൧൩. സട്ഠികൂടപേതവത്ഥു

യാവദേവ അനത്ഥായാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ വേളുവനേ വിഹരന്തോ സട്ഠികൂടപേതം ആരബ്ഭ കഥേസി.

പുരിമനയേനേവ ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ലക്ഖണത്ഥേരേന സദ്ധിം ഗിജ്ഝകൂടാ ഓരോഹന്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ സിതം പാത്വാകാസി. ഥേരേന സിതകാരണം പുട്ഠോ ‘‘ഭഗവതോ സന്തികേ മം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി വത്വാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ നിസിന്നകാലേ പുന പുട്ഠോ ആഹ – ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഏകം പേതം അദ്ദസം തിഗാവുതപ്പമാണേന അത്തഭാവേന, തസ്സ സട്ഠി അയകൂടസഹസ്സാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി ഉപരിമത്ഥകേ പതിത്വാ പതിത്വാ ഉട്ഠഹന്തി സീസം ഭിന്ദന്തി, ഭിന്നം ഭിന്നം പുന സമുട്ഠഹതി, ഇമിനാ അത്തഭാവേന മയാ ഏവരൂപോ അത്തഭാവോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, അഹം തം ദിസ്വാ സിതം പാത്വാകാസി’’ന്തി. പേതവത്ഥുസ്മിഞ്ഹി –

‘‘സട്ഠി കൂടസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

സീസേ തുയ്ഹം നിപതന്തി, വോഭിന്ദന്തേവ മത്ഥക’’ന്തി. (പേ. വ. ൮൦൮, ൮൧൦, ൮൧൩) ആദി –

ഇമമേവ പേതം സന്ധായ വുത്തം. സത്ഥാ ഥേരസ്സ കഥം സുത്വാവ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, മയാപേസ സത്തോ ബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നേനേവ ദിട്ഠോ ‘യേ ച പന മേ വചനം ന സദ്ദഹേയ്യും, തേസം അഹിതായ ഭവേയ്യാ’തി പരേസം അനുകമ്പായ ന കഥേസിം, ഇദാനി പന മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ സക്ഖീ ഹുത്വാ കഥേമീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ പുബ്ബകമ്മം പുച്ഛിംസു. സത്ഥാപി നേസം കഥേസി –

