്ദിസ്സാമീ’’തി? രുക്ഖദേവതാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തം പുപ്ഫമുട്ഠിനാ പൂജേസി. പുന രാജാ ആഹ – ‘‘സചേ മം ന വന്ദസി, മയ്ഹം രജ്ജസിരിദായികം ഏവം മഹാനുഭാവം ദേവതം കസ്മാ ന വന്ദസീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, തയാ അത്തനോ പുഞ്ഞേ ഠത്വാ രാജാനോ ഗഹിതാ, ന ദേവതായ ഗഹേത്വാ ദിന്നാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തഥേവ പൂജേസി. പുന സാ രാജാനം ആഹ – ‘‘ത്വം ‘ദേവതായ മേ ഏത്തകാ രാജാനോ ഗഹേത്വാ ദിന്നാ’തി വദേസി, ഇദാനി തേ ദേവതായ ഉപരി വാമപസ്സേ രുക്ഖോ അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സാ തം അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേതും കസ്മാ നാസക്ഖി, യദി ഏവം മഹാനുഭാവാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തഥേവ പൂജേസി.

സാ കഥയമാനാ ഠിതാ രോദി ചേവ ഹസി ച. അഥ നം രാജാ ‘‘കിം ഉമ്മത്തികാസീ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ദേവ ഏവം വദേസി’’? ‘‘ന മാദിസിയോ ഉമ്മത്തികാ ഹോന്തീ’’തി. അഥ ‘‘നം കിം കാരണാ രോദസി ചേവ ഹസസി ചാ’’തി? ‘‘സുണാഹി, മഹാരാജ, അഹഞ്ഹി അതീതേ കുലധീതാ ഹുത്വാ പതികുലേ വസന്തീ സാമികസ്സ സഹായകം പാഹുനകം ആഗതം ദിസ്വാ തസ്സ ഭത്തം പചിതുകാമാ ‘മംസം ആഹരാ’തി ദാസിയാ കഹാപണം ദത്വാ തായ മംസം അലഭിത്വാ ആഗതായ ‘നത്ഥി മംസ’ന്തി വുത്തേ ഗേഹസ്സ പച്ഛിമഭാഗേ സയിതായ ഏളികായ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ഭത്തം സമ്പാദേസിം. സാഹം ഏകിസ്സായ ഏളികായ സീസം ഛിന്ദിത്വാ നിരയേ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസേന തസ്സാ ലോമഗണനായ സീസച്ഛേദം പാപുണിം, ‘ത്വം ഏത്തകം ജനം വധിത്വാ കദാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സസീ’തി ഏവമഹം തവ ദുക്ഖം അനുസ്സരന്തീ രോദി’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഏകിസ്സാ കണ്ഠം ഛേത്വാന, ലോമഗണനായ പച്ചിസം;

ബഹൂനം കണ്ഠേ ഛേത്വാന, കഥം കാഹസി ഖത്തിയാ’’തി.

അഥ ‘‘കസ്മാ ത്വം ഹസസീ’’തി? ‘‘‘ഏതസ്മാ ദുക്ഖാ മുത്താമ്ഹീ’തി തുസ്സിത്വാ, മഹാരാജാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ പുപ്ഫമുട്ഠിനാ പൂജേസി. രാജാ ‘‘അഹോ മേ ഭാരിയം കതം കമ്മം, അയം കിര ഏകം ഏളികം വധിത്വാ നിരയേ പക്കാവസേസേന തസ്സാ ലോമഗണനായ സീസച്ഛേദം പാപുണി, അഹം ഏത്തകം ജനം വധിത്വാ കദാ സോത്ഥിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി സബ്ബേ രാജാനോ മോചേത്വാ അത്തനോ മഹല്ലകതരേ വന്ദിത്വാ ദഹരദഹരാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സബ്ബേ ഖമാപേത്വാ സകസകട്ഠാനമേവ പഹിണി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ന ഇദാനേവ, മല്ലികാ ദേവീ, അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ജീവിതദാനം ദേതി, പുബ്ബേപി അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ പസേനദി കോസലോ അഹോസി, ധമ്മദിന്നാ, ദേവീ മല്ലികാ, രുക്ഖദേവതാ അഹമേവാ’’തി. ഏവം അതീതം സമോധാനേത്വാ പുന ധമ്മം ദേസേന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതോ നാമ ന കത്തബ്ബയുത്തകോ. പാണാതിപാതിനോ ഹി ദീഘരത്തം സോചന്തീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

‘‘ഇധ സോചതി പേച്ച സോചതി,

പാപകാരീ ഉഭയത്ഥ സോചതി;

സോ സോചതി സോ വിഹഞ്ഞതി,

ദിസ്വാ കമ്മകിലിട്ഠമത്തനോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫);

‘‘ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യും, ദുക്ഖായം ജാതിസമ്ഭവോ;

ന പാണോ പാണിനം ഹഞ്ഞേ, പാണഘാതീ ഹി സോചതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൮);

അഞ്ഞതരപുരിസവത്ഥു പഠമം.

൨. മഹാകസ്സപത്ഥേരസദ്ധിവിഹാരികവത്ഥു

ചരഞ്ചേ നാധിഗച്ഛേയ്യാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ വിഹരന്തോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ രാജഗഹേ സമുട്ഠിതാ.

ഥേരം കിര രാജഗഹം നിസ്സായ പിപ്പലിഗുഹായം വസന്തം ദ്വേ സദ്ധിവിഹാരികാ ഉപട്ഠഹിംസു. തേസു ഏകോ സക്കച്ചം വത്തം കരോതി, ഏകോ തേന കതം കതം അത്തനാ കതം വിയ ദസ്സേന്തോ മുഖോദകദന്തകട്ഠാനം പടിയാദിതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മുഖോദകദന്തകട്ഠാനി മേ പടിയാദിതാനി, മുഖം ധോവഥാ’’തി വദതി, പാദധോവനന്ഹാനാദികാലേപി ഏവമേവ വദതി. ഇതരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം നിച്ചകാലം മയാ കതം കതം അത്തനാ കതം വിയ കത്വാ ദസ്സേതി, ഹോതു, കത്തബ്ബയുത്തകമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സ ഭുഞ്ജിത്വാ സുപന്തസ്സേവ ന്ഹാനോദകം താപേത്വാ ഏകസ്മിം ഘടേ കത്വാ പിട്ഠികോട്ഠകേ ഠപേസി, ഉദകതാപനഭാജനേ പന നാളിമത്തം ഉദകം സേസേത്വാ ഉസുമം മുഞ്ചന്തം ഠപേസി. തം ഇതരോ സായന്ഹസമയേ പബുജ്ഝിത്വാ ഉസുമം നിക്ഖന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഉദകം താപേത്വാ കോട്ഠകേ ഠപിതം ഭവിസ്സതീ’’തി വേഗേന ഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോട്ഠകേ ഉദകം ഠപിതം, ന്ഹായഥാ’’തി വത്വാ ഥേരേന സദ്ധിംയേവ കോട്ഠകം പാവിസി. ഥേരോ ഉദകം അപസ്സന്തോ ‘‘കഹം ഉദകം, ആവുസോ’’തി ആഹ. ദഹരോ അഗ്ഗിസാലം ഗന്ത്വാ ഭാജനേ ഉളുങ്കം ഓതാരേത്വാ തുച്ഛഭാവം ഞത്വാ ‘‘പസ്സഥ ദുട്ഠസ്സ കമ്മം തുച്ഛഭാജനം ഉദ്ധനേ ആരോപേത്വാ കുഹിം ഗതോ, അഹം ‘കോട്ഠകേ ഉദക’ന്തി സഞ്ഞായ ആരോചേസി’’ന്തി ഉജ്ഝായന്തോ ഘടം ആദായ തിത്ഥം അഗമാസി. ഇതരോപി പിട്ഠികോട്ഠകതോ ഉദകം ആഹരിത്വാ കോട്ഠകേ ഠപേസി.

ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദഹരോ ‘ഉദകം മേ താപേത്വാ കോട്ഠകേ ഠപിതം, ഏഥ, ഭന്തേ, ന്ഹായഥാ’തി വത്വാ ഇദാനി ഉജ്ഝായന്തോ ഘടം ആദായ തിത്ഥം ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഏത്തകം കാലം ഏസ ദഹരോ ഇമിനാ കതം വത്തം അത്തനാവ കതം വിയ പകാസേതീ’’തി ഞത്വാ സായം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ ഓവാദമദാസി, ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ‘അത്തനാ കതമേവ കത’ന്തി വത്തും വട്ടതി, നോ അകതം, ത്വം ഇദാനേവ ‘കോട്ഠകേ ഉദകം ഠപിതം, ന്ഹായഥ, ഭന്തേ’തി വത്വാ മയി പവിസിത്വാ ഠിതേ ഘടം ആദായ ഉജ്ഝായന്തോ ഗച്ഛസി, പബ്ബജിതസ്സ നാമ ഏവം കാതും ന വട്ടതീ’’തി. സോ ‘‘പസ്സഥ ഥേരസ്സ കമ്മം, ഉദകമത്തകം നാമ നിസ്സായ മം ഏവം വദേസീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ പുനദിവസേ ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ന പാവിസി. ഥേരോ ഇതരേന സദ്ധിം ഏകം പദേസം അഗമാസി. സോ തസ്മിം ഗതേ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകകുലം ഗന്ത്വാ ‘‘ഥേരോ കഹം, ഭന്തേ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഥേരസ്സ അഫാസുകം ജാതം, വിഹാരേയേവ നിസിന്നോ’’തി ആഹ. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഏവരൂപം കിര നാമ ആഹാരം ദേഥാ’’തി വുത്തേ തേന വുത്തനിയാമേനേവ സമ്പാദേത്വാ അദംസു. സോ അന്തരാമഗ്ഗേവ തം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വിഹാരം ഗതോ. ഥേരോപി ഗതട്ഠാനേ മഹന്തം സുഖുമവത്ഥം ലഭിത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ഗതദഹരസ്സ അദാസി. സോ തം രജിത്വാ അത്തനോ നിവാസനപാരുപനം അകാസി.

ഥേരോ പുനദിവസേ തം ഉപട്ഠാകകുലം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ‘തുമ്ഹാകം കിര അഫാസുകം ജാത’ന്തി അമ്ഹേഹി ദഹരേന വുത്തനിയാമേനേവ പടിയാദേത്വാ ആഹാരോ പേസിതോ, പരിഭുഞ്ജിത്വാ വോ ഫാസുകം ജാത’’ന്തി വുത്തേ തുണ്ഹീ അഹോസി. വിഹാരം പന ഗന്ത്വാ തം ദഹരം വന്ദിത്വാ നിസിന്നം ഏവമാഹ – ‘‘ആവുസോ, തയാ കിര ഹിയ്യോ, ഇദം നാമ കതം, ഇദം പബ്ബജിതാനം ന അനുച്ഛവികം, വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി. സോ കുജ്ഝിത്വാ ഥേരേ ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ‘‘പുരിമദിവസേ ഉദകമത്തം നിസ്സായ മം മുസാവാദിം കത്വാ അജ്ജ അത്തനോ ഉപട്ഠാകകുലേ ഭത്തമുട്ഠിയാ ഭുത്തകാരണാ മം ‘വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’തി വദതി, വത്ഥമ്പി തേന അത്തനോ ഉപട്ഠാകസ്സേവ ദിന്നം, അഹോ ഥേരസ്സ ഭാരിയം കമ്മം, ജാനിസ്സാമിസ്സ കത്തബ്ബയുത്തക’’ന്തി പുനദിവസേ ഥേരേ ഗാമം പവിസന്തേ സയം വിഹാരേ ഓഹീയിത്വാ ദണ്ഡം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗഭാജനാനി ഭിന്ദിത്വാ ഥേരസ്സ പണ്ണസാലായ അഗ്ഗിം ദത്വാ യം ന ഝായതി, തം മുഗ്ഗരേന പഹരന്തോ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ പലാതോ. സോ കാലം കത്വാ അവീചിമഹാനിരയേ നിബ്ബത്തി.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി – ‘‘ഥേരസ്സ കിര സദ്ധിവിഹാരികോ ഓവാദമത്തം അസഹന്തോ കുജ്ഝിത്വാ പണ്ണസാലം ഝാപേത്വാ പലാതോ’’തി. അഥേകോ ഭിക്ഖു അപരഭാഗേ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥാരം ദട്ഠുകാമോ ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സത്ഥാരാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘രാജഗഹതോ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ‘‘മമ പുത്തസ്സ മഹാകസ്സപസ്സ ഖമനീയ’’ന്തി? ‘‘ഖമനീയം, ഭന്തേ, ഏകോ പന സദ്ധിവിഹാരികോ ഓവാദമത്തേന കുജ്ഝിത്വാ പണ്ണസാലം ഝാപേത്വാ പലാതോ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ന സോ ഇദാനേവ ഓവാദം സുത്വാ കുജ്ഝതി, പുബ്ബേപി കുജ്ഝിയേവ. ന ഇദാനേവ കുടിം ദൂസേതി, പുബ്ബേപി ദൂസേസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ഹിമവന്തപദേസേ ഏകോ സിങ്ഗിലസകുണോ കുലാവകം കത്വാ വസി. അഥേകദിവസം ദേവേ വസ്സന്തേ ഏകോ മക്കടോ സീതേന കമ്പമാനോ തം പദേസം അഗമാസി. സിങ്ഗിലോ തം ദിസ്വാ ഗാഥമാഹ –

‘‘മനുസ്സസ്സേവ തേ സീസം, ഹത്ഥപാദാ ച വാനര;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, അഗാരം തേ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൧);

മക്കടോ ‘‘കിഞ്ചാപി മേ ഹത്ഥപാദാ അത്ഥി, യായ പന പഞ്ഞായ വിചാരേത്വാ അഗാരം കരേയ്യം, സാ മേ പഞ്ഞാ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ തമത്ഥം വിഞ്ഞാപേതുകാമോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘മനുസ്സസ്സേവ മേ സീസം, ഹത്ഥപാദാ ച സിങ്ഗില;

യാഹു സേട്ഠാ മനുസ്സേസു, സാ മേ പഞ്ഞാ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൨);

അഥ നം ‘‘ഏവരൂപസ്സ തവ കഥം ഘരാവാസോ ഇജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഗരഹന്തോ സിങ്ഗിലോ ഇമം ഗാഥാദ്വയമാഹ –

‘‘അനവട്ഠിതചിത്തസ്സ, ലഹുചിത്തസ്സ ദുബ്ഭിനോ;

നിച്ചം അദ്ധുവസീലസ്സ, സുഖഭാവോ ന വിജ്ജതി.

‘‘സോ കരസ്സു ആനുഭാവം, വീതിവത്തസ്സു സീലിയം;

സീതവാതപരിത്താണം, കരസ്സു കുടവം കപീ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൮൩-൮൪);

മക്കടോ ‘‘അയം മം അനവട്ഠിതചിത്തം ലഹുചിത്തം മിത്തദുബ്ഭിം അദ്ധുവസീലം കരോതി, ഇദാനിസ്സ മിത്തദുബ്ഭിഭാവം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി കുലാവകം വിദ്ധംസേത്വാ വിപ്പകിരി. സകുണോ തസ്മിം കുലാവകം ഗണ്ഹന്തേ ഏവ ഏകേന പസ്സേന നിക്ഖമിത്വാ പലായി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ മക്കടോ കുടിദൂസകഭിക്ഖു അഹോസി, സിങ്ഗിലസകുണോ കസ്സപോ അഹോസീ’’തി. ജാതകം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ന ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി സോ ഓവാദക്ഖണേ കുജ്ഝിത്വാ കുടിം ദൂസേസി, മമ പുത്തസ്സ കസ്സപസ്സ ഏവരൂപേന ബാലേന സദ്ധിം വസനതോ ഏകകസ്സേവ നിവാസോ സേയ്യോ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൧. ‘‘ചരഞ്ചേ നാധിഗച്ഛേയ്യ, സേയ്യം സദിസമത്തനോ;

ഏകചരിയം ദള്ഹം കയിരാ, നത്ഥി ബാലേ സഹായതാ’’തി.

