൧. അഞ്ഞതരപുരിസവത്ഥു

ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ പസേനദികോസലഞ്ചേവ അഞ്ഞതരഞ്ച പുരിസം ആരബ്ഭ കഥേസി.

രാജാ കിര പസേനദി കോസലോ ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ അലങ്കതപടിയത്തം സബ്ബസേതം ഏകം പുണ്ഡരീകം നാമ ഹത്ഥിം അഭിരുയ്ഹ മഹന്തേന രാജാനുഭാവേന നഗരം പദക്ഖിണം കരോതി. ഉസ്സാരണായ വത്തമാനായ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പോഥിയമാനോ മഹാജനോ പലായന്തോ ഗീവം പരിവട്ടേത്വാപി ഓലോകേതിയേവ. രാജൂനം കിര സുദിന്നദാനസ്സേതം ഫലം. അഞ്ഞതരസ്സാപി ദുഗ്ഗതപുരിസസ്സ ഭരിയാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിതലേ ഠിതാ ഏകം വാതപാനകവാടം വിവരിത്വാ രാജാനം ഓലോകേത്വാവ അപഗച്ഛി. രഞ്ഞോ പുണ്ണചന്ദോ വലാഹകന്തരം പവിട്ഠോ വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ പതനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹുത്വാ ഖിപ്പം നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ അന്തേപുരം പവിസിത്വാ ഏകം വിസ്സാസകം അമച്ചം ആഹ – ‘‘അസുകട്ഠാനേ തേ മയാ ഓലോകിതപാസാദോ ദിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘തത്ഥേകം ഇത്ഥിം അദ്ദസാ’’തി? ‘‘അദ്ദസം, ദേവാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, തസ്സാ സസാമികഅസാമികഭാവം ജാനാഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സസാമികഭാവം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ‘‘സസാമികാ’’തി ആരോചേസി. അഥ രഞ്ഞാ ‘‘തേന ഹി തസ്സാ സാമികം പക്കോസാഹീ’’തി വുത്തേ സോ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഏഹി, ഭോ, രാജാ തം പക്കോസതീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ഭരിയം മേ നിസ്സായ ഭയേന ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ ആണം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ ഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം രാജാ ‘‘മം ഇതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘അലം, ദേവ, അഹം അത്തനോ കമ്മം കത്വാ തുമ്ഹാകം സുങ്കം ദദാമി, ഘരേയേവ മേ ജീവികാ ഹോതൂ’’തി. ‘‘തവ സുങ്കേന മയ്ഹം അത്ഥോ നത്ഥി, അജ്ജതോ പട്ഠായ മം ഉപട്ഠാഹീ’’തി തസ്സ ഫലകഞ്ച ആവുധഞ്ച ദാപേസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘കഞ്ചിദേവസ്സ ദോസം ആരോപേത്വാ ഘാതേത്വാ ഭരിയം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം സോ മരണഭയഭീതോ അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി.