അതീതേ കിര ബാരാണസിയം സാളിത്തകസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം പത്തോ ഏകോ പീഠസപ്പി അഹോസി. സോ നഗരദ്വാരേ ഏകസ്സ വടരുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ നിസിന്നോ സക്ഖരാനി ഖിപിത്വാ തസ്സ പണ്ണാനി ഛിന്ദന്തോ ‘‘ഹത്ഥിരൂപകം നോ ദസ്സേഹി, അസ്സരൂപകം നോ ദസ്സേഹീ’’തി ഗാമദാരകേഹി വുച്ചമാനോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതാനി രൂപാനി ദസ്സേത്വാ തേസം സന്തികാ ഖാദനീയാദീനി ലഭതി. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തം പദേസം പാപുണി. ദാരകാ പീഠസപ്പിം പാരോഹന്തരേ കത്വാ പലായിംസു. രഞ്ഞോ ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ രുക്ഖമൂലം പവിട്ഠസ്സ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദച്ഛായാ സരീരം ഫരി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ രുക്ഖപണ്ണേസു ഹത്ഥിരൂപകാദീനി ദിസ്വാ ‘‘കസ്സേതം കമ്മ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പീഠസപ്പിനോ’’തി സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം പുരോഹിതോ അതിമുഖരോ അപ്പമത്തകേപി വുത്തേ ബഹും ഭണന്തോ മം ഉപദ്ദവേതി, സക്ഖിസ്സസി തസ്സ മുഖേ നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ ഖിപിതു’’ന്തി? ‘‘സക്ഖിസ്സാമി, ദേവ. അജലണ്ഡികാ ആഹരാപേത്വാ പുരോഹിതേന സദ്ധിം തുമ്ഹേ അന്തോസാണിയം നിസീദഥ, അഹമേത്ഥ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി. അഥ രാജാ തഥാ കാരേസി. ഇതരോ കത്തരിയഗ്ഗേന സാണിയാ ഛിദ്ദം കത്വാ പുരോഹിതസ്സ രഞ്ഞാ സദ്ധിം കഥേന്തസ്സ മുഖേ വിവടമത്തേ ഏകേകം അജലണ്ഡികം ഖിപി. പുരോഹിതോ മുഖം പവിട്ഠം പവിട്ഠം ഗിലി. പീഠസപ്പീ ഖീണാസു അജലണ്ഡികാസു സാണിം ചാലേസി. രാജാ തായ സഞ്ഞായ അജലണ്ഡികാനം ഖീണഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ആചരിയ, അഹം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥേന്തോ കഥം നിത്ഥരിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, തുമ്ഹേ അതിമുഖരതായ നാളിമത്താ അജലണ്ഡികാ ഗിലന്താപി തുണ്ഹീഭാവം നാപജ്ജഥാ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ മങ്ഗുഉഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തതോ പട്ഠായ മുഖം വിവരിത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സല്ലപിതും നസക്ഖി. രാജാ പീഠസപ്പിഗുണം അനുസ്സരിത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തം നിസ്സായ മേ സുഖം ലദ്ധ’’ന്തി തുട്ഠോ തസ്സ സബ്ബട്ഠകം നാമ ധനം ദത്വാ നഗരസ്സ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ വരഗാമേ അദാസി. തമത്ഥം വിദിത്വാ രഞ്ഞോ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ അമച്ചോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സാധു ഖോ സിപ്പകം നാമ, അപി യാദിസ കീദിസം;

പസ്സ ഖഞ്ജപ്പഹാരേന, ലദ്ധാ ഗാമാ ചതുദ്ദിസാ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൭);

സോ പന അമച്ചോ തേന സമയേന അയമേവ ഭഗവാ അഹോസി. അഥേകോ പുരിസോ പീഠസപ്പിനാ ലദ്ധസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം നാമ പീഠസപ്പീ ഹുത്വാ ഇമം സിപ്പം നിസ്സായ മഹാസമ്പത്തിം പത്തോ, മയാപേതം സിക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇദം മേ, ആചരിയ, സിപ്പം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ന സക്കാ, താത, ദാതു’’ന്തി. സോ തേന പടിക്ഖിത്തോ ‘‘ഹോതു, ആരാധേസ്സാമി ന’’ന്തി തസ്സ ഹത്ഥപാദപരികമ്മാദീനി കരോന്തോ ചിരസ്സം തം ആരാധേത്വാ പുനപ്പുനം യാചി, പീഠസപ്പീ ‘‘അയം മേ അതിവിയ ഉപകാരോ’’തി തം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ സിപ്പം സിക്ഖാപേത്വാ ‘‘നിപ്ഫന്നം തേ, താത, സിപ്പം, ഇദാനി കിം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘ബഹി ഗന്ത്വാ സിപ്പം വീമംസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഗാവിം വാ മനുസ്സം വാ പഹരിത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി. ‘‘താതാ, ഗാവിം മാരേന്തസ്സ സതം ദണ്ഡോ ഹോതി മനുസ്സം മാരേന്തസ്സ സഹസ്സം, ത്വം സപുത്തദാരോപി തം നിത്ഥരിതും ന സക്ഖിസ്സസി, മാ വിനസ്സ, യമ്ഹി പഹടേ ദണ്ഡോ നത്ഥി, താദിസം നിമാതാപിതികം കഞ്ചി ഉപധാരേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സക്ഖരാ ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ താദിസം ഉപധാരയമാനോ വിചരന്തോ ഗാവിം ദിസ്വാ ‘‘അയം സസാമികാ’’തി പഹരിതും ന വിസഹി, മനുസ്സം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമാതാപിതികോ’’തി പഹരിതും ന വിസതി.