തത്ഥ ചരന്തി ഇരിയാപഥചാരം അഗ്ഗഹേത്വാ മനസാചാരോ വേദിതബ്ബോ, കല്യാണമിത്തം പരിയേസന്തോതി അത്ഥോ. സേയ്യം സദിസമത്തനോതി അത്തനോ സീലസമാധിപഞ്ഞാഗുണേഹി അധികതരം വാ സദിസം വാ ന ലഭേയ്യ ചേ. ഏകചരിയന്തി ഏതേസു ഹി സേയ്യം ലഭമാനോ സീലാദീഹി വഡ്ഢതി, സദിസം ലഭമാനോ ന പരിഹായതി, ഹീനേന പന സദ്ധിം ഏകതോ വസന്തോ ഏകതോ സംഭോഗപരിഭോഗം കരോന്തോ സീലാദീഹി പരിഹായതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാ’’തി (പു. പ. ൧൨൧; അ. നി. ൩.൨൬). തസ്മാ സചേ കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ‘‘അയം മം നിസ്സായ സീലാദീഹി വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി തമ്ഹാ പുഗ്ഗലാ കിഞ്ചി അപച്ചാസീസന്തോ തം സങ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ സക്കോതി, ഏകചരിയം ദള്ഹം കയിരാ ഏകീഭാവമേവ ഥിരം കത്വാ സബ്ബഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ വിഹരേയ്യ. കിം കാരണാ? നത്ഥി ബാലേ സഹായതാതി സഹായതാ നാമ ചൂളസീലം മജ്ഝിമസീലം മഹാസീലം ദസ കഥാവത്ഥൂനി തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാ വിപസ്സനാഗുണാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ. അയം സഹായതാഗുണോ ബാലം നിസ്സായ നത്ഥീതി.

ദേസനാവസാനേ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു, ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരസദ്ധിവിഹാരികവത്ഥു ദുതിയം.

൩. ആനന്ദസേട്ഠിവത്ഥു

പുത്താ മത്ഥീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ ആനന്ദസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിര ആനന്ദസേട്ഠി നാമ ചത്താലീസകോടിവിഭവോ മഹാമച്ഛരീ അഹോസി. സോ അന്വഡ്ഢമാസം ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ പുത്തം മൂലസിരിം നാമ തീസു വേലാസു ഏവം ഓവദതി – ‘‘ഇദം ചത്താലീസകോടിധനം ‘ബഹൂ’’’തി മാ സഞ്ഞം കരി, വിജ്ജമാനം ധനം ന ദാതബ്ബം, നവം ധനം ഉപ്പാദേതബ്ബം. ഏകേകമ്പി ഹി കഹാപണം വയം കരോന്തസ്സ പന ഖീയതേവ. തസ്മാ –

‘‘അഞ്ജനാനം ഖയം ദിസ്വാ, ഉപചികാനഞ്ച ആചയം;

മധൂനഞ്ച സമാഹാരം, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസേ’’തി.

സോ അപരേന സമയേന അത്തനോ പഞ്ച മഹാനിധിയോ പുത്തസ്സ അനാചിക്ഖിത്വാ ധനനിസ്സിതോ മച്ഛേരമലമലിനോ കാലം കത്വാ തസ്സേവ നഗരസ്സ ഏകസ്മിം ദ്വാരഗാമകേ ചണ്ഡാലാനം കുലസഹസ്സം പടിവസതി. തത്ഥേകിസ്സാ ചണ്ഡാലിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. രാജാ തസ്സ കാലകിരിയം സുത്വാ പുത്തമസ്സ മൂലസിരിം പക്കോസാപേത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനേ ഠപേസി. തമ്പി ചണ്ഡാലകുലസഹസ്സം ഏകതോവ ഭതിയാ കമ്മം കത്വാ ജീവമാനം തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ നേവ ഭതിം ലഭതി, ന യാപനമത്തതോ പരം ഭത്തപിണ്ഡമ്പി. തേ ‘‘മയം ഏതരഹി കമ്മം കരോന്താപി പിണ്ഡഭത്തമ്പി ന ലഭാമ, അമ്ഹാകം അന്തരേ കാളകണ്ണിയാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹുത്വാ യാവ തസ്സ മാതാപിതരോ വിസും ഹോന്തി, താവ വിഭജിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കുലേ കാളകണ്ണീ ഉപ്പന്നാ’’തി തസ്സ മാതരം നീഹരിംസു.

സാപി യാവസ്സാ സോ കുച്ഛിഗതോ, താവ യാപനമത്തമ്പി കിച്ഛേന ലഭിത്വാ പുത്തം വിജായി. തസ്സ ഹത്ഥാ ച പാദാ ച അക്ഖീനി ച കണ്ണാ ച നാസാ ച മുഖഞ്ച യഥാഠാനേ ന അഹേസും. സോ ഏവരൂപേന അങ്ഗവേകല്ലേന സമന്നാഗതോ പംസുപിസാചകോ വിയ അതിവിരൂപോ അഹോസി. ഏവം സന്തേപി തം മാതാ ന പരിച്ചജി. കുച്ഛിയം വസിതപുത്തസ്മിഞ്ഹി സിനേഹോ ബലവാ ഹോതി. സാ തം കിച്ഛേന പോസയമാനാ തം ആദായ ഗതദിവസേ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ഗേഹേ കത്വാ സയമേവ ഗതദിവസേ ഭതിം ലഭതി. അഥ നം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവിതും സമത്ഥകാലേ സാ കപാലകം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ, ‘‘താത, മയം തം നിസ്സായ മഹാദുക്ഖം പത്താ, ഇദാനി ന സക്കോമി തം പോസേതും, ഇമസ്മിം നഗരേ കപണദ്ധികാദീനം പടിയത്തഭത്താനി അത്ഥി, തത്ഥ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ ജീവാഹീ’’തി തം വിസ്സജ്ജേസി. സോ ഘരപടിപാടിയാ ചരന്തോ ആനന്ദസേട്ഠികാലേ നിവുത്തട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജാതിസ്സരോ ഹുത്വാ അത്തനോ ഗേഹം പാവിസി. തീസു പന ദ്വാരകോട്ഠകേസു ന കോചി സല്ലക്ഖേസി. ചതുത്ഥേ ദ്വാരകോട്ഠകേ മൂലസിരിസേട്ഠിനോ പുത്തകാ ദിസ്വാ ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയാ പരോദിംസു. അഥ നം സേട്ഠിപുരിസാ ‘‘നിക്ഖമ കാളകണ്ണീ’’തി പോഥേത്വാ നീഹരിത്വാ സങ്കാരട്ഠാനേ ഖിപിംസു. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരേന പച്ഛാസമണേന പിണ്ഡായ ചരന്തോ തം ഠാനം പത്തോ ഥേരം ഓലോകേത്വാ തേന പുട്ഠോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. ഥേരോ മൂലസിരിം പക്കോസാപേസി. അഥ മഹാജനകായോ സന്നിപതി. സത്ഥാ മൂലസിരിം ആമന്തേത്വാ ‘‘ജാനാസി ഏത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘പിതാ തേ ആനന്ദസേട്ഠീ’’തി വത്വാ അസദ്ദഹന്തം ‘‘ആനന്ദസേട്ഠി പുത്തസ്സ തേ പഞ്ച മഹാനിധിയോ ആചിക്ഖാഹീ’’തി ആചിക്ഖാപേത്വാ സദ്ദഹാപേസി. സോ സത്ഥാരം സരണം അഗമാസി. തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൨. ‘‘പുത്താ മത്ഥി ധനമ്മത്ഥി, ഇതി ബാലോ വിഹഞ്ഞതി;