രാജാ തസ്സ ദോസം അപസ്സന്തോ കാമപരിളാഹേ വഡ്ഢന്തേ ‘‘ഏകമസ്സ ദോസം ആരോപേത്വാ രാജാണം കരിസ്സാമീ’’തി പക്കോസാപേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ ഇതോ യോജനമത്ഥകേ നദിയാ അസുകട്ഠാനം നാമ ഗന്ത്വാ സായം മമ ന്ഹാനവേലായ കുമുദുപ്പലാനി ചേവ അരുണവതീമത്തികഞ്ച ആഹര. സചേ തസ്മിം ഖണേ നാഗച്ഛസി, ആണം തേ കരിസ്സാമീ’’തി. സേവകോ കിര ചതൂഹിപി ദാസേഹി പതികിട്ഠതരോ. ധനക്കീതാദയോ ഹി ദാസാ ‘‘സീസം മേ രുജ്ജതി, പിട്ഠി മേ രുജ്ജതീ’’തി വത്വാ അച്ഛിതും ലഭന്തിയേവ. സേവകസ്സേതം നത്ഥി, ആണത്തകമ്മം കാതുമേവ വട്ടതി. തസ്മാ സോ ‘‘അവസ്സം മയാ ഗന്തബ്ബം, കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികാ നാമ നാഗഭവനേ ഉപ്പജ്ജതി, അഹം കുഹിം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ മരണഭയഭീതോ വേഗേന ഗേഹം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭദ്ദേ, നിട്ഠിതം മേ ഭത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഉദ്ധനമത്ഥകേ, സാമീ’’തി. സോ യാവ ഭത്തം ഓതരതി, താവ സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ഉളുങ്കേന കഞ്ജികം ഹരാപേത്വാ യഥാലദ്ധേന ബ്യഞ്ജനേന സദ്ധിം അല്ലമേവ ഭത്തം പച്ഛിയം ഓപീളേത്വാ ആദായ യോജനികം മഗ്ഗം പക്ഖന്ദോ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സേവ ഭത്തം പക്കം അഹോസി. സോ അനുച്ഛിട്ഠം കത്വാവ ഥോകം ഭത്തം അപനേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ ഏകം അദ്ധികം ദിസ്വാ മയാ അപനേത്വാ ഠപിതം ഥോകം അനുച്ഛിട്ഠം ഭത്തമേവ അത്ഥി ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജ സാമീതി. സോ ഗണ്ഹിത്വാ ഭുഞ്ജി. ഇതരോപി ഭുഞ്ജിത്വാ ഏകം ഭത്തമുട്ഠിം ഉദകേ ഖിപിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ മഹന്തേന സദ്ദേന ‘‘ഇമസ്മിം നദീപദേസേ അധിവത്ഥാ നാഗാ സുപണ്ണാ ദേവതാ ച വചനം മേ സുണന്തു, രാജാ മയ്ഹം ആണം കാതുകാമോ ‘കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം ആഹരാ’തി മം ആണാപേസി, അദ്ധികമനുസ്സസ്സ ച മേ ഭത്തം ദിന്നം, തം സഹസ്സാനിസംസം, ഉദകേ മച്ഛാനം ദിന്നം, തം സതാനിസംസം. ഏത്തകം പുഞ്ഞഫലം തുമ്ഹാകം പത്തിം കത്വാ ദമ്മി, മയ്ഹം കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം ആഹരഥാ’’തി തിക്ഖത്തും അനുസ്സാവേസി. തത്ഥ അധിവത്ഥോ നാഗരാജാ തം സദ്ദം സുത്വാ മഹല്ലകവേസേന തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം വദേസീ’’തി ആഹ. സോ പുനപി തഥേവ വത്വാ ‘‘മയ്ഹം തം പത്തിം ദേഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ദേമീ’’തി ആഹ. പുനപി ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ദേമി, സാമീ’’തി ആഹ. ഏവം സോ ദ്വേ തയോ വാരേ പത്തിം ആഹരാപേത്വാ കുമുദുപ്പലേഹി സദ്ധിം അരുണവതീമത്തികം അദാസി.

രാജാ പന ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സാ നാമ ബഹുമായാ, സചേ സോ കേനചി ഉപായേന ലഭേയ്യ, കിച്ചം മേ ന നിപ്ഫജ്ജേയ്യാ’’തി. സോ കാലസ്സേവ ദ്വാരം പിദഹാപേത്വാ മുദ്ദികം അത്തനോ സന്തികം ആഹരാപേസി. ഇതരോപി പുരിസോ രഞ്ഞോ ന്ഹാനവേലായമേവാഗന്ത്വാ ദ്വാരം അലഭന്തോ ദ്വാരപാലം പക്കോസേത്വാ ‘‘ദ്വാരം വിവരാ’’തി ആഹ. ‘‘ന സക്കാ വിവരിതും, രാജാ കാലസ്സേവ മുദ്ദികം ദത്വാ രാജഗേഹം ആഹരാപേസീ’’തി. സോ ‘‘രാജദൂതോ അഹം, ദ്വാരം വിവരാ’’തി വത്വാപി ‘‘ദ്വാരം അലഭന്തോ നത്ഥി മേ ഇദാനി ജീവിതം. കിം നു ഖോ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദ്വാരസ്സ ഉപരിഉമ്മാരേ മത്തികാപിണ്ഡം ഖിപിത്വാ തസ്സൂപരി പുപ്ഫാനി ലഗ്ഗേത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തോ, ‘‘അമ്ഭോ, നഗരവാസിനോ രഞ്ഞോ മയാ ആണത്തിയാ ഗതഭാവം ജാനാഥ, രാജാ മം അകാരണേന വിനാസേതുകാമോ’’തി തിക്ഖത്തും വിരവിത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ നാമ മുദുഹദയാ, വിഹാരം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. ഇമേ ഹി നാമ സത്താ സുഖിതകാലേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥിഭാവമ്പി അജാനിത്വാ ദുക്ഖാഭിഭൂതകാലേ വിഹാരം ഗന്തുകാമാ ഹോന്തി, തസ്മാ സോപി ‘‘മേ അഞ്ഞം താണം നത്ഥീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഫാസുകട്ഠാനേ നിപജ്ജി. അഥ രഞ്ഞോപി തം രത്തിം നിദ്ദം അലഭന്തസ്സ തം ഇത്ഥിം അനുസ്സരന്തസ്സ കാമപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘വിഭാതക്ഖണേയേവ തം പുരിസം ഘാതാപേത്വാ തം ഇത്ഥിം ആനേസ്സാമീ’’തി.

