൧൫. വനവാസീതിസ്സസാമണേരവത്ഥു

അഞ്ഞാ ഹി ലാഭൂപനിസാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ വനവാസികതിസ്സത്ഥേരം ആരബ്ഭ കഥേസി. ദേസനാ രാജഗഹേ സമുട്ഠിതാ.

സാരിപുത്തത്ഥേരസ കിര പിതു വങ്ഗന്തബ്രാഹ്മണസ്സ സഹായകോ മഹാസേനബ്രാഹ്മണോ നാമ രാജഗഹേ വസതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഏകദിവസം പിണ്ഡായ ചരന്തോ തസ്മിം അനുകമ്പായ തസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോ പന പരിക്ഖീണവിഭവോ ദലിദ്ദോ. സോ ‘‘മമ പുത്തോ മയ്ഹം ഗേഹദ്വാരം പിണ്ഡായ ചരിതും ആഗതോ ഭവിസ്സതി, അഹഞ്ചമ്ഹി ദുഗ്ഗതോ, മയ്ഹം ദുഗ്ഗതഭാവം ന ജാനാതി മഞ്ഞേ, നത്ഥി മേ കോചി ദേയ്യധമ്മോ’’തി ഥേരസ്സ സമ്മുഖാ ഭവിതും അസക്കോന്തോ നിലീയി. ഥേരോ അപരമ്പി ദിവസം അഗമാസി, ബ്രാഹ്മണോ തഥേവ നിലീയി. ‘‘കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോപി നാലഭി. അഥേകദിവസം ഏകസ്മിം ബ്രാഹ്മണവാചകേ ഥൂലസാടകേന സദ്ധിം പായസപാതിം ലഭിത്വാ ആദായ ഗേഹം ഗന്ത്വാവ ഥേരം അനുസ്സരി, ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം മയാ ഥേരസ്സ ദാതും വട്ടതീ’’തി. ഥേരോപി തം ഖണം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ തം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ദേയ്യധമ്മം ലഭിത്വാ മമ ആഗമനം പച്ചാസീസതി, മയാ തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ പത്തം ആദായ തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി.

ബ്രാഹ്മണോ ഥേരം ദിസ്വാവ ചിത്തം പസീദി. അഥ നം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ അന്തോഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ പായസപാതിം ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ പത്തേ ആകിരി. ഥേരോ ഉപഡ്ഢം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. അഥ നം ബ്രാഹ്മണോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകപടിവീസമത്തോവ അയം പായസോ, പരലോകസങ്ഗഹം മേ കരോഥ, മാ ഇധലോകസങ്ഗഹം, നിരവസേസമേവ ദാതുകാമോമ്ഹീ’’തി സബ്ബം ആകിരി. ഥേരോ തത്ഥേവ പരിഭുഞ്ജി. അഥസ്സ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ തമ്പി സാടകം ദത്വാ വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠധമ്മമേവ പാപുണേയ്യ’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘ഏവം ഹോതു ബ്രാഹ്മണാ’’തി തസ്സ അനുമോദനം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമന്തോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരന്തോ ജേതവനം അഗമാസി. ‘‘ദുഗ്ഗതകാലേ ദിന്നദാനം പന അതിവിയ തോസേതീ’’തി ബ്രാഹ്മണോപി തം ദാനം ദത്വാ പസന്നചിത്തോ സോമനസ്സജാതോ ഥേരേ അധിമത്തം സിനേഹമകാസി. സോ ഥേരേ സിനേഹേനേവ കാലം കത്വാ സാവത്ഥിയം ഥേരസ്സൂപട്ഠാകകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തംഖണേയേവ പനസ്സ മാതാ ‘‘കുച്ഛിയം മേ ഗബ്ഭോ പതിട്ഠിതോ’’തി ഞത്വാ സാമികസ്സ ആരോചേസി. സോ തസ്സാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി.

തസ്സാ അച്ചുണ്ഹഅതിസീതഅതിഅമ്ബിലാദിപരിഭോഗം വജ്ജേത്വാ സുഖേന ഗബ്ഭം പരിഹരിയമാനായ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി ‘‘അഹോ വതാഹം സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പമുഖാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി നിമന്തേത്വാ ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ അസമ്ഭിന്നഖീരപായസം ദത്വാ സയമ്പി കാസായവത്ഥാനി പരിദഹിത്വാ സുവണ്ണസരകം ആദായ ആസനപരിയന്തേ നിസീദിത്വാ ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഉച്ഛിട്ഠപായസം പരിഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി. തസ്സാ കിര സോ കാസായവത്ഥപരിദഹനേ ദോഹളോ കുച്ഛിയം പുത്തസ്സ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജ്ജായ പുബ്ബനിമിത്തം അഹോസി. അഥസ്സാ ഞാതകാ ‘‘ധമ്മികോ നോ ധീതായ ദോഹളോ’’തി സാരിപുത്തത്ഥേരം സങ്ഘത്ഥേരം കത്വാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അസമ്ഭിന്നഖീരപായസം അദംസു. സാപി ഏകം കാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ സുവണ്ണസരകം ഗഹേത്വാ ആസനപരിയന്തേ നിസിന്നാ ഉച്ഛിട്ഠപായസം പരിഭുഞ്ജി, ദോഹളോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. തസ്സാ യാവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനാ അന്തരന്തരാ കതമങ്ഗലേസുപി, ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജാതായ കതമങ്ഗലേസുപി സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പമുഖാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അപ്പോദകമധുപായസമേവ അദംസു. പുബ്ബേ കിരേസ ദാരകേന ബ്രാഹ്മണകാലേ ദിന്നപായസസ്സ നിസ്സന്ദോ.