അത്താ ഹി അത്തനോ നത്ഥി, കുതോ പുത്താ കുതോ ധന’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – പുത്താ മേ അത്ഥി, ധനം മേ അത്ഥി, ഇതി ബാലോ പുത്തതണ്ഹായ ചേവ ധനതണ്ഹായ ച ഹഞ്ഞതി വിഹഞ്ഞതി ദുക്ഖയതി, ‘‘പുത്താ മേ നസ്സിംസൂ’’തി വിഹഞ്ഞതി, ‘‘നസ്സന്തീ’’തി വിഹഞ്ഞതി, ‘‘നസ്സിസ്സന്തീ’’തി വിഹഞ്ഞതി. ധനേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഛഹാകാരേഹി വിഹഞ്ഞതി. ‘‘പുത്തേ പോസേസ്സാമീ’’തി രത്തിഞ്ച ദിവാ ച ഥലജലപഥാദീസു നാനപ്പകാരതോ വായമന്തോപി വിഹഞ്ഞതി, ‘‘ധനം ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി കസിവാണിജ്ജാദീനി കരോന്തോപി വിഹഞ്ഞതേവ. ഏവം വിഹഞ്ഞസ്സ ച അത്താ ഹി അത്തനോ നത്ഥി തേന വിഘാതേന ദുക്ഖിതം അത്താനം സുഖിതം കാതും അസക്കോന്തസ്സ പവത്തിയമ്പിസ്സ അത്താ ഹി അത്തനോ നത്ഥി, മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ മാരണന്തികാഹി വേദനാഹി അഗ്ഗിജാലാഹി വിയ പരിഡയ്ഹമാനസ്സ ഛിജ്ജമാനേസു സന്ധിബന്ധനേസു, ഭിജ്ജമാനേസു അട്ഠിസങ്ഘാടേസു നിമീലേത്വാ പരലോകം ഉമ്മീലേത്വാ ഇധലോകം പസ്സന്തസ്സാപി ദിവസേ ദിവസേ ദ്വിക്ഖത്തും ന്ഹാപേത്വാ തിക്ഖത്തും ഭോജേത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി അലങ്കരിത്വാ യാവജീവം പോസിതോപി സഹായഭാവേന ദുക്ഖപരിത്താണം കാതും അസമത്ഥതായ അത്താ ഹി അത്തനോ നത്ഥി. കുതോ പുത്താ കുതോ ധനം പുത്താ വാ ധനം വാ തസ്മിം സമയേ കിമേവ കരിസ്സന്തി, ആനന്ദസേട്ഠിനോപി കസ്സചി കിഞ്ചി അദത്വാ പുത്തസ്സത്ഥായ ധനം സണ്ഠപേത്വാ പുബ്ബേ വാ മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ, ഇദാനി വാ ഇമം ദുക്ഖം പത്തസ്സ കുതോ പുത്താ കുതോ ധനം. പുത്താ വാ ധനം വാ തസ്മിം സമയേ കിം ദുക്ഖം ഹരിംസു, കിം വാ സുഖം ഉപ്പാദയിംസൂതി.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ അഹോസീതി.

ആനന്ദസേട്ഠിവത്ഥു തതിയം.

൪. ഗണ്ഠിഭേദകചോരവത്ഥു

യോ ബാലോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഗണ്ഠിഭേദകചോരേ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ദ്വേ സഹായകാ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഗച്ഛന്തേന മഹാജനേന സദ്ധിം ജേതവനം ഗന്ത്വാ ഏകോ ധമ്മകഥം അസ്സോസി, ഏകോ അത്തനോ ഗയ്ഹൂപഗം ഓലോകേസി. തേസു ഏകോ ധമ്മം സുണമാനോ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി, ഇതരോ ഏകസ്സ ദുസ്സന്തേ ബദ്ധം പഞ്ചമാസകമത്തം ലഭി. തസ്സ തം ഗേഹേ പാകഭത്തം ജാതം, ഇതരസ്സ ഗേഹേ ന പച്ചതി. അഥ നം സഹായകചോരോ അത്തനോ ഭരിയായ സദ്ധിം ഉപ്പണ്ഡയമാനോ ‘‘ത്വം അതിപണ്ഡിതതായ അത്തനോ ഗേഹേ പാകഭത്തമൂലമ്പി ന നിപ്ഫാദേസീ’’തി ആഹ. ഇതരോ പന ‘‘ബാലഭാവേനേവ വതായം അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവം മഞ്ഞതീ’’തി തം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേതും ഞാതീഹി സദ്ധിം ജേതവനം ഗന്ത്വാ ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൩. ‘‘യോ ബാലോ മഞ്ഞതി ബാല്യം, പണ്ഡിതോ വാപി തേന സോ;

ബാലോ ച പണ്ഡിതമാനീ, സ വേ ‘ബാലോ’തി വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ യോ ബാലോതി യോ അന്ധബാലോ അപണ്ഡിതോ സമാനോ ‘‘ബാലോ അഹ’’ന്തി അത്തനോ ബാല്യം ബാലഭാവം മഞ്ഞതി ജാനാതി. തേന സോതി തേന കാരണേന സോ പുഗ്ഗലോ പണ്ഡിതോ വാപി ഹോതി പണ്ഡിതസദിസോ വാ. സോ ഹി ‘‘ബാലോ അഹ’’ന്തി ജാനമാനോ അഞ്ഞം പണ്ഡിതം ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസന്തോ തേന പണ്ഡിതഭാവത്ഥായ ഓവദിയമാനോ അനുസാസിയമാനോ തം ഓവാദം ഗണ്ഹിത്വാ പണ്ഡിതോ വാ ഹോതി പണ്ഡിതതരോ വാ. സ വേ ബാലോതി യോ ച ബാലോ സമാനോ ‘‘കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ ബഹുസ്സുതോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ വിനയധരോ വാ ധുതങ്ഗധരോ വാ അത്ഥീ’’തി ഏവം പണ്ഡിതമാനീ ഹോതി. സോ അഞ്ഞം പണ്ഡിതം അനുപസങ്കമന്തോ അപയിരുപാസന്തോ നേവ പരിയത്തിം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന പടിപത്തിം പൂരേതി, ഏകന്തബാലഭാവമേവ പാപുണാതി. സോ ഗണ്ഠിഭേദകചോരോ വിയ. തേന വുത്തം ‘‘സ വേ ‘ബാലോ’തി വുച്ചതീ’’തി.

ദേസനാപരിയോസാനേ ഇതരസ്സ ഞാതകേഹി സദ്ധിം മഹാജനോ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണീതി.

ഗണ്ഠിഭേദകചോരവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. ഉദായിത്ഥേരവത്ഥു

യാവജീവമ്പി ചേ ബാലോതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉദായിത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര മഹാഥേരേസു പടിക്കന്തേസു ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ ധമ്മാസനേ നിസീദി. അഥ നം ഏകദിവസം ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘അയം ബഹുസ്സുതോ മഹാഥേരോ ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ ഖന്ധാദിപടിസംയുത്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ കിഞ്ചി അജാനമാനം ‘‘കോ ഏസോ, ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസമാനോ ഖന്ധധാതുആയതനമത്തമ്പി ന ജാനാതീ’’തി ഗരഹിത്വാ തം പവത്തിം തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. സത്ഥാ തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൪. ‘‘യാവജീവമ്പി ചേ ബാലോ, പണ്ഡിതം പയിരുപാസതി;

ന സോ ധമ്മം വിജാനാതി, ദബ്ബീ സൂപരസം യഥാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – ബാലോ നാമേസ യാവജീവമ്പി പണ്ഡിതം ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസന്തോ ‘‘ഇദം ബുദ്ധവചനം, ഏത്തകം ബുദ്ധവചന’’ന്തി ഏവം പരിയത്തിധമ്മം വാ ‘‘അയം ചാരോ, അയം വിഹാരോ, അയം ആചാരോ, അയം ഗോചരോ, ഇദം സാവജ്ജം, ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം, ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം പടിവിജ്ഝിതബ്ബം, ഇദം സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി ഏവം പടിപത്തിപടിവേധധമ്മം വാ ന ജാനാതി. യഥാ കിം? ദബ്ബീ സൂപരസം യഥാതി. യഥാ ഹി ദബ്ബീ യാവ പരിക്ഖയാ നാനപ്പകാരായ സൂപവികതിയാ സമ്പരിവത്തമാനാപി ‘‘ഇദം ലോണികം, ഇദം അലോണികം, ഇദം തിത്തകം, ഇദം ഖാരികം, ഇദം കടുകം, ഇദം അമ്ബിലം, ഇദം അനമ്ബിലം, ഇദം കസാവ’’ന്തി സൂപരസം ന ജാനാതി, ഏവമേവ ബാലോ യാവജീവമ്പി പണ്ഡിതം പയിരുപാസമാനോ വുത്തപ്പകാരം ധമ്മം ന ജാനാതീതി.

ദേസനാവസാനേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി.