തസ്മിം ഖണേയേവ സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്താ ചത്താരോ പുരിസാ പക്കുഥിതായ ഉക്ഖലിയാ തണ്ഡുലാ വിയ സമ്പരിവത്തകം പച്ചമാനാ തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ഹേട്ഠിമതലം പത്വാ അപരേഹി തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി പുന മുഖവട്ടിയം പാപുണിംസു. തേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകേത്വാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരം വത്വാ പരിവത്തിത്വാ ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ. രാജാ നിദ്ദം അലഭന്തോ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ തം സദ്ദം സുത്വാ ഭീതോ ഉത്രസ്തമാനസോ ‘‘കിം നു ഖോ മയ്ഹം ജീവിതന്തരായോ ഭവിസ്സതി, ഉദാഹു മേ അഗ്ഗമഹേസിയാ, ഉദാഹു മേ രജ്ജം വിനസ്സിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ സകലരത്തിം അക്ഖീനി നിമീലേതും നാസക്ഖി. സോ അരുണുഗ്ഗമനവേലായ ഏവ പുരോഹിതം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ആചരിയ, മയാ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ മഹന്താ ഭേരവസദ്ദാ സുതാ, ‘രജ്ജസ്സ വാ അഗ്ഗമഹേസിയാ വാ മയ്ഹം വാ കസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’തി ന ജാനാമി, തേന മേ ത്വം പക്കോസാപിതോ’’തി ആഹ. മഹാരാജ, കിം തേ സദ്ദാ സുതാതി? ‘‘ആചരിയ, ദു-ഇതി സ-ഇതി ന-ഇതി സോ-ഇതീതി ഇമേ സദ്ദേ അസ്സോസിം, ഇമേസം നിപ്ഫത്തിം ഉപധാരേഹീ’’തി. ബ്രാഹ്മണസ്സ മഹാഅന്ധകാരം പവിട്ഠസ്സ വിയ ന കിഞ്ചി പഞ്ഞായതി, ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘പന ലാഭസക്കാരോ മേ പരിഹായിസ്സതീ’’തി ഭായിത്വാ ‘‘ഭാരിയം, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം, ആചരിയാ’’തി? ‘‘ജീവിതന്തരായോ തേ പഞ്ഞായതീ’’തി. സോ ദ്വിഗുണം ഭീതോ, ‘‘ആചരിയ, അത്ഥി കിഞ്ചി പന പടിഘാതകാരണ’’ന്തി ആഹ. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, മാ ഭായി, അഹം തയോ വേദേ ജാനാമീ’’തി. ‘‘കിം പന ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ‘‘സബ്ബസതയഞ്ഞം യജിത്വാ ജീവിതം ലഭിസ്സസി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി? ഹത്ഥിസതം അസ്സസതം ഉസഭസതം ധേനുസതം അജസതം ഉരബ്ഭസതം കുക്കുടസതം സൂകരസതം ദാരകസതം ദാരികാസതന്തി ഏവം ഏകേകം പാണജാതിം സതം സതം കത്വാ ഗണ്ഹാപേന്തോ ‘‘സചേ മിഗജാതിമേവ ഗണ്ഹാപേസ്സാമി, ‘അത്തനോ ഖാദനീയമേവ ഗണ്ഹാപേതീ’തി വക്ഖന്തീ’’തി ഹത്ഥിഅസ്സമനുസ്സേപി ഗണ്ഹാപേതി. രാജാ ‘‘മമ ജീവിതമേവ മയ്ഹം ലാഭോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സബ്ബപാണേ സീഘം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ആണത്തമനുസ്സാ അധികതരം ഗണ്ഹിംസു. വുത്തമ്പി ചേതം കോസലസംയുത്തേ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, പഞ്ച ച ഉസഭസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരിസതാനി പഞ്ച ച അജസതാനി പഞ്ച ച ഉരബ്ഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ, തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൦).