ജാതമങ്ഗലദിവസേ പന തം ദാരകം പാതോവ ന്ഹാപേത്വാ മണ്ഡേത്വാ സിരിസയനേ സതസഹസ്സഗ്ഘനികസ്സ കമ്ബലസ്സ ഉപരി നിപജ്ജാപേസും. സോ തത്ഥ നിപന്നകോവ ഥേരം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം മേ പുബ്ബാചരിയോ, മയാ ഥേരം നിസ്സായ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ, മയാ ഇമസ്സ ഏകം പരിച്ചാഗം കാതും വട്ടതീ’’തി സിക്ഖാപദഗഹണത്ഥായ ആനീയമാനോ തം കമ്ബലം ചൂളങ്ഗുലിയാ വേഠേത്വാ അഗ്ഗഹേസി. അഥസ്സ ‘‘അങ്ഗുലിയം കമ്ബലോ ലഗ്ഗോ’’തി തേ തം ഹരിതും ആരഭിംസു. സോ പരോദി. ഞാതകാ ‘‘അപേഥ, മാ ദാരകം രോദാപേഥാ’’തി കമ്ബലേനേവ സദ്ധിം ആനയിംസു. സോ ഥേരം വന്ദനകാലേ കമ്ബലതോ അങ്ഗുലിം അപകഡ്ഢിത്വാ കമ്ബലം ഥേരസ്സ പാദമൂലേ പാതേസി. ഞാതകാ ‘‘ദഹരകുമാരേന അജാനിത്വാ കത’’ന്തി അവത്വാ ‘‘പുത്തേന നോ ദിന്നം, പരിച്ചത്തമേവ ഹോതു, ഭന്തേ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികേന കമ്ബലേന പൂജാകാരകസ്സ തുമ്ഹാകം ദാസസ്സ സിക്ഖാപദാനി ദേഥാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കോ നാമോ അയം ദാരകോ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, അയ്യേന സമാനനാമകോ, തിസ്സോ നാമേസ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ കിര ഗിഹികാലേ ഉപതിസ്സമാണവോ നാമ അഹോസി. മാതാപിസ്സ ചിന്തേസി – ‘‘ന മയാ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയോ ഭിന്ദിതബ്ബോ’’തി. ഏവം ദാരകസ്സ നാമകരണമങ്ഗലം കത്വാ പുന തസ്സ ആഹാരപരിഭോഗമങ്ഗലേപി പുന തസ്സ കണ്ണവിജ്ഝനമങ്ഗലേപി ദുസ്സഗഹണമങ്ഗലേപി ചൂളാകപ്പനമങ്ഗലേപി സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പമുഖാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അപ്പോദകമധുപായസമേവ അദംസു.

ദാരകോ വുദ്ധിമന്വായ സത്തവസ്സികകാലേ മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, താത, പുബ്ബേവാഹം ‘ന മയാ പുത്തസ്സ അജ്ഝാസയോ ഭിന്ദിതബ്ബോ’തി മനം അകാസിം, പബ്ബജ, പുത്താ’’തി ഥേരം നിമന്താപേത്വാ തസ്സ ആഗതസ്സ ഭിക്ഖഞ്ച ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദാസോ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വദതി, ഇമം ആദായ സായം വിഹാരം ആഗമിസ്സാമാ’’തി ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ സായന്ഹസമയേ മഹന്തേന സക്കാരസമ്മാനേന പുത്തം ആദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ നിയ്യാദേസി. ഥേരോ തേന സദ്ധിം കഥേസി – ‘‘തിസ്സ, പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്കരാ, ഉണ്ഹേന അത്ഥേ സതി സീതം ലഭതി, സീതേന അത്ഥേ സതി ഉണ്ഹം ലഭതി, പബ്ബജിതാ കിച്ഛേന ജീവന്തി, ത്വഞ്ച സുഖേധിതോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അഹം തുമ്ഹേഹി വുത്തനിയാമേനേവ സബ്ബം കാതും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ തസ്സ പടികൂലമനസികാരവസേന തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ തം പബ്ബാജേസി. സകലമ്പി ഹി ദ്വത്തിംസാകാരം കഥേതും വട്ടതിയേവ. സബ്ബം കഥേതും അസക്കോന്തേന പന തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബമേവ. ഇദഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം സബ്ബബുദ്ധാനം അവിജഹിതമേവ. കേസാദീസു ഏകേകകോട്ഠാസേസു അരഹത്തം പത്താനം ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭിക്ഖുനീനമ്പി ഉപാസകാനമ്പി ഉപാസികാനമ്പി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. അബ്യത്താ ഭിക്ഖൂ പന പബ്ബജേന്താ അരഹത്തസ്സൂപനിസ്സയം നാസേന്തി. തസ്മാ ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി.

മാതാപിതരോ പുത്തസ്സ പബ്ബജിതസക്കാരം കരോന്താ സത്താഹം വിഹാരേയേവ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അപ്പോദകമധുപായസമേവ അദംസു. ഭിക്ഖൂപി ‘‘നിബദ്ധം അപ്പോദകമധുപായസം പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കോമാ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. തസ്സപി മാതാപിതരോ സത്തമേ ദിവസേ സായം ഗേഹം അഗമംസു. സാമണേരോ അട്ഠമേ ദിവസേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിവാസിനോ ‘‘സാമണേരോ കിര അജ്ജ പിണ്ഡായ പവിസിസ്സതി, സക്കാരമസ്സ കരിസ്സാമാ’’തി പഞ്ചഹി സാടകസതേഹി ചുമ്ബടകാനി കത്വാ പഞ്ച പിണ്ഡപാതസതാനി സജ്ജേത്വാ ആദായ പടിപഥേ ഠത്വാ അദംസു, പുനദിവസേ വിഹാരസ്സ ഉപവനം ആഗന്ത്വാ അദംസു. ഏവം സാമണേരോ ദ്വീഹേവ ദിവസേഹി സാടകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പിണ്ഡപാതസഹസ്സം ലഭിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാപേസി. ബ്രാഹ്മണകാലേ ദിന്നഥൂലസാടകസ്സ കിരേസ നിസ്സന്ദോ. അഥസ്സ ഭിക്ഖൂ ‘‘പിണ്ഡപാതദായകതിസ്സോ’’തി നാമം കരിംസു.