ഉദായിത്ഥേരവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. തിംസമത്തപാവേയ്യകഭിക്ഖുവത്ഥു

മുഹുത്തമപി ചേ വിഞ്ഞൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തിംസമത്തേ പാവേയ്യകേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേസഞ്ഹി ഭഗവാ ഇത്ഥിം പരിയേസന്താനം കപ്പാസികവനസണ്ഡേ പഠമം ധമ്മം ദേസേസി. തദാ തേ സബ്ബേവ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവം പത്വാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ഹുത്വാ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദായ വത്തമാനാ പുനപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അനമതഗ്ഗധമ്മദേസനം സുത്വാ തസ്മിംയേവ ആസനേ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഭിക്ഖൂ ‘‘അഹോ വതിമേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഖിപ്പമേവ ധമ്മോ വിഞ്ഞാതോ’’തി ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും. സത്ഥാ തം സുത്വാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി ഇമേ തിംസമത്താ സഹായകാ ധുത്താ ഹുത്വാ തുണ്ഡിലജാതകേ (ജാ. ൧.൬.൮൮ ആദയോ) മഹാതുണ്ഡിലസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാപി ഖിപ്പമേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ പഞ്ച സീലാനി സമാദിയിംസു, തേ തേനേവ ഉപനിസ്സയേന ഏതരഹി നിസിന്നാസനേയേവ അരഹത്തം പത്താ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൫. ‘‘മുഹുത്തമപി ചേ വിഞ്ഞൂ, പണ്ഡിതം പയിരുപാസതി;

ഖിപ്പം ധമ്മം വിജാനാതി, ജിവ്ഹാ സൂപരസം യഥാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – വിഞ്ഞൂ പണ്ഡിതപുരിസോ മുഹുത്തമപി ചേ അഞ്ഞം പണ്ഡിതം പയിരുപാസതി, സോ തസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിപുച്ഛന്തോ ഖിപ്പമേവ പരിയത്തിധമ്മം വിജാനാതി. തതോ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ പടിപത്തിയം ഘടേന്തോ വായമന്തോ യഥാ നാമ അനുപഹതജിവ്ഹാപസാദോ പുരിസോ രസവിജാനനത്ഥം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേത്വാ ഏവ ലോണികാദിഭേദം രസം വിജാനാതി, ഏവം പണ്ഡിതോ ഖിപ്പമേവ ലോകുത്തരധമ്മമ്പി വിജാനാതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

തിംസമത്തപാവേയ്യകഭിക്ഖുവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിവത്ഥു

ചരന്തി ബാലാ ദുമ്മേധാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി. സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിവത്ഥു ഉദാനേ (ഉദാ. ൪൩) ആഗതമേവ.

തദാ ഹി സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠി പരിസപരിയന്തേ നിസിന്നോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേതുകാമോ പരിസമജ്ഝേ ഓഗാഹിതും അവിസഹന്തോ മഹാജനസ്സ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തനകാലേ വിഹാരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘അയം സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠി അത്തനോ സത്ഥു സാസനേ പടിലദ്ധഗുണം പാകടം കാതുകാമോ’’തി ഞത്വാ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോവ ഏതദവോച – ‘‘സുപ്പബുദ്ധ, ത്വം മനുസ്സദലിദ്ദോ മനുസ്സവരാകോ, അഹം തേ അപരിയന്തം ധനം ദസ്സാമി, ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ, ധമ്മോ ന ധമ്മോ, സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ, അലം മേ ബുദ്ധേന, അലം മേ ധമ്മേന, അലം മേ സങ്ഘേനാ’തി വദേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം സക്കോ’’തി. അന്ധബാല, അഹിരിക ത്വം മയാ സദ്ധിം കഥേതും ന യുത്തരൂപോ, ത്വം മം ‘‘ദുഗ്ഗതോ ദലിദ്ദോ കപണോ’’തി വദേസി, നേവാഹം ദുഗ്ഗതോ, ന ദലിദ്ദോ, സുഖപ്പത്തോ അഹമസ്മി മഹദ്ധനോ –

‘‘സദ്ധാധനം സീലധനം, ഹിരീ ഓത്തപ്പിയം ധനം;

സുതധനഞ്ച ചാഗോ ച, പഞ്ഞാ വേ സത്തമം ധനം.

‘‘യസ്സ ഏതേ ധനാ അത്ഥി, ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ വാ;

‘അദലിദ്ദോ’തി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിത’’ന്തി. (അ. നി. ൭.൫-൬) –

ഇമാനി മേ സത്തവിധഅരിയധനാനി സന്തി, യേസഞ്ഹി ഇമാനി സത്ത ധനാനി സന്തി, ന തേ ബുദ്ധേഹി വാ പച്ചേകബുദ്ധേഹി വാ ‘‘ദലിദ്ദാ’’തി വുച്ചന്തീതി. സക്കോ തസ്സ കഥം സുത്വാ തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഓഹായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം വചനപടിവചനം ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ന ഖോ, സക്ക, സക്കാ താദിസാനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിം ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ’തി വാ, ‘ധമ്മോ ന ധമ്മോ’തി വാ, ‘സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ’തി വാ കഥാപേതു’’ന്തി. സുപ്പബുദ്ധോപി ഖോ കുട്ഠി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ കതപടിസന്ഥാരോ സമ്മോദമാനോ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേത്വാ വുട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ നം അചിരപക്കന്തം ഗാവീ തരുണവച്ഛാ ജീവിതാ വോരോപേസി.

സാ കിര ഏകാ യക്ഖിനീ പുക്കുസാതികുലപുത്തം, ബാഹിയം ദാരുചീരിയം, തമ്ബദാഠികചോരഘാതകം, സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിന്തി ഇമേസം ചതുന്നം ജനാനം അനേകസതേ അത്തഭാവേ ഗാവീ ഹുത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസി. തേ കിര അതീതേ ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ ഹുത്വാ ഏകം നഗരസോഭിനിം ഗണികം ഉയ്യാനം നേത്വാ ദിവസം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ സായന്ഹസമയേ ഏവം സമ്മന്തയിംസു – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞോ നത്ഥി, ഇമിസ്സാ അമ്ഹേഹി ദിന്നം കഹാപണസഹസ്സഞ്ച സബ്ബഞ്ച പസാധനഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഇമം മാരേത്വാ ഗച്ഛാമാ’’തി. സാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘ഇമേ നില്ലജ്ജാ, മയാ സദ്ധിം അഭിരമിത്വാ ഇദാനി മം മാരേതുകാമാ, ജാനിസ്സാമി നേസം കത്തബ്ബയുത്തക’’ന്തി തേഹി മാരിയമാനാ ‘‘അഹം യക്ഖിനീ ഹുത്വാ യഥാ മം ഏതേ മാരേന്തി, ഏവമേവ തേ മാരേതും സമത്ഥാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. തസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമേ മാരേസി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ കാലകിരിയം ഭഗവതോ ആരോചേത്വാ ‘‘തസ്സ കാ ഗതി, കേന ച കാരണേന കുട്ഠിഭാവം പത്തോ’’തി പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ തസ്സ താവതിംസഭവനേ ഉപ്പന്നഭാവഞ്ച തഗരസിഖിപച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ നിട്ഠുഭിത്വാ അപസബ്യം കത്വാ ദീഘരത്തം നിരയേ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന ഇദാനി കുട്ഠിഭാവപ്പത്തിഞ്ച ബ്യാകരിത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമേ സത്താ അത്തനാവ അത്തനോ കടുകവിപാകകമ്മം കരോന്താ വിചരന്തീ’’തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ഉത്തരി ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൬. ‘‘ചരന്തി ബാലാ ദുമ്മേധാ, അമിത്തേനേവ അത്തനാ;

കരോന്താ പാപകം കമ്മം, യം ഹോതി കടുകപ്ഫല’’ന്തി.

തത്ഥ ചരന്തീതി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി അകുസലമേവ കരോന്താ വിചരന്തി. ബാലാതി ഇധലോകത്ഥഞ്ച പരലോകത്ഥഞ്ച അജാനന്താ ഇധ ബാലാ നാമ. ദുമ്മേധാതി ദുപ്പഞ്ഞാ. അമിത്തേനേവ അത്തനാതി അത്തനാ അമിത്തഭൂതേന വിയ വേരിനാ ഹുത്വാ. കടുകപ്ഫലന്തി തിഖിണഫലം ദുക്ഖഫലന്തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിവത്ഥു സത്തമം.