തേന സമയേന സുനേത്തോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ തം നഗരം നിസ്സായ പണ്ണസാലായ വിഹരതി. സോ തം പിണ്ഡായ പവിസന്തം നഗരദ്വാരന്തരേ ദിസ്വാ ‘‘അയം നിമാതാപിതികോ, ഇമസ്മിം പഹടേ ദണ്ഡോ നത്ഥി, ഇമം പഹരിത്വാ സിപ്പം വീമംസിസ്സാമീ’’തി പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദക്ഖിണകണ്ണസോതം സന്ധായ സക്ഖരം ഖിപി. സാ ദക്ഖിണകണ്ണസോതേന പവിസിത്വാ വാമേന നിക്ഖമി, ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. പച്ചേകബുദ്ധോ ഭിക്ഖായ ചരിതും നാസക്ഖി, ആകാസേന പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായി. മനുസ്സാ പച്ചേകബുദ്ധേ അനാഗച്ഛന്തേ ‘‘കിഞ്ചി അഫാസുകം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം പരിനിബ്ബുതം ദിസ്വാ രോദിംസു പരിദേവിംസു. സോപി മഹാജനം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘അയം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ദ്വാരന്തരേ മമ സമ്മുഖീഭൂതോ, അഹം അത്തനോ സിപ്പം വീമംസന്തോ ഇമം പഹരി’’ന്തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘ഇമിനാ കിര പാപകേന പച്ചേകബുദ്ധോ പഹടോ, ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാ’’തി പോഥേത്വാ തത്ഥേവ നം ജീവിതക്ഖയം പാപേസും. സോ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ യാവായം മഹാപഥവീ യോജനമത്തം ഉസ്സന്നാ, താവ പച്ചിത്വാ വിപാകാവസേസേന ഗിജ്ഝകൂടമത്ഥകേ സട്ഠികൂടപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സത്ഥാ തസ്സ ഇമം പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ നാമ സിപ്പം വാ ഇസ്സരിയം വാ ഉപ്പജ്ജമാനം അനത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി. ബാലോ ഹി സിപ്പം വാ ഇസ്സരിയം വാ ലഭിത്വാ അത്തനോ അനത്ഥമേവ കരോതീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ.

൭൨. ‘‘യാവദേവ അനത്ഥായ, ഞത്തം ബാലസ്സ ജായതി;

ഹന്തി ബാലസ്സ സുക്കംസം, മുദ്ധമസ്സ വിപാതയ’’ന്തി.

തത്ഥ യാവദേവാതി അവധിപരിച്ഛേദനത്ഥേ നിപാതോ. ഞത്തന്തി ജാനനസഭാവോ. യം സിപ്പം ജാനാതി, യമ്ഹി വാ ഇസ്സരിയേ യസേ സമ്പത്തിയഞ്ച ഠിതോ ജനേന ഞായതി, പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹോതി, തസ്സേതം നാമം. സിപ്പം വാ ഹി ഇസ്സരിയാദിഭാവോ വാ ബാലസ്സ അനത്ഥായേവ ജായതി. തം നിസ്സായ സോ അത്തനോ അനത്ഥമേവ കരോതി. ഹന്തീതി വിനാസേതി. സുക്കംസന്തി കുസലകോട്ഠാസം, ബാലസ്സ ഹി സിപ്പം വാ ഇസ്സരിയം വാ ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലകോട്ഠാസം ഘാതേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. മുദ്ധന്തി പഞ്ഞായേതം നാമം. വിപാതയന്തി വിദ്ധംസയമാനം. തസ്സ ഹി തം സുക്കംസം ഹനന്തം പഞ്ഞാസങ്ഖാതം മുദ്ധം വിപാതേന്തം വിദ്ധംസേന്തമേവ ഹന്തീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസു.

സട്ഠികൂടപേതവത്ഥു തേരസമം.