പുനേകദിവസം സാമണേരോ സീതകാലേ വിഹാരചാരികം ചരന്തോ ഭിക്ഖൂ തത്ഥ തത്ഥ അഗ്ഗിസാലാദീസു വിസിബ്ബേന്തേ ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, വിസിബ്ബേന്താ നിസിന്നാത്ഥാ’’തി? ‘‘സീതം നോ പീളേതി സാമണേരോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, സീതകാലേ നാമ കമ്ബലം പാരുപിതും വട്ടതി. സോ ഹി സീതം പടിബാഹിതും സമത്ഥോ’’തി. സാമണേര ‘‘ത്വം മഹാപുഞ്ഞോ കമ്ബലം ലഭേയ്യാസി, അമ്ഹാകം കുതോ കമ്ബലോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, കമ്ബലത്ഥികാ മയാ സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി സകലവിഹാരേ ആരോചാപേസി. അഥ ഭിക്ഖൂ ‘‘സാമണേരേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ കമ്ബലം ആഹരിസ്സാമാ’’തി സത്തവസ്സികസാമണേരം നിസ്സായ സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ നിക്ഖമിംസു. സോ ‘‘ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം കുതോ കമ്ബലം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിത്തമ്പി അനുപ്പാദേത്വാ തേ ആദായ നഗരാഭിമുഖോ പായാസി. സുദിന്നസ്സ ഹി ദാനസ്സ ഏവരൂപോ ആനുഭാവോ ഹോതി. സോ ബഹിനഗരേയേവ ഘരപടിപാടിയാ ചരന്തോ പഞ്ച കമ്ബലസതാനി ലഭിത്വാ അന്തോനഗരം പാവിസി. മനുസ്സാ ഇതോ ചിതോ ച കമ്ബലേ ആഹരന്തി.

ഏകോ പന പുരിസോ ആപണദ്വാരേന ആഗച്ഛന്തോ പഞ്ച കമ്ബലസതാനി പസാരേത്വാ നിസിന്നം ഏകം ആപണികം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, ഏകോ സാമണേരോ കമ്ബലേ സംഹരന്തോ ആഗച്ഛതി, തവ കമ്ബലേ പടിച്ഛാദേഹീ’’തി? ‘‘കിം പന സോ ദിന്നകേ ഗണ്ഹാതി, ഉദാഹു അദിന്നകേ’’തി? ‘‘ദിന്നകേ ഗണ്ഹാതീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ സചേ ഇച്ഛാമി, ദസ്സാമി, നോ ചേ, ന ദസ്സാമി, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി ഉയ്യോജേസി. മച്ഛരിനോ ഹി അന്ധബാലാ ഏവരൂപേസു ദാനം ദദമാനേസു മച്ഛരായിത്വാ അസദിസദാനം ദിസ്വാ മച്ഛരായന്തോ കാളോ (ധ. പ. ൧൭൭) വിയ നിരയേ നിബ്ബത്തന്തി. ആപണികോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പുരിസോ അത്തനോ ധമ്മതായ ആഗച്ഛമാനോ ‘തവ കമ്ബലേ പടിച്ഛാദേഹീ’തി മം ആഹ. ‘സചേപി സോ ദിന്നകം ഗണ്ഹാ’തി, അഹം പന ‘മമ സന്തകം സചേ ഇച്ഛാമി, ദസ്സാമി, നോ ചേ, ന ദസ്സാമീ’തി അവചം, ദിട്ഠകം പന അദേന്തസ്സ ലജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, അത്തനോ സന്തകം പടിച്ഛാദേന്തസ്സ ദോസോ നത്ഥി, ഇമേസു പഞ്ചകമ്ബലസതേസു ദ്വേ കമ്ബലാനി സതസഹസ്സഗ്ഘനികാനി, ഇമാനേവ പടിച്ഛാദേതും വട്ടതീ’’തി. ദ്വേപി കമ്ബലേ ദസായ ദസം സമ്ബന്ധിത്വാ തേസം അന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ പടിച്ഛാദേസി. സാമണേരോപി ഭിക്ഖുസഹസ്സേന സദ്ധിം തം പദേസം പാപുണി. ആപണികസ്സ സാമണേരം ദിസ്വാവ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി, സകലസരീരം സിനേഹേന പരിപുണ്ണം അഹോസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘തിട്ഠതു കമ്ബലാനി, ഇമം ദിസ്വാ ഹദയമംസമ്പി ദാതും യുത്ത’’ന്തി. തേ ദ്വേപി കമ്ബലേ നീഹരിത്വാ സാമണേരസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തയാ ദിട്ഠധമ്മസ്സ ഭാഗീ അസ്സ’’ന്തി അവച. സോപിസ്സ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി.