൮. കസ്സകവത്ഥു

ന തം കമ്മം കതം സാധൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഏകം കസ്സകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര സാവത്ഥിതോ അവിദൂരേ ഏകം ഖേത്തം കസതി. ചോരാ ഉദകനിദ്ധമനേന നഗരം പവിസിത്വാ ഏകസ്മിം അഡ്ഢകുലേ ഉമങ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ ബഹും ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഗഹേത്വാ ഉദകനിദ്ധമനേനേവ നിക്ഖമിംസു. ഏകോ ചോരോ തേ വഞ്ചേത്വാ ഏകം സഹസ്സത്ഥവികം ഓവട്ടികായ കത്വാ തം ഖേത്തം ഗന്ത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഭണ്ഡം ഭാജേത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഓവട്ടികതോ പതമാനം സഹസ്സത്ഥവികം ന സല്ലക്ഖേസി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ തം കസ്സകം അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോപവിട്ഠം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപധാരയമാനോ ഇദം അദ്ദസ – ‘‘അയം കസ്സകോ പാതോവ കസിതും ഗമിസ്സതി, ഭണ്ഡസാമികാ ചോരാനം അനുപദം ഗന്ത്വാ ഓവട്ടികതോ പതമാനം സഹസ്സത്ഥവികം ദിസ്വാ ഏതം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, മം ഠപേത്വാ തസ്സ അഞ്ഞോ സക്ഖീ നാമ ന ഭവിസ്സതി, സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോപിസ്സ അത്ഥി, തത്ഥ മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോപി കസ്സകോ പാതോവ കസിതും ഗതോ. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരേന പച്ഛാസമണേന തത്ഥ അഗമാസി. കസ്സകോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പുന കസിതും ആരഭി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം കിഞ്ചി അവത്വാവ സഹസ്സത്ഥവികായ പതിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം ദിസ്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആഹ – ‘‘പസ്സ, ആനന്ദ, ആസീവിസോ’’തി. ‘‘പസ്സാമി, ഭന്തേ, ഘോരവിസോ’’തി.

കസ്സകോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘മമ വേലായ വാ അവേലായ വാ വിചരണട്ഠാനമേതം, ആസീവിസോ കിരേത്ഥ അത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥരി ഏത്തകം വത്വാ പക്കന്തേ ‘‘മാരേസ്സാമി ന’’ന്തി പതോദലട്ഠിം ആദായ ഗതോ സഹസ്സഭണ്ഡികം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം സന്ധായ സത്ഥാരാ കഥിതം ഭവിസ്സതീ’’തി തം ആദായ നിവത്തോ, അബ്യത്തതായ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ പംസുനാ പടിച്ഛാദേത്വാ പുന കസിതും ആരഭി. മനുസ്സാ ച വിഭാതായ രത്തിയാ ഗേഹേ ചോരേഹി കതകമ്മം ദിസ്വാ പദാനുപദം ഗച്ഛന്താ തം ഖേത്തം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ചോരേഹി ഭണ്ഡസ്സ ഭാജിതട്ഠാനം ദിസ്വാ കസ്സകസ്സ പദവലഞ്ജം അദ്ദസംസു. തേ തസ്സ പദാനുസാരേന ഗന്ത്വാ ഥവികായ ഠപിതട്ഠാനം ദിസ്വാ പംസും വിയൂഹിത്വാ ഥവികം ആദായ ‘‘ത്വം ഗേഹം വിലുമ്പിത്വാ ഖേത്തം കസമാനോ വിയ വിചരസീ’’തി തജ്ജേത്വാ പോഥേത്വാ നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സയിംസു. രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ തസ്സ വധം ആണാപേസി. രാജപുരിസാ തം പച്ഛാബാഹം ബന്ധിത്വാ കസാഹി താളേന്താ ആഘാതനം നയിംസു. സോ കസാഹി താളിയമാനോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ‘‘പസ്സാനന്ദ, ആസീവിസോതി, പസ്സാമി ഭഗവാ ഘോരവിസോ’’തി വദന്തോ ഗച്ഛതി. അഥ നം രാജപുരിസാ ‘‘ത്വം സത്ഥു ചേവ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ച കഥം കഥേസി, കിം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ – ‘‘രാജാനം ദട്ഠും ലഭമാനോ കഥേസ്സാമീ’’തി വുത്തേ രഞ്ഞോ സന്തികം നേത്വാ രഞ്ഞോ തം പവത്തിം കഥയിംസു. അഥ നം രാജാ ‘‘കസ്മാ ഏവം കഥേസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘നാഹം, ദേവ, ചോരോ’’തി വത്വാ കസനത്ഥായ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബം തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആചിക്ഖി. രാജാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘അയം ഭണേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം സത്ഥാരം സക്ഖിം അപദിസതി, ന യുത്തം ഏതസ്സ ദോസം ആരോപേതും, അഹമേത്ഥ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി തം ആദായ സായന്ഹസമയേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘ഭഗവാ കച്ചി തുമ്ഹേ ആനന്ദത്ഥേരേന സദ്ധിം ഏതസ്സ കസ്സകസ്സ കസനട്ഠാനം ഗതാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം വോ തത്ഥ ദിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘സഹസ്സത്ഥവികാ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ദിസ്വാ കിം അവോചുത്ഥാ’’തി? ‘‘ഇദം നാമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സചായം പുരിസോ തുമ്ഹാദിസം അപദിസം നാകരിസ്സ, ന ജീവിതം അലഭിസ്സ, തുമ്ഹേഹി പന കഥിതകഥം കഥേത്വാ തേന ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അഹമ്പി ഏത്തകമേവ വത്വാ ഗതോ, പണ്ഡിതേന നാമ യം കമ്മം കത്വാ പച്ഛാനുതപ്പം ഹോതി, തം ന കത്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൭. ‘‘ന തം കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ അനുതപ്പതി;

യസ്സ അസ്സുമുഖോ രോദം, വിപാകം പടിസേവതീ’’തി.

തത്ഥ ന തം കമ്മന്തി യം നിരയാദീസു നിബ്ബത്തനസമത്ഥം ദുക്ഖുദ്രയം കമ്മം കത്വാ അനുസ്സരന്തോ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ അനുതപ്പതി അനുസോചതി, തം കതം ന സാധു ന സുന്ദരം നിരത്ഥകം. യസ്സ അസ്സുമുഖോതി യസ്സ അസ്സൂഹി തിന്തമുഖോ രോദന്തോ വിപാകം അനുഭോതീതി.

ദേസനാവസാനേ കസ്സകോ ഉപാസകോ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, സമ്പത്തഭിക്ഖൂപി സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

കസ്സകവത്ഥു അട്ഠമം.

൯. സുമനമാലാകാരവത്ഥു

തഞ്ച കമ്മം കതം സാധൂതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സുമനം നാമ മാലാകാരം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ദേവസികം ബിമ്ബിസാരരാജാനം പാതോവ അട്ഠഹി സുമനപുപ്ഫനാളീഹി ഉപട്ഠഹന്തോ അട്ഠ കഹാപണേ ലഭതി. അഥേകദിവസം തസ്മിം പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ നഗരം പവിട്ഠമത്തേ ഭഗവാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹതാ ബുദ്ധാനുഭാവേന മഹതിയാ ബുദ്ധലീളായ നഗരം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഭഗവാ ഹി ഏകദാ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ ചീവരേന പടിച്ഛാദേത്വാ അഞ്ഞതരോ പിണ്ഡപാതികോ വിയ ചരതി തിംസയോജനമഗ്ഗം അങ്ഗുലിമാലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം ഗച്ഛന്തോ വിയ, ഏകദാ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ കപിലവത്ഥുപ്പവേസനാദീസു വിയ. തസ്മിമ്പി ദിവസേ സരീരതോ ഛബ്ബണ്ണരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ മഹന്തേന ബുദ്ധാനുഭാവേന മഹതിയാ ബുദ്ധലീളായ രാജഗഹം പാവിസി. മാലാകാരോ ഭഗവതോ രതനഗ്ഘിയസദിസം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതാനുബ്യഞ്ജനസരീരസോഭഗ്ഗം ഓലോകേത്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥു അധികാരം കരോമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ‘‘ഇമേഹി പുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘ഇമാനി രഞ്ഞോ നിബദ്ധം ഉപട്ഠാനപുപ്ഫാനി, രാജാ ഇമാനി അലഭന്തോ മം ബന്ധാപേയ്യ വാ ഘാതാപേയ്യ വാ രട്ഠതോ വാ പബ്ബാജേയ്യ, കിം നു ഖോ കരോമീ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘രാജാ മം ഘാതേതു വാ ബന്ധാപേതു വാ രട്ഠതോ പബ്ബാജേതു വാ, സോ ഹി മയ്ഹം ദദമാനോപി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ജീവിതമത്തം ധനം ദദേയ്യ, സത്ഥുപൂജാ പന മേ അനേകാസു കപ്പകോടീസു അലം ഹിതായ ചേവ സുഖായ ചാ’’തി അത്തനോ ജീവിതം തഥാഗതസ്സ പരിച്ചജി.