മഹാജനോ അത്തനോ അത്തനോ പുത്തധീതുഞാതീനം അത്ഥായ പരിദേവമാനോ മഹാസദ്ദമകാസി, മഹാപഥവീഉന്ദ്രിയനസദ്ദോ വിയ അഹോസി. അഥ മല്ലികാ ദേവീ തം സദ്ദം സുത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, മഹാരാജ, ഇന്ദ്രിയാനി അപാകതികാനി, കിലന്തരൂപാനി വിയ പഞ്ഞായന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം തുയ്ഹം, മല്ലികേ, ത്വം മമ കണ്ണമൂലേന ആസിവിസമ്പി ഗച്ഛന്തം ന ജാനാസീ’’തി? ‘‘കിം പനേതം, ദേവാ’’തി? ‘‘രത്തിഭാഗേ മേ ഏവരൂപോ നാമ സദ്ദോ സുതോ, സ്വാഹം പുരോഹിതം പുച്ഛിത്വാ ജീവിതന്തരായോ തേ പഞ്ഞായതി, സബ്ബസതയഞ്ഞം യജിത്വാ ജീവിതം ലഭിസ്സസീ’’തി സുത്വാ ‘‘മമ ജീവിതമേവ മയ്ഹം ലാഭോ’’തി ഇമേ പാണേ ഗണ്ഹാപേസിന്തി. മല്ലികാ ദേവീ, ‘‘അന്ധബാലോസി, മഹാരാജ, കിഞ്ചാപി മഹാഭക്ഖോസി, അനേകസൂപബ്യഞ്ജനവികതികം ദോണപാകം ഭോജനം ഭുഞ്ജസി, ദ്വീസു രട്ഠേസു രജ്ജം കാരേസി, പഞ്ഞാ പന തേ മന്ദാ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ഏവം വദേസി, ദേവീ’’തി? ‘‘കഹം തയാ അഞ്ഞസ്സ മരണേന അഞ്ഞസ്സ ജീവിതലാഭോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, അന്ധബാലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കഥം ഗഹേത്വാ കസ്മാ മഹാജനസ്സ ഉപരി ദുക്ഖം ഖിപസി, ധുരവിഹാരേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ അതീതാദീസു അപ്പടിഹതഞാണോ സത്ഥാ വസതി, തം പുച്ഛിത്വാ തസ്സോവാദം കരോഹീ’’തി വുത്തേ രാജാ സല്ലഹുകേഹി യാനേഹി മല്ലികായ സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ മരണഭയതജ്ജിതോ കിഞ്ചി വത്തും അസക്കോന്തോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി പഠമതരം ആലപി. സോ തുണ്ഹീയേവ നിസീദി. തതോ മല്ലികാ ഭഗവതോ ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, രഞ്ഞാ കിര മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ സദ്ദോ സുതോ. അഥ നം പുരോഹിതസ്സ ആരോചേസി. പുരോഹിതോ ‘ജീവിതന്തരായോ തേ ഭവിസ്സതി, തസ്സ പടിഘാതത്ഥായ സബ്ബസതേ പാണേ ഗഹേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന യഞ്ഞേ യജിതേ ജീവിതം ലഭിസ്സസീ’തി ആഹ. രാജാ പാണേ ഗണ്ഹാപേസി, തേനായം മയാ ഇധാനീതോ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിന്തി തേ സദ്ദോ സുതോ’’തി? സോ അത്തനാ സുതനിയാമേനേവ ആചിക്ഖി. തഥാഗതസ്സ തം സുത്വാവ ഏകോഭാസോ അഹോസി. അഥ നം സത്താ ആഹ – ‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, തവ അന്തരായോ നത്ഥി, പാപകമ്മിനോ സത്ഥാ അത്തനോ ദുക്ഖം ആവീകരോന്താ ഏവമാഹംസൂ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, തേഹി കത’’ന്തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ തേസം കമ്മം ആചിക്ഖിതും ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സുണാഹീ’’തി വത്വാ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ വീസതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു കസ്സപോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വീസതിയാ ഖീണാസവസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരമാനോ ബാരാണസിമഗമാസി. ബാരാണസിവാസിനോ ദ്വേപി തയോപി ബഹുതരാപി ഏകതോ ഹുത്വാ ആഗന്തുകദാനം പവത്തയിംസു. തദാ ബാരാണസിയം ചത്താലീസകോടിവിഭവാ ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ സഹായകാ അഹേസും. തേ മന്തയിംസു – ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ ബഹുധനം, തേന കിം കരോമാ’’തി? ‘‘ഏവരൂപേ ബുദ്ധേ ചാരികം ചരമാനേ ദാനം ദസ്സാമ, സീലം രക്ഖിസ്സാമ, പൂജം കരിസ്സാമാ’’തി ഏകോപി അവത്വാ തേസു ഏകോ താവ ഏവമാഹ – ‘‘തിഖിണസുരം പിവന്താ മധുരമംസം ഖാദന്താ വിചരിസ്സാമ, ഇദം അമ്ഹാകം ജീവിതഫല’’ന്തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘ദേവസികം തിവസ്സികഗന്ധസാലിഭത്തം നാനഗ്ഗരസേഹി ഭുഞ്ജന്താ വിചരിസ്സാമാ’’തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘നാനപ്പകാരം പൂവഖജ്ജകവികതിം പചാപേത്വാ ഖാദന്താ വിചരിസ്സാമാ’’തി. അപരോപി ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മാ മയം അഞ്ഞം കിഞ്ചി ന കരിസ്സാമ, ‘ധനം ദസ്സാമാ’തി വുത്തേ അനിച്ഛമാനാ ഇത്ഥീ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ധനേന പലോഭേത്വാ പാരദാരികകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, സാധൂ’’തി സബ്ബേവ തസ്സ കഥായ അട്ഠംസു.