സാമണേരോ അന്തോനഗരേപി പഞ്ച കമ്ബലസതാനി ലഭി. ഏവം ഏകദിവസംയേവ കമ്ബലസഹസ്സം ലഭിത്വാ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ അദാസി. അഥസ്സ കമ്ബലദായകതിസ്സത്ഥേരോതി നാമം കരിംസു. ഏവം നാമകരണദിവസേ ദിന്നകമ്ബലോ സത്തവസ്സികകാലേ കമ്ബലസഹസ്സഭാവം പാപുണി. ബുദ്ധസാസനഞ്ഹി ഠപേത്വാ നത്ഥഞ്ഞം തം ഠാനം, യത്ഥ അപ്പം ദിന്നം ബഹും ഹോതി, ബഹും ദിന്നം ബഹുതരം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തഥാരൂപോയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, യഥാരൂപേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അപ്പം ദിന്നം ബഹും ഹോതി, ബഹും ദിന്നം ബഹുതര’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൪൬) –

ഏവം സാമണേരോ ഏകകമ്ബലസ്സ നിസ്സന്ദേന സത്തവസ്സികോവ കമ്ബലസഹസ്സം ലഭി. തസ്സ ജേതവനേ വിഹരന്തസ്സ അഭിക്ഖണം ഞാതിദായകാ സന്തികം ആഗന്ത്വാ കഥാസല്ലാപം കരോന്തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇധ വസന്തേന ഞാതിദായകേസു ആഗന്ത്വാ കഥേന്തേസു അകഥേതുമ്പി ന സക്കാ, ഏതേഹി സദ്ധിം കഥാപപഞ്ചേന അത്തനോ പതിട്ഠം കാതും ന സക്കാ, യംനൂനാഹം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസേയ്യ’’ന്തി. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ പത്തചീവരമാദായ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സചേ ആസന്നട്ഠാനേ വസിസ്സാമി, ഞാതകാ മം പക്കോസിസ്സന്തീ’’തി വീസതി യോജനസതം മഗ്ഗം അഗമാസി. അഥേകേന ഗാമദ്വാരേന ഗച്ഛന്തോ ഏകം മഹല്ലകപുരിസം ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാഉപാസക, ഇമസ്മിം പദേസേ വസന്താനം ആരഞ്ഞകവിഹാരോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി മേ മഗ്ഗം ആചിക്ഖാഹീ’’തി. മഹല്ലകഉപാസകസ്സ പന തം ദിസ്വാവ പുത്തസിനേഹോ ഉദപാദി. അഥസ്സ തത്ഥേവ ഠിതോ അനാചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ആചിക്ഖിസ്സാമി തേ’’തി ഗഹേത്വാ അഗമാസി. സാമണേരോ തേന സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ നാനാപുപ്ഫഫലപടിമണ്ഡിതേ രുക്ഖപബ്ബതപദേസേ ദിസ്വാ ‘‘അയം, ഉപാസക, കിം പദേസോ നാമ, അയം ഉപാസക കിം പദേസോ നാമാ’’തി പുച്ഛി. സോപിസ്സ തേസം നാമാനി ആചിക്ഖന്തോ ആരഞ്ഞകവിഹാരം പത്വാ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, ഫാസുകട്ഠാനം, ഇധേവ വസാഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കോ നാമോ ത്വ’’ന്തി നാമം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം വനവാസീതിസ്സോ നാമ ഉപാസകാ’’തി വുത്തേ, ‘‘സ്വേ അമ്ഹാകം ഗാമേ ഭിക്ഖായ ചരിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ നിവത്തിത്വാ അന്തോഗാമമേവ ഗതോ. ‘‘വനവാസീതിസ്സോ നാമ വിഹാരം ആഗതോ, തസ്സ യാഗുഭത്താദീനി പടിയാദേഥാ’’തി മനുസ്സാനം ആരോചേസി.

സാമണേരോ പഠമമേവ തിസ്സോ നാമ ഹുത്വാ തതോ പിണ്ഡപാതദായകതിസ്സോ കമ്ബലദായകതിസ്സോ വനവാസീതിസ്സോതി തീണി നാമാനി ലഭിത്വാ സത്തവസ്സബ്ഭന്തരേ ചത്താരി നാമാനി ലഭി. സോ പുനദിവസേ പാതോവ തം ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. മനുസ്സാ ഭിക്ഖം ദത്വാ വന്ദിംസു. സാമണേരോ ‘‘സുഖിതാ ഹോഥ, ദുക്ഖാ മുച്ചഥാ’’തി ആഹ. ഏകമനുസ്സോപി തസ്സ ഭിക്ഖം ദത്വാ പുന ഗേഹം ഗന്തും നാസക്ഖി, സബ്ബേവ ഓലോകേന്താ അട്ഠംസു. സോപി അത്തനോ യാപനമത്തമേവ ഗണ്ഹി. സകലഗാമവാസിനോ തസ്സ പാദമൂലേ ഉരേന നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു ഇമം തേമാസം ഇധ വസന്തേസു മയം തീണി സരണാനി ഗഹേത്വാ പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠായ മാസസ്സ അട്ഠ ഉപോസഥകമ്മാനി ഉപവസിസ്സാമ, ഇധ വസനത്ഥായ നോ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി. സോ ഉപകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസം പടിഞ്ഞം ദത്വാ നിബദ്ധം തത്ഥേവ പിണ്ഡപാതചാരം ചരി. വന്ദിതവന്ദിതക്ഖണേ ച ‘‘സുഖിതാ ഹോഥ, ദുക്ഖാ മുച്ചഥാ’’തി പദദ്വയമേവ കഥേത്വാ പക്കാമി. സോ തത്ഥേവപഠമമാസഞ്ച ദുതിയമാസഞ്ച വീതിനാമേത്വാ തതിയമാസേ ഗച്ഛന്തേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

അഥസ്സ പവാരേത്വാ വുട്ഠവസ്സകാലേ ഉപജ്ഝായോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, സാരിപുത്താ’’തി. സോ അത്തനോ പരിവാരേ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആദായ പക്കന്തോ, ‘‘ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, അഹം തിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ‘‘അഹമ്പി, ആവുസോ, ഗച്ഛാമീ’’തി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമി. ഏതേനുപായേന മഹാകസ്സപത്ഥേരോ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ ഉപാലിത്ഥേരോ പുണ്ണത്ഥേരോതി സബ്ബേ മഹാസാവകാ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിംസു. സബ്ബേപി മഹാസാവകാനം പരിവാരാ ചത്താലീസ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി അഹേസും. തേ വീസതിയോജനസതം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഗോചരഗാമം സമ്പത്താ. സാമണേരസ്സ നിബദ്ധൂപട്ഠാകോ ഉപാസകോ ദ്വാരേയേവ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദി.