സോ ‘‘യാവ മേ പസന്നം ചിത്തം ന പതികുടതി, തം താവദേവ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ സത്ഥാരം പൂജേസി. കഥം? പഠമം താവ ദ്വേവ പുപ്ഫമുട്ഠിയോ തഥാഗതസ്സ ഉപരി ഖിപി, താ ഉപരിമത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു. അപരാ ദ്വേ മുട്ഠിയോ ഖിപി, താ ദക്ഖിണഹത്ഥപസ്സേന മാലാപടച്ഛന്നേന ഓതരിത്വാ അട്ഠംസു. അപരാ ദ്വേ മുട്ഠിയോ ഖിപി, താ പിട്ഠിപസ്സേന ഓതരിത്വാ തഥേവ അട്ഠംസു. അപരാ ദ്വേ മുട്ഠിയോ ഖിപി, താ വാമഹത്ഥപസ്സേന ഓതരിത്വാ തഥേവ അട്ഠംസു. ഏവം അട്ഠ നാളിയോ അട്ഠ മുട്ഠിയോ ഹുത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു തഥാഗതം പരിക്ഖിപിംസു. പുരതോ ഗമനദ്വാരമത്തമേവ അഹോസി. പുപ്ഫാനം വണ്ടാനി അന്തോ അഹേസും, പത്താനി ബഹിമുഖാനി. ഭഗവാ രജതപത്തപരിക്ഖിത്തോ വിയ ഹുത്വാ പായാസി. പുപ്ഫാനി അചിത്തകാനിപി സചിത്തകം നിസ്സായ സചിത്തകാനി വിയ അഭിജ്ജിത്വാ അപതിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛന്തി, ഠിതഠിതട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി. സത്ഥു സരീരതോ സതസഹസ്സവിജ്ജുലതാ വിയ രംസിയോ നിക്ഖമിംസു. പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ദക്ഖിണതോ ച വാമതോ ച സീസമത്ഥകതോ ച നിരന്തരം നിക്ഖന്തരംസീസു ഏകാപി സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ അപലായിത്വാ സബ്ബാപി സത്ഥാരം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ തരുണതാലക്ഖന്ധപ്പമാണാ ഹുത്വാ പുരതോ ഏവ ധാവന്തി. സകലനഗരം സങ്ഖുഭി. അന്തോനഗരേ നവ കോടിയോ, ബഹിനഗരേ നവ കോടിയോതി അട്ഠാരസസു കോടീസു ഏകോപി പുരിസോ വാ ഇത്ഥീ വാ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ അനിക്ഖന്തോ നാമ നത്ഥി. മഹാജനോ സീഹനാദം നദന്തോ ചേലുക്ഖേപസഹസ്സാനി കരോന്തോ സത്ഥു പുരതോവ ഗച്ഛതി. സത്ഥാപി മാലാകാരസ്സ ഗുണം പാകടം കാതും തിഗാവുതപ്പമാണേ നഗരേ ഭേരിചരണമഗ്ഗേനേവ അചരി. മാലാകാരസ്സ സകലസരീരം പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ പരിപൂരി.

സോ ഥോകഞ്ഞേവ തഥാഗതേന സദ്ധിം ചരിത്വാ മനോസിലാരസേ നിമുഗ്ഗോ വിയ ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പവിട്ഠോ സത്ഥാരം ഥോമേത്വാ വന്ദിത്വാ തുച്ഛപച്ഛിമേവ ഗഹേത്വാ ഗേഹം അഗമാസി. അഥ നം ഭരിയാ പുച്ഛി ‘‘കഹം പുപ്ഫാനീ’’തി? ‘‘സത്ഥാ മേ പൂജിതോ’’തി. ‘‘രഞ്ഞോ ദാനി കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘രാജാ മം ഘാതേതു വാ രട്ഠതോ വാ നീഹരതു, അഹം ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ സത്ഥാരം പൂജേസിം, സബ്ബപുപ്ഫാനി അട്ഠ മുട്ഠിയോവ അഹേസും, ഏവരൂപാ നാമ പൂജാ ജാതാ. മഹാജനോ ഉക്കുട്ഠിസഹസ്സാനി കരോന്തോ സത്ഥാരാ സദ്ധിം ചരതി, യോ ഏസ മഹാജനസ്സ ഉക്കുട്ഠിസദ്ദോ, തസ്മിം ഠാനേ ഏസോ’’തി. അഥസ്സ ഭരിയാ അന്ധബാലതായ ഏവരൂപേ പാടിഹാരിയേ പസാദം നാമ അജനേത്വാ തം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ ‘‘രാജാനോ നാമ ചണ്ഡാ, സകിം കുദ്ധാ ഹത്ഥപാദാദിച്ഛേദനേന ബഹുമ്പി അനത്ഥം കരോന്തി, തയാ കതകമ്മേന മയ്ഹമ്പി അനത്ഥോ സിയാ’’തി പുത്തേ ആദായ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ പക്കോസിത്വാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛിതാ ആഹ – ‘‘മമ സാമികോ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാനപുപ്ഫേഹി സത്ഥാരം പൂജേത്വാ തുച്ഛഹത്ഥോ ഘരം ആഗന്ത്വാ ‘കഹം പുപ്ഫാനീ’തി മയാ പുട്ഠോ ഇദം നാമ വദേസി, അഹം തം പരിഭാസിത്വാ ‘രാജാനോ നാമ ചണ്ഡാ, സകിം കുദ്ധാ ഹത്ഥപാദാദിച്ഛേദനേന ബഹുമ്പി അനത്ഥം കരോന്തി, തയാ കതകമ്മേന മയ്ഹമ്പി അനത്ഥോ സിയാ’തി തം ഛഡ്ഡേത്വാ ഇധാഗതാ, തേന കതം കമ്മം സുകതം വാ ഹോതു, ദുക്കടം വാ, തസ്സേവേതം, മയാ തസ്സ ഛഡ്ഡിതഭാവം ജാനാഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ സദ്ധോ പസന്നോ അരിയസാവകോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അയം ഇത്ഥീ അന്ധബാലാ, ഏവരൂപേ ഗുണേ പസാദം ന ഉപ്പാദേസീ’’തി. സോ കുദ്ധോ വിയ ഹുത്വാ, ‘‘അമ്മ, കിം വദേസി, മയ്ഹം ഉപട്ഠാനപുപ്ഫേഹി തേന പൂജാ കതാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ഭദ്ദകം തേ കതം തം ഛഡ്ഡേന്തിയാ, മമ പുപ്ഫേഹി പൂജാകാരസ്സ അഹം കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ വേഗേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിംയേവ വിചരി.

സത്ഥാ രഞ്ഞോ ചിത്തപ്പസാദം ഞത്വാ ഭേരിചരണവീഥിയാ നഗരം ചരിത്വാ രഞ്ഞോ ഘരദ്വാരം അഗമാസി. രാജാ പത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ഗേഹം പവേസേതുകാമോ അഹോസി. സത്ഥാ പന രാജങ്ഗണേയേവ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. രാജാ തം ഞത്വാ ‘‘സീഘം മണ്ഡപം കരോഥാ’’തി തങ്ഖണഞ്ഞേവ മണ്ഡപം കാരാപേസി. നിസീദി സത്ഥാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. കസ്മാ പന സത്ഥാ രാജഗേഹം ന പാവിസി?

ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സചാഹം അന്തോ പവിസിത്വാ നിസീദേയ്യം, മഹാജനോ മം ദട്ഠും ന ലഭേയ്യ, മാലാകാരസ്സ ഗുണോ പാകടോ ന ഭവേയ്യ, രാജങ്ഗണേ പന മം നിസിന്നം മഹാജനോ ദട്ഠും ലഭിസ്സതി, മാലാകാരസ്സ ഗുണോ പാകടോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഗുണവന്താനഞ്ഹി ഗുണം ബുദ്ധാ ഏവ പാകടം കാതും സക്കോന്തി, അവസേസജനോ ഗുണവന്താനം ഗുണം കഥേന്തോ മച്ഛരായതി. ചത്താരോ പുപ്ഫപടാ ചതുദ്ദിസം അട്ഠംസു. മഹാജനോ സത്ഥാരം പരിവാരേസി. രാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേനാഹാരേന പരിവിസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കത്വാ പുരിമനയേനേവ ചതൂഹി പുപ്ഫപടേഹി പരിക്ഖിത്തോ സീഹനാദം നദന്തോ മഹാജനേന പരിവുതോ വിഹാരം അഗമാസി. രാജാ സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ മാലാകാരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മമ ആഹരിതപുപ്ഫേഹി കിന്തി കത്വാ സത്ഥാരം പൂജേസീ’’തി പുച്ഛി. മാലാകാരോ ‘‘രാജാ മം ഘാതേതു വാ രട്ഠതോ വാ പബ്ബാജേതൂതി ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ പൂജേസിം ദേവാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ത്വം മഹാപുരിസോ നാമാ’’തി വത്വാ അട്ഠ ഹത്ഥീ ച അസ്സേ ച ദാസേ ച ദാസിയോ ച മഹാപസാധനാനി ച അട്ഠ കഹാപണസഹസ്സാനി ച രാജകുലതോ നീഹരിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപ്പടിമണ്ഡിതാ അട്ഠ നാരിയോ ച അട്ഠ ഗാമവരേ ചാതി ഇദം സബ്ബട്ഠകം നാമ ദാനം അദാസി.