തേ തതോ പട്ഠായ അഭിരൂപാനം ഇത്ഥീനം ധനം പേസേത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി പാരദാരികകമ്മം കത്വാ കാലം കത്വാ അവീചിനിരയേ നിബ്ബത്താ. തേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തത്ഥ കാലം കത്വാ പക്കാവസേസേന സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്തിത്വാ തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ഹേട്ഠിമതലം പത്വാ പുനപി തിംസായ വസ്സസഹസ്സേഹി ലോഹകുമ്ഭിമുഖം പത്വാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാ ഹുത്വാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരം വത്വാ പുന പരിവത്തിത്വാ, ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ. ‘‘വദേഹി, മഹാരാജ, പഠമം തേ കിം സദ്ദോ നാമ സുതോ’’തി? ‘‘ദു-ഇതി, ഭന്തേ’’തി. സത്ഥാ തേന അപരിപുണ്ണം കത്വാ വുത്തം ഗാഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ –

‘‘ദുജ്ജീവിതമജീവിമ്ഹ, യേ സന്തേ ന ദദമ്ഹസേ;

വിജ്ജമാനേസു ഭോഗേസു, ദീപം നാകമ്ഹ അത്തനോ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൫൩; പേ. വ. ൮൦൪);

അഥ രഞ്ഞോ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥം പകാസേത്വാ, ‘‘കിം തേ, മഹാരാജ, ദുതിയസദ്ദോ തതിയസദ്ദോ ചതുത്ഥസദ്ദോ സുതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏവം നാമാ’’തി വുത്തേ അവസേസം പരിപൂരേന്തോ –

‘‘സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

നിരയേ പച്ചമാനാനം, കദാ അന്തോ ഭവിസ്സതി.

‘‘നത്ഥി അന്തോ കുതോ അന്തോ, ന അന്തോ പടിദിസ്സതി;

തദാ ഹി പകതം പാപം, മമ തുയ്ഹഞ്ച മാരിസാ.

‘‘സോഹം നൂന ഇതോ ഗന്ത്വാ, യോനിം ലദ്ധാന മാനുസിം;

വദഞ്ഞൂ സീലസമ്പന്നോ, കാഹാമി കുസലം ബഹു’’ന്തി. (ജാ. ൧.൪.൫൪-൫൬; പേ. വ. ൮൦൨, ൮൦൩, ൮൦൫) –

പടിപാടിയാ ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ താസം അത്ഥം പകാസേത്വാ ‘‘ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, തേ ചത്താരോ ജനാ ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാപി വത്തും അസക്കോന്താ ഏകകമേവ അക്ഖരം വത്വാ പുന ലോഹകുമ്ഭിമേവ പവിട്ഠാ’’തി ആഹ.

രഞ്ഞാ കിര പസേനദികോസലേന തസ്സ സദ്ദസ്സ സുതകാലതോ പട്ഠായ തേ ഹേട്ഠാ ഭസ്സന്തി ഏവ, അജ്ജാപി ഏകം വസ്സസഹസ്സം നാതിക്കമന്തി. രഞ്ഞോ തം ദേസനം സുത്വാ മഹാസംവേഗോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘ഭാരിയം വതിദം പാരദാരികകമ്മം നാമ, ഏകം കിര ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ ചുതാ സട്ഠിയോജനികായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി പച്ചിത്വാ ഏവമ്പി നേസം ദുക്ഖാ മുച്ചനകാലോ ന പഞ്ഞായതി, അഹമ്പി പരദാരേ സിനേഹം കത്വാ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദം ന ലഭിം, ഇദാനി ഇതോ പട്ഠായ പരദാരേ മാനസം ന ബന്ധിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാഗതം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജ മേ രത്തിയാ ദീഘഭാവോ ഞാതോ’’തി. സോപി പുരിസോ തത്ഥേവ നിസിന്നോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ലദ്ധോ മേ ബലവപ്പച്ചയോ’’തി സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, രഞ്ഞാ താവ അജ്ജ രത്തിയാ ദീഘഭാവോ ഞാതോ, അഹം പന ഹിയ്യോ സയമേവ യോജനസ്സ ദീഘഭാവം അഞ്ഞാസി’’ന്തി. സത്ഥാ ദ്വിന്നമ്പി കഥം സംസന്ദിത്വാ ‘‘ഏകച്ചസ്സ രത്തി ദീഘാ ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ യോജനം ദീഘം ഹോതി, ബാലസ്സ പന സംസാരോ ദീഘോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൬൦. ‘‘ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി, ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം;

ദീഘോ ബാലാന സംസാരോ, സദ്ധമ്മം അവിജാനത’’ന്തി.

തത്ഥ ദീഘാതി രത്തി നാമേസാ തിയാമമത്താവ, ജാഗരന്തസ്സ പന ദീഘാ ഹോതി, ദ്വിഗുണതിഗുണാ വിയ ഹുത്വാ ഖായതി. തസ്സാ ദീഘഭാവം അത്താനം മങ്കുണസങ്ഘസ്സ ഭത്തം കത്വാ യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ സമ്പരിവത്തകം സേമാനോ മഹാകുസീതോപി, സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സിരിസയനേ സയമാനോ കാമഭോഗീപി ന ജാനാതി, സബ്ബരത്തിം പന പധാനം പദഹന്തോ യോഗാവചരോ ച, ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ധമ്മകഥികോ ച, ആസനസമീപേ ഠത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ ച, സീസരോഗാദിഫുട്ഠോ വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദനാദിം പത്തോ വാ വേദനാഭിഭൂതോ ച, രത്തിം മഗ്ഗപടിപന്നോ അദ്ധികോ ച ജാനാതി. യോജനന്തി യോജനമ്പി ചതുഗാവുതമത്തമേവ, സന്തസ്സ പന കിലന്തസ്സ ദീഘം ഹോതി, ദ്വിഗുണതിഗുണം വിയ ഖായതി. സകലദിവസഞ്ഹി മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ കിലന്തോ പടിപഥം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘പുരതോ ഗാമോ കീവദൂരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യോജന’’ന്തി വുത്തേ ഥോകം ഗന്ത്വാ അപരമ്പി പുച്ഛിത്വാ തേനാപി ‘‘യോജന’’ന്തി വുത്തേ പുന ഥോകം ഗന്ത്വാ അപരമ്പി പുച്ഛതി. സോപി ‘‘യോജന’’ന്തി വദതി. സോ പുച്ഛിതപുച്ഛിതാ യോജനന്തേവ വദന്തി, ദീഘം വതിദം യോജനം, ഏകയോജനം ദ്വേ തീണി യോജനാനി വിയ മഞ്ഞേതി. ബാലാനന്തി ഇധലോകപരലോകത്ഥം പന അജാനന്താനം ബാലാനം സംസാരവട്ടസ്സ പരിയന്തം കാതും അസക്കോന്താനം യം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയഭേദം സദ്ധമ്മം ഞത്വാ സംസാരസ്സ അന്തം കരോന്തി, തം സദ്ധമ്മം അവിജാനതം സംസാരോ ദീഘോ നാമ ഹോതി. സോ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ ദീഘോ നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ, പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨൪). ബാലാനം പന പരിയന്തം കാതും അസക്കോന്താനം അതിദീഘോയേവാതി.

ദേസനാവസാനേ സോ പുരിസോ സോതാപത്തിഫലം പത്തോ, അഞ്ഞേപി ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ ജാതാതി.

രാജാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തോയേവ തേ സത്തേ ബന്ധനാ മോചേസി. തത്ഥ ഇത്ഥിപുരിസാ ബന്ധനാ മുത്താ സീസം ന്ഹത്വാ സകാനി ഗേഹാനി ഗച്ഛന്താ ‘‘ചിരം ജീവതു നോ, അയ്യാ, മല്ലികാ ദേവീ, തം നിസ്സായ ജീവിതം ലഭിമ്ഹാ’’തി മല്ലികായ ഗുണകഥം കഥയിംസു. സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ പണ്ഡിതാ വതായം, മല്ലികാ, അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ ജീവിതദാനം അദാസീ’’തി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ തേസം ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ ധമ്മസഭം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മല്ലികാ, ഇദാനേവ അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ജീവിതദാനം ദേതി, പുബ്ബേപി അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പകാസന്തോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം രഞ്ഞോ പുത്തോ ഏകം നിഗ്രോധരുക്ഖം ഉപസങ്കമിത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തായ ദേവതായ ആയാചി – ‘‘സാമി ദേവരാജ, ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ ഏകസതരാജാനോ ഏകസതഅഗ്ഗമഹേസിയോ, സചാഹം പിതു അച്ചയേന രജ്ജം ലഭിസ്സാമീ, ഏതേസം ഗലലോഹിതേന ബലിം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പിതരി കാലകതേ രജ്ജം പത്വാ ‘‘ദേവതായ മേ ആനുഭാവേന രജ്ജം പത്തം, ബലിമസ്സാ കരിസ്സാമീ’’തി മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം രാജാനം അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ തേന സദ്ധിം അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബേ രാജാനോ അത്തനോ വസേ കത്വാ സദ്ധിം അഗ്ഗമഹേസീഹി ആദായ ഗച്ഛന്തോ ഉഗ്ഗസേനസ്സ നാമ സബ്ബകനിട്ഠസ്സ രഞ്ഞോ ധമ്മദിന്നാ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ ഗരുഗബ്ഭാ, തം ഓഹായ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഏത്തകജനം വിസപാനകം പായേത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖമൂലം സോധാപേസി. ദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ ഏത്തകേ രാജാനോ ഗണ്ഹന്തോ ‘മം നിസ്സായ ഗഹിതാ ഇമേ’തി ചിന്തേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന മയ്ഹം ബലിം കാതുകാമോ, സചേ പനായം ഏതേ ഘാതേസ്സതി, ജമ്ബുദീപേ രാജവംസോ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, രുക്ഖമൂലേപി, മേ അസുചി ഭവിസ്സതി, സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ ഏതം നിവാരേതു’’ന്തി. സാ ഉപധാരേന്തീ ‘‘നാഹം സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഞത്വാ അഞ്ഞമ്പി ദേവതം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ത്വം സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. തായപി പടിക്ഖിത്താ അഞ്ഞമ്പി അഞ്ഞമ്പീതി ഏവം സകലചക്കവാളദേവതായോ ഉപസങ്കമിത്വാ താഹിപി പടിക്ഖിത്താ ചതുന്നം മഹാരാജൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മയം ന സക്കോമ, അമ്ഹാകം പന രാജാ അമ്ഹേഹി പുഞ്ഞേന ച പഞ്ഞായ ച വിസിട്ഠോ, തം പുച്ഛാ’’തി തേഹിപി പടിക്ഖിത്തകാലേ സക്കം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേസു അപ്പോസ്സുക്കതം ആപന്നേസു ഖത്തിയവംസോ ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി, തസ്സ പടിസരണം ഹോഥാ’’തി ആഹ. സക്കോ ‘‘അഹമ്പി നം പടിബാഹിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഉപായം പന തേ വക്ഖാമീ’’തി വത്വാ ഉപായം ആചിക്ഖി – ‘‘ഗച്ഛ, ത്വം രഞ്ഞോ പസ്സന്തസ്സേവ രത്തവത്ഥം നിവാസേത്വാ അത്തനോ രുക്ഖതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗമനാകാരം ദസ്സേഹി. അഥ തം രാജാ ‘ദേവതാ ഗച്ഛതി, നിവത്താപേസ്സാമി ന’ന്തി നാനപ്പകാരേന യാചിസ്സതി. അഥ നം വദേയ്യാസി ‘ത്വം ഏകസതരാജാനോ സദ്ധിം അഗ്ഗമഹേസീഹി ആനേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന ബലിം കരിസ്സാമീ’തി മയ്ഹം ആയാചിത്വാ ഉഗ്ഗസേനസ്സ രഞ്ഞോ ദേവിം ഓഹായ ആഗതോ, നാഹം താദിസസ്സ മുസാവാദസ്സ ബലിം സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി, ‘‘ഏവം കിര വുത്തേ രാജാ തം ആണാപേസ്സതി, സാ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ ജീവിതദാനം ദസ്സതീ’’തി. ഇമിനാ കാരണേന സക്കോ ദേവതായ ഇമം ഉപായം ആചിക്ഖി. ദേവതാ തഥാ അകാസി.

രാജാപി തം ആണാപേസി. സാ ആഗന്ത്വാ തേസം രാജൂനം പരിയന്തേ നിസിന്നമ്പി അത്തനോ രാജാനമേവ വന്ദി. രാജാ ‘‘മയി സബ്ബരാജജേട്ഠകേ ഠിതേ സബ്ബകനിട്ഠം അത്തനോ സാമികം വന്ദതീ’’തി തസ്സാ കുജ്ഝി. അഥ നം സാ ആഹ – ‘‘കിം മയ്ഹം തയി പടിബദ്ധം, അയം പന മേ സാമികോ ഇസ്സരിയസ്സ ദായകോ, ഇമം അവന്ദിത്വാ കസ്മാ തം വന്ദിസ്സാമീ’’തി? രുക്ഖദേവതാ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തം പുപ്ഫമുട്ഠിനാ പൂജേസി. പുന രാജാ ആഹ – ‘‘സചേ മം ന വന്ദസി, മയ്ഹം രജ്ജസിരിദായികം ഏവം മഹാനുഭാവം ദേവതം കസ്മാ ന വന്ദസീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, തയാ അത്തനോ പുഞ്ഞേ ഠത്വാ രാജാനോ ഗഹിതാ, ന ദേവതായ ഗഹേത്വാ ദിന്നാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തഥേവ പൂജേസി. പുന സാ രാജാനം ആഹ – ‘‘ത്വം ‘ദേവതായ മേ ഏത്തകാ രാജാനോ ഗഹേത്വാ ദിന്നാ’തി വദേസി, ഇദാനി തേ ദേവതായ ഉപരി വാമപസ്സേ രുക്ഖോ അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സാ തം അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേതും കസ്മാ നാസക്ഖി, യദി ഏവം മഹാനുഭാവാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ തഥേവ പൂജേസി.

സാ കഥയമാനാ ഠിതാ രോദി ചേവ ഹസി ച. അഥ നം രാജാ ‘‘കിം ഉമ്മത്തികാസീ’’തി ആഹ. ‘‘കസ്മാ ദേവ ഏവം വദേസി’’? ‘‘ന മാദിസിയോ ഉമ്മത്തികാ ഹോന്തീ’’തി. അഥ ‘‘നം കിം കാരണാ രോദസി ചേവ ഹസസി ചാ’’തി? ‘‘സുണാഹി, മഹാരാജ, അഹഞ്ഹി അതീതേ കുലധീതാ ഹുത്വാ പതികുലേ വസന്തീ സാമികസ്സ സഹായകം പാഹുനകം ആഗതം ദിസ്വാ തസ്സ ഭത്തം പചിതുകാമാ ‘മംസം ആഹരാ’തി ദാസിയാ കഹാപണം ദത്വാ തായ മംസം അലഭിത്വാ ആഗതായ ‘നത്ഥി മംസ’ന്തി വുത്തേ ഗേഹസ്സ പച്ഛിമഭാഗേ സയിതായ ഏളികായ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ഭത്തം സമ്പാദേസിം. സാഹം ഏകിസ്സായ ഏളികായ സീസം ഛിന്ദിത്വാ നിരയേ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസേന തസ്സാ ലോമഗണനായ സീസച്ഛേദം പാപുണിം, ‘ത്വം ഏത്തകം ജനം വധിത്വാ കദാ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സസീ’തി ഏവമഹം തവ ദുക്ഖം അനുസ്സരന്തീ രോദി’’ന്തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഏകിസ്സാ കണ്ഠം ഛേത്വാന, ലോമഗണനായ പച്ചിസം;

ബഹൂനം കണ്ഠേ ഛേത്വാന, കഥം കാഹസി ഖത്തിയാ’’തി.

അഥ ‘‘കസ്മാ ത്വം ഹസസീ’’തി? ‘‘‘ഏതസ്മാ ദുക്ഖാ മുത്താമ്ഹീ’തി തുസ്സിത്വാ, മഹാരാജാ’’തി. പുനപി തം ദേവതാ ‘‘ഏവം, ഭദ്ദേ, ഏവം, ഭദ്ദേ’’തി വത്വാ പുപ്ഫമുട്ഠിനാ പൂജേസി. രാജാ ‘‘അഹോ മേ ഭാരിയം കതം കമ്മം, അയം കിര ഏകം ഏളികം വധിത്വാ നിരയേ പക്കാവസേസേന തസ്സാ ലോമഗണനായ സീസച്ഛേദം പാപുണി, അഹം ഏത്തകം ജനം വധിത്വാ കദാ സോത്ഥിം പാപുണിസ്സാമീ’’തി സബ്ബേ രാജാനോ മോചേത്വാ അത്തനോ മഹല്ലകതരേ വന്ദിത്വാ ദഹരദഹരാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സബ്ബേ ഖമാപേത്വാ സകസകട്ഠാനമേവ പഹിണി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭിക്ഖവേ, ന ഇദാനേവ, മല്ലികാ ദേവീ, അത്തനോ പഞ്ഞം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ജീവിതദാനം ദേതി, പുബ്ബേപി അദാസിയേവാ’’തി വത്വാ അതീതം സമോധാനേസി – ‘‘തദാ ബാരാണസിരാജാ പസേനദി കോസലോ അഹോസി, ധമ്മദിന്നാ, ദേവീ മല്ലികാ, രുക്ഖദേവതാ അഹമേവാ’’തി. ഏവം അതീതം സമോധാനേത്വാ പുന ധമ്മം ദേസേന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതോ നാമ ന കത്തബ്ബയുത്തകോ. പാണാതിപാതിനോ ഹി ദീഘരത്തം സോചന്തീ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

‘‘ഇധ സോചതി പേച്ച സോചതി,

പാപകാരീ ഉഭയത്ഥ സോചതി;

സോ സോചതി സോ വിഹഞ്ഞതി,

ദിസ്വാ കമ്മകിലിട്ഠമത്തനോ’’തി. (ധ. പ. ൧൫);

‘‘ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യും, ദുക്ഖായം ജാതിസമ്ഭവോ;

ന പാണോ