അഥ നം സാരിപുത്തത്ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഉപാസക, ഇമസ്മിം പദേസേ ആരഞ്ഞകവിഹാരോ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സഭിക്ഖുകോ, അഭിക്ഖുകോ’’തി? ‘‘സഭിക്ഖുകോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കോ നാമോ തത്ഥ വസതീ’’തി? ‘‘വനവാസീതിസ്സോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി മഗ്ഗം നോ ആചിക്ഖാ’’തി. ‘‘കേ തുമ്ഹേ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘മയം സാമണേരസ്സ സന്തികം ആഗതാ’’തി. ഉപാസകോ ഓലോകേത്വാ ധമ്മസേനാപതിം ആദിം കത്വാ സബ്ബേപി മഹാസാവകേ സഞ്ജാനിത്വാ നിരന്തരം പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ ഹുത്വാ ‘‘തിട്ഠഥ താവ, ഭന്തേ’’തി വേഗേന ഗാമം പവിസിത്വാ ‘‘ഏതേ, അയ്യാ, സാരിപുത്തത്ഥേരം ആദിം കത്വാ അസീതി മഹാസാവകാ അത്തനോ അത്തനോ പരിവാരേഹി സദ്ധിം സാമണേരസ്സ സന്തികം ആഗതാ, മഞ്ചപീഠപച്ചത്ഥരണദീപതേലാദീനി ഗഹേത്വാ വേഗേന നിക്ഖമഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. മനുസ്സാ ‘‘താവദേവ മഞ്ചാദീനി ഗഹേത്വാ ഥേരാനം പദാനുപദികാ ഹുത്വാ ഥേരേഹി സദ്ധിംയേവ വിഹാരം പവിസിംസു. സാമണേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സഞ്ജാനിത്വാ കതിപയാനം മഹാഥേരാനം പത്തചീവരാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തമകാസി. തസ്സ ഥേരാനം വസനട്ഠാനം സംവിദഹന്തസ്സ പത്തചീവരം പടിസാമേന്തസ്സേവ അന്ധകാരോ ജാതാ’’തി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഉപാസകേ ആഹ – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഉപാസകാ, തുമ്ഹാകം അന്ധകാരോ ജാതോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ ധമ്മസ്സവനദിവസോ, ന മയം ഗമിസ്സാമ, ധമ്മം സുണിസ്സാമ, ഇതോ പുബ്ബേ ധമ്മസ്സവനമ്പി നത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സാമണേര, ദീപം ജാലേത്വാ ധമ്മസ്സവനസ്സ കാലം ഘോസേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘തിസ്സ തവ ഉപട്ഠാകാ ‘ധമ്മം സോതുകാമാമ്ഹാ’തി വദന്തി, കഥേഹി തേസം ധമ്മ’’ന്തി. ഉപാസകാ ഏകപ്പഹാരേനേവ ഉട്ഠായ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അയ്യോ ‘സുഖിതാ ഹോഥ, ദുക്ഖാ മുച്ചഥാ’തി ഇമാനി ദ്വേ പദാനി ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ധമ്മകഥം ന ജാനാതി, അമ്ഹാകം അഞ്ഞം ധമ്മകഥികം ദേഥാ’’തി വദിംസു. ‘‘സാമണേരോ പന അരഹത്തം പത്വാപി നേവ തേസം ധമ്മകഥം കഥേസീ’’തി.

തദാ പന നം ഉപജ്ഝായോ, ‘‘സാമണേര, കഥം പന സുഖിതാ ഹോന്തി, ‘കഥം പന ദുക്ഖാ മുച്ചന്തീ’തി ഇമേസം നോ ദ്വിന്നം പദാനം അത്ഥം കഥേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ധമ്മാസനം ആരുയ്ഹ പഞ്ചഹി നികായേഹി അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ആകഡ്ഢിത്വാ ഘനവസ്സം വസ്സന്തോ ചാതുദ്ദീപകമഹാമേഘോ വിയ ഖന്ധധാതുആയതനബോധിപക്ഖിയധമ്മേ വിഭജന്തോ അരഹത്തകൂടേന ധമ്മകഥം കഥേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവം അരഹത്തപ്പത്തസ്സ സുഖം ഹോതി, അരഹത്തം പത്തോയേവ ദുക്ഖാ മുച്ചതി, സേസജനാ ജാതിദുക്ഖാദീഹി ചേവ നിരയദുക്ഖാദീഹി ച ന പരിമുച്ചന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, സാമണേര, സുകഥിതോ തേ പടിഭാണോ, ഇദാനി സരഭഞ്ഞം ഭണാഹീ’’തി. സോ സരഭഞ്ഞമ്പി ഭണി. അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ സാമണേരസ്സ ഉപട്ഠാകമനുസ്സാ ദ്വേ ഭാഗാ അഹേസും. ഏകച്ചേ ‘‘ന വത നോ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ കക്ഖളോ ദിട്ഠപുബ്ബോ. കഥഞ്ഹി നാമ ഏവരൂപം ധമ്മകഥം ജാനന്തോ ഏത്തകം കാലം മാതാപിതുട്ഠാനേ ഠത്വാ ഉപട്ഠഹന്താനം മനുസ്സാനം ഏകമ്പി ധമ്മപദം ന കഥേസീ’’തി കുജ്ഝിംസു. ഏകച്ചേ ‘‘ലാഭാ വത നോ, യേ മയം ഏവരൂപം ഭദന്തം ഗുണം വാ അഗുണം വാ അജാനന്താപി ഉപട്ഠഹിമ്ഹ, ഇദാനി ച പനസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ലഭിമ്ഹാ’’തി തുസ്സിംസു.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി തം ദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ വനവാസീതിസ്സസ്സ ഉപട്ഠാകേ അത്തനോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠേ ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ഇമമത്ഥം ഉപധാരേസി ‘‘വനവാസീതിസ്സസാമണേരസ്സ ഉപട്ഠാകാ ഏകച്ചേ തുട്ഠാ, ഏകച്ചേ കുദ്ധാ, മയ്ഹം പുത്തസ്സ പന സാമണേരസ്സ കുദ്ധാ നിരയഭാഗിനോ ഭവിസ്സന്തി, ഗന്തബ്ബമേവ തത്ഥ മയാ, മയി ഗതേ സബ്ബേപി തേ സാമണേരേ മേത്തചിത്തം കത്വാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സന്തീ’’തി. തേപി മനുസ്സാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഗാമം ഗന്ത്വാ മണ്ഡപം കാരേത്വാ യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ സങ്ഘസ്സ ആഗമനമഗ്ഗം ഓലോകേന്താ നിസീദിംസു. ഭിക്ഖൂപി സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്താ സാമണേരം പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം, തിസ്സ, ത്വം അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗമിസ്സസി, ഉദാഹു പച്ഛാ’’തി? ‘‘മമ ഗമനവേലായമേവ ഗമിസ്സാമി, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഭന്തേ’’തി. ഭിക്ഖൂ പത്തചീവരമാദായ പവിസിംസു.

സത്ഥാ ജേതവനസ്മിംയേവ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം പുരതോ ഠിതമേവ അത്താനം ദസ്സേസി. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ആഗതോ’’തി സകലഗാമോ സങ്ഖുഭിത്വാ ഏകകോലാഹലോ അഹോസി. മനുസ്സാ ഉദഗ്ഗചിത്താ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ യാഗും ദത്വാ ഖജ്ജകം അദംസു. സാമണേരോ ഭത്തേ അനിട്ഠിതേയേവ അന്തോഗാമം പാവിസി. ഗാമവാസിനോ നീഹരിത്വാ തസ്സ സക്കച്ചം ഭിക്ഖം അദംസു. സോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പത്തം ഉപനാമേസി. സത്ഥാ ‘‘ആഹര, തിസ്സാ’’തി ഹത്ഥം പസാരേത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘പസ്സ, സാരിപുത്ത, തവ സാമണേരസ്സ പത്ത’’ന്തി ഥേരസ്സ ദസ്സേസി. ഥേരോ സത്ഥു ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ സാമണേരസ്സ ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛ, അത്തനോ പത്തട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചം കരോഹീ’’തി ആഹ.

ഗാമവാസിനോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അനുമോദനം യാചിംസു. സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘ലാഭാ വത വോ ഉപാസകാ, യേ തുമ്ഹേ അത്തനോ കുലൂപകം സാമണേരം നിസ്സായ സാരിപുത്തം മോഗ്ഗല്ലാനം കസ്സപം അനുരുദ്ധന്തി അസീതിമഹാസാവകേ ദസ്സനായ ലഭഥ, അഹമ്പി തുമ്ഹാകം കുലൂപകമേവ നിസ്സായ ആഗതോ, ബുദ്ധദസ്സനമ്പി വോ ഇമം നിസ്സായേവ ലദ്ധം, ലാഭാ വോ, സുലദ്ധം വോ’’തി. മനുസ്സാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അഹോ അമ്ഹാകം ലാഭാ, ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ആരാധനസമത്ഥം അമ്ഹാകം അയ്യം ദസ്സനായ ലഭാമ, ദേയ്യധമ്മഞ്ചസ്സ ദാതും ലഭാമാ’’തി സാമണേരസ്സ കുദ്ധാ മനുസ്സാ തുസ്സിംസു. തുട്ഠാ മനുസ്സാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസീദിംസു. അനുമോദനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. മനുസ്സാ സത്ഥാരം അനുഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിവത്തിംസു. സത്ഥാ സാമണേരേന സദ്ധിം സമധുരേന ഗച്ഛന്തോ, ‘‘സാമണേര, അയം പദേസോ കോനാമോ, അയം പദേസോ കോനാമോ’’തി പുബ്ബേ തസ്സ ഉപാസകേന ദസ്സിതപദേസേ പുച്ഛന്തോ അഗമാസി. സാമണേരോപി, ‘‘ഭന്തേ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ, അയം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി ആചിക്ഖമാനോവ അഗമാസി. സത്ഥാ തസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പബ്ബതമത്ഥകം അഭിരുഹി. തത്ഥ ഠിതാനം പന മഹാസമുദ്ദോ പഞ്ഞായതി. സത്ഥാ സാമണേരം പുച്ഛി – ‘‘തിസ്സ, പബ്ബതമത്ഥകേ ഠിതോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേത്വാ കിം പസ്സസീ’’തി? ‘‘മഹാസമുദ്ദം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘മഹാസമുദ്ദം ദിസ്വാ കിം ചിന്തേസീ’’തി? ‘‘മമ ദുക്ഖിതകാലേ രോദന്തസ്സ ചതൂഹി മഹാസമുദ്ദേഹി അതിരേകതരേന അസ്സുനാ ഭവിതബ്ബന്തി ഇദം, ഭന്തേ, ചിന്തേസി’’ന്തി. ‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ, ഏവമേതം. ഏകേകസ്സ ഹി സത്തസ്സ ദുക്ഖിതകാലേ പഗ്ഘരിതഅസ്സൂനി ചതൂഹി മഹാസമുദ്ദേഹി അതിരേകതരാനേവാ’’തി. ഇദഞ്ച പന വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ചതൂസു സമുദ്ദേസു ജലം പരിത്തകം,

തതോ ബഹും അസ്സുജലം അനപ്പകം;

ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ നരസ്സ സോചനാ,

കിംകാരണാ സമ്മ തുവം പമജ്ജസീ’’തി.

അഥ നം പുന പുച്ഛി – ‘‘തിസ്സ, കഹം വസസീ’’തി? ‘‘ഇമസ്മിം പബ്ഭാരേ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തത്ഥ പന വസന്തോ കിം ചിന്തേസീ’’തി? ‘‘മയാ മരന്തേന ഇമസ്മിം ഠാനേ കതസ്സ സരീരനിക്ഖേപസ്സ പരിച്ഛേദോ ‘നത്ഥീ’തി ചിന്തേസിം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, തിസ്സ, ഏവമേതം. ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം പഥവിയം നിപജ്ജിത്വാ അമതട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ –

‘‘ഉപസാളകനാമാനി, സഹസ്സാനി ചതുദ്ദസ;

അസ്മിം പദേസേ ദഡ്ഢാനി, നത്ഥി ലോകേ അനാമതം.

‘‘യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, അഹിംസാ സംയമോ ദമോ;

ഏതം അരിയാ സേവന്തി, ഏതം ലോകേ അനാമത’’ന്തി. (ജാ.൧.൨.൩൧-൩൨) –

ഇമം ദുകനിപാതേ ഉപസാളകജാതകം കഥേസി. ഇതി പഥവിയം സരീരനിക്ഖേപം കത്വാ മരന്തേസു സത്തേസു അമതപുബ്ബപദേസേ മരന്താ നാമ നത്ഥി, ആനന്ദത്ഥേരസദിസാ പന അമതപുബ്ബപദേസേ പരിനിബ്ബായന്തി.

ആനന്ദത്ഥേരോ കിര വീസവസ്സസതികകാലേ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേന്തോ പരിക്ഖീണഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇതോ സത്തമേ ദിവസേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആരോചേസി. തം പവത്തിം സുത്വാ രോഹിണീനദിയാ ഉഭയതീരവാസികേസു മനുസ്സേസു ഓരിമതീരവാസികാ ‘‘മയം ഥേരസ്സ ബഹൂപകാരാ, അമ്ഹാകം സന്തികേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി വദിംസു. പരതീരവാസികാപി ‘‘മയം ഥേരസ്സ ബഹൂപകാരാ, അമ്ഹാകം സന്തികേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി വദിംസു. ഥേരോ തേസം വചനം സുത്വാ ‘‘ഉഭയതീരവാസിനോ മയ്ഹം ഉപകാരാ, ഇമേ നാമ അനുപകാരാതി ന സക്കാ വത്തും, സചാഹം ഓരിമതീരേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, പരതീരവാസിനോ ധാതുഗഹണത്ഥം തേഹി സദ്ധിം കലഹം കരിസ്സന്തി. സചേ പരതീരേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, ഓരിമതീരവാസിനോപി തഥാ കരിസ്സന്തി, കലഹോ ഉപ്പജ്ജമാനോപി മം നിസ്സായേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, വൂപസമമാനോപി മം നിസ്സായേവ വൂപസമിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഓരിമതീരവാസിനോപി മയ്ഹം ഉപകാരാ, പരതീരവാസിനോപി മയ്ഹം ഉപകാരാ, അനുപകാരാപി നാമ നത്ഥി, ഓരിമതീരവാസിനോ ഓരിമതീരേയേവ സന്നിപതന്തു, പരതീരവാസിനോപി പരതീരേയേവാ’’തി ആഹ. തതോ സത്തമേ ദിവസേ മജ്ഝേനദിയാ സത്തതാലപ്പമാണേ ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ മഹാജനസ്സ ധമ്മം കഥേത്വാ ‘‘മമ സരീരം മജ്ഝേ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകോ ഭാഗോ ഓരിമതീരേ പതതു, ഏകോ ഭാഗോ പരതീരേ’’തി അധിട്ഠായ യഥാനിസിന്നോവ തേജോധാതും സമാപജ്ജി, ജാലാ ഉട്ഠഹിംസു. സരീരം മജ്ഝേ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകോ ഭാഗോ ഓരിമതീരേ പതി, ഏകോ ഭാഗോ പരതീരേ. തതോ മഹാജനോ പരിദേവി, പഥവിഉന്ദ്രിയനസദ്ദോ വിയ ആരോദനസദ്ദോ അഹോസി. സത്ഥു പരിനിബ്ബാനേ ആരോദനസദ്ദതോപി കാരുഞ്ഞതരോ അഹോസി. മനുസ്സാ ചത്താരോ മാസേ രോദന്താ പരിദേവന്താ ‘‘സത്ഥു പത്തചീവരഗ്ഗാഹകേ തിട്ഠന്തേ സത്ഥു ഠിതകാലോ വിയ നോ അഹോസി, ഇദാനി നോ സത്ഥാ പരിനിബ്ബുതോ’’തി വിപ്പലപന്താ വിരവന്താ വിചരിംസൂതി.

പുന സത്ഥാ സാമണേരം പുച്ഛി – ‘‘തിസ്സ, ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേ ദീപിആദീനം സദ്ദേന ഭായസി, ന ഭായസീ’’തി? ‘‘ന ഭായാമി ഭഗവാ, അപിച ഖോ പന മേ ഏതേസം സദ്ദം സുത്വാ വനരതി നാമ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വത്വാ സട്ഠിമത്താഹി ഗാഥാഹി വനവണ്ണനം നാമ കഥേസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘തിസ്സാ’’തി ആമന്തേസി. ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘മയം ഗച്ഛാമ, ത്വം ഗമിസ്സസി, നിവത്തിസ്സസീ’’തി. ‘‘മയ്ഹം ഉപജ്ഝായേ മം ആദായ ഗച്ഛന്തേ ഗമിസ്സാമി, നിവത്തേന്തേ നിവത്തിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പക്കാമി. സാമണേരസ്സ പന നിവത്തിതുമേവ അജ്ഝാസയോ, ഥേരോ തം ഞത്വാ ‘‘തിസ്സ, സചേ നിവത്തിതുകാമോ, നിവത്താ’’തി ആഹ. സോ സത്ഥാരഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിത്വാ നിവത്തി. സത്ഥാ ജേതവനമേവ അഗമാസി.

ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസഭായം കഥാ ഉദപാദി – ‘‘അഹോ വത വനവാസീതിസ്സസാമണേരോ ദുക്കരം കരോതി, പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായസ്സ ഞാതകാ സത്തസു മങ്ഗലേസു പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അപ്പോദകമധുപായസമേവ അദംസു, പബ്ബജിതകാലേ അന്തോവിഹാരേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്ത ദിവസാനി അപ്പോദകമധുപായസമേവ അദംസു. പബ്ബജിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ അന്തോഗാമം പവിസന്തോ ദ്വീഹേവ ദിവസേഹി സാടകസഹസ്സേന സദ്ധിം പിണ്ഡപാതസഹസ്സം ലഭി, പുനേകദിവസം കമ്ബലസഹസ്സം ലഭി. ഇതിസ്സ ഇധ വസനകാലേ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി, ഇദാനി ഏവരൂപം ലാഭസക്കാരം ഛഡ്ഡേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ മിസ്സകാഹാരേന യാപേതി, ദുക്കരകാരകോ വത തിസ്സസാമണേരോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, ലാഭൂപനിസാ നാമേസാ അഞ്ഞാ, നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ അഞ്ഞാ. ‘ഏവം ലാഭം ലഭിസ്സാമീ’തി ഹി ആരഞ്ഞികാദിധുതങ്ഗസമാദാനവസേന ലാഭൂപനിസം രക്ഖന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോ അപായാ വിവടദ്വാരാ ഏവ തിട്ഠന്തി, നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പന പടിപദായ ഉപ്പന്നം ലാഭസക്കാരം പഹായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൭൫. ‘‘അഞ്ഞാ ഹി ലാഭൂപനിസാ, അഞ്ഞാ നിബ്ബാനഗാമിനീ;

ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായ, ഭിക്ഖു ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

സക്കാരം നാഭിനന്ദേയ്യ, വിവേകമനുബ്രൂഹയേ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ഞാ ഹി ലാഭൂപനിസാ, അഞ്ഞാ നിബ്ബാനഗാമിനീതി ലാഭൂപനിസാ നാമേസാ അഞ്ഞാ ഏവ, അഞ്ഞാ നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ. ലാഭുപ്പാദകേന ഹി ഭിക്ഖുനാ ഥോകം അകുസലകമ്മം കാതും വട്ടതി, കായവങ്കാദീനി കാതബ്ബാനി ഹോന്തി. യസ്മിഞ്ഹി കാലേ കായവങ്കാദീസു കിഞ്ചി കരോതി, തദാ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. പായസപാതിയഞ്ഹി വങ്കം അകത്വാ ഉജുകമേവ ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഉക്ഖിപന്തസ്സ ഹത്ഥോ മക്ഖിതമത്തകോവ ഹോതി, വങ്കം കത്വാ ഓതാരേത്വാ ഉക്ഖിപന്തസ്സ പന പായസപിണ്ഡം ഉദ്ധരന്തോവ നിക്ഖമതി, ഏവം കായവങ്കാദീനി കരണകാലേയേവ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. അയം അധമ്മികാ ലാഭൂപനിസ്സാ നാമ. ഉപധിസമ്പദാ ചീവരധാരണം ബാഹുസച്ചം പരിവാരോ അരഞ്ഞവാസോതി ഏവരൂപേഹി പന കാരണേഹി ഉപ്പന്നോ ലാഭോ ധമ്മികോ നാമ ഹോതി. നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദം പൂരേന്തേന പന ഭിക്ഖുനാ കായവങ്കാദീനി പഹാതബ്ബാനി. അനന്ധേനേവ അന്ധേന വിയ, അമൂഗേനേവ മൂഗേന വിയ, അബധിരേനേവ ബധിരേന വിയ ഭവിതും വട്ടതി. അസഠേന അമായേന ഭവിതും വട്ടതി. ഏവമേതന്തി ഏതം ലാഭുപ്പാദനം പടിപദഞ്ച നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദഞ്ച ഏവം ഞത്വാ സബ്ബേസം സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം ബുജ്ഝനട്ഠേന ബുദ്ധസ്സ സവനന്തേ ജാതട്ഠേന ഓവാദാനുസാസനിം വാ സവനട്ഠേന സാവകോ ഭിക്ഖു അധമ്മികം ചതുപച്ചയസക്കാരം നാഭിനന്ദേയ്യ, ന ചേവ ധമ്മികം പടിക്കോസേയ്യ, കായവിവേകാദികം വിവേകം അനുബ്രൂഹയേ. തത്ഥ കായവിവേകോതി കായസ്സ ഏകീഭാവോ. ചിത്തവിവേകോതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ. ഉപധിവിവേകോതി നിബ്ബാനം. തേസു കായവിവേകോ ഗണസങ്ഗണികം വിനോദേതി, ചിത്തവിവേകോ കിലേസസങ്ഗണികം വിനോദേതി, ഉപധിവിവേകോ സങ്ഖാരസങ്ഗണികം വിനോദേതി. കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. വുത്തമ്പിഹേതം –

‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൧൫൦). –

ഇമം തിവിധമ്പി വിവേകം ബ്രൂഹേയ്യ വഡ്ഢേയ്യ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

വനവാസീതിസ്സസാമണേരവത്ഥു പന്നരസമം.

ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചമോ വഗ്ഗോ.