ആനന്ദത്ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അജ്ജ പാതോവ പട്ഠായ സീഹനാദസഹസ്സാനി ചേവ ചേലുക്ഖേപസഹസ്സാനി ച പവത്തന്തി, കോ നു ഖോ മാലാകാരസ്സ വിപാകോ’’തി? സോ സത്ഥാരം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ആനന്ദ, ഇമിനാ മാലാകാരേന അപ്പമത്തകം കമ്മം കത’’ന്തി മാ സല്ലക്ഖേസി, അയഞ്ഹി മയ്ഹം ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ പൂജം അകാസി. സോ ഏവം മയി ചിത്തം പസാദേത്വാ –

‘‘കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം ന ഗമിസ്സതി;

ഠത്വാ ദേവമനുസ്സേസു, ഫലം ഏതസ്സ കമ്മുനോ;

പച്ഛാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ, സുമനോ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി. –

ആഹ. സത്ഥു പന വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഗന്ധകുടിപവിസനകാലേ താനി പുപ്ഫാനി ദ്വാരകോട്ഠകേ പതിംസു. സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം മാലാകാരസ്സ കമ്മം, ധരമാനകബുദ്ധസ്സ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ പുപ്ഫപൂജം കത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ സബ്ബട്ഠകം നാമ ലഭതീ’’തി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ തിണ്ണം ഗമനാനം അഞ്ഞതരേന ഗമനേന ധമ്മസഭം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ പച്ഛാനുതപ്പം ന ഹോതി, അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവരൂപം കമ്മം കത്തബ്ബമേവാ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൮. ‘‘തഞ്ച കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ നാനുതപ്പതി;

യസ്സ പതീതോ സുമനോ, വിപാകം പടിസേവതീ’’തി.

തത്ഥ യം കത്വാതി യം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തീനഞ്ചേവ നിബ്ബാനസമ്പത്തിയാ ച നിബ്ബത്തനസമത്ഥം സുഖുദ്രയം കമ്മം കത്വാ നാനുതപ്പതി, അഥ ഖോ ദിട്ഠധമ്മേയേവ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേയേവ പീതിവേഗേന പതീതോ സോമനസ്സവേഗേന ച സുമനോ ഹുത്വാ ആയതിം പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹുത്വാ വിപാകം പടിസേവതി, തം കമ്മം കതം സാധു ഭദ്ദകന്തി.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസീതി.

സുമനമാലാകാരവത്ഥു നവമം.

൧൦. ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരീവത്ഥു

മധുവാ മഞ്ഞതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരിം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ കപ്പസതസഹസ്സം പുഞ്ഞാനി കുരുമാനാ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. നീലുപ്പലഗബ്ഭസമാനവണ്ണതായ ചസ്സാ ഉപ്പലവണ്ണാത്വേവ നാമം അകംസു. അഥസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ സകലജമ്ബുദീപേ രാജാനോ ച സേട്ഠിനോ ച സേട്ഠിസ്സ സന്തികം സാസനം പഹിണിംസു – ‘‘ധീതരം അമ്ഹാകം ദേതൂ’’തി. അപഹിണന്തോ നാമ നാഹോസി. തതോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സബ്ബേസം മനം ഗഹേതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഉപായം പനേകം കരിസ്സാമീ’’തി ധീതരം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്മ, പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. തസ്സാ പച്ഛിമഭവികത്താ തം വചനം സീസേ ആസിത്തം സതപാകതേലം വിയ അഹോസി. തസ്മാ പിതരം ‘‘പബ്ബജിസ്സാമി, താതാ’’തി ആഹ. സോ തസ്സാ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ ഭിക്ഖുനീഉപസ്സയം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സാ അചിരപബ്ബജിതായ ഏവ ഉപോസഥാഗാരേ കാലവാരോ പാപുണി. സാ ദീപം ജാലേത്വാ ഉപോസഥാഗാരം സമ്മജ്ജിത്വാ ദീപസിഖായ നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഠിതാവ പുനപ്പുനം ഓലോകയമാനാ തേജോകസിണാരമ്മണം ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തമേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണി സദ്ധിം പടിസമ്ഭിദാഹി ചേവ അഭിഞ്ഞാഹി ച.

സാ അപരേന സമയേന ജനപദചാരികം ചരിത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ അന്ധവനം പാവിസി. തദാ ഭിക്ഖുനീനം അരഞ്ഞവാസോ അപ്പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. അഥസ്സാ തത്ഥ കുടികം കത്വാ മഞ്ചകം പഞ്ഞാപേത്വാ സാണിയാ പരിക്ഖിപിംസു. സാ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ നിക്ഖമി. മാതുലപുത്തോ പനസ്സാ നന്ദമാണവോ നാമ ഗിഹികാലതോ പട്ഠായ പടിബദ്ധചിത്തോ. സോ തസ്സാ ആഗതഭാവം സുത്വാ ഥേരിയാ ആഗമനതോ പുരേതരമേവ അന്ധവനം ഗന്ത്വാ തം കുടികം പവിസിത്വാ ഹേട്ഠാമഞ്ചകേ നിലീനോ ഥേരിയാ ആഗന്ത്വാ കുടികം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മഞ്ചകേ നിസിന്നമത്തായ ബഹി ആതപതോ ആഗതത്താ ചക്ഖുപഥേ അന്ധകാരേ അവിഗതേയേവ ഹേട്ഠാമഞ്ചകതോ നിക്ഖമിത്വാ മഞ്ചകം അഭിരുയ്ഹ ‘‘മാ നസ്സി ബാല, മാ നസ്സി ബാലാ’’തി ഥേരിയാ വാരിയമാനോയേവ അഭിഭവിത്വാ അത്തനാ പത്ഥിതകമ്മം കത്വാ പായാസി. അഥസ്സ അഗുണം ധാരേതും അസക്കോന്തീ വിയ മഹാപഥവീ ദ്വേധാ ഭിജ്ജി. സോ പഥവിം പവിട്ഠോ ഗന്ത്വാ മഹാഅവീചിമ്ഹി ഏവ നിബ്ബത്തി. ഥേരീപി തമത്ഥം ഭിക്ഖുനീനം ആരോചേസി. ഭിക്ഖുനിയോ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചയിംസു. തം സുത്വാ സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുഭിക്ഖൂനീ ഉപാസകഉപാസികാസു യോ കോചി ബാലോ പാപകമ്മം കരോന്തോ മധുസക്ഖരാദീസു കിഞ്ചി ദേവ മധുരരസം ഖാദമാനോ പുരിസോ വിയ തുട്ഠഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗോ വിയ കരോതീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൯. ‘‘മധുവാ മഞ്ഞതി ബാലോ, യാവ പാപം ന പച്ചതി;

യദാ ച പച്ചതി പാപം, ബാലോ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ മധുവാതി ബാലസ്സ ഹി പാപം അകുസലകമ്മം കരോന്തസ്സ തം കമ്മം മധു വിയ മധുരരസം വിയ ഇട്ഠം കന്തം മനാപം വിയ ഉപട്ഠാതി. ഇതി നം സോ മധുംവ മഞ്ഞതി. യാവാതി യത്തകം കാലം. പാപം ന പച്ചതീതി ദിട്ഠധമ്മേ വാ സമ്പരായേ വാ വിപാകം ന ദേതി, താവ നം ഏവം മഞ്ഞതി. യദാ ചാതി യദാ പനസ്സ ദിട്ഠധമ്മേ വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കയിരമാനസ്സ, സമ്പരായേ വാ നിരയാദീസു മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തസ്സ തം പാപം പച്ചതി, അഥ സോ ബാലോ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതി വിന്ദതി പടിലഭതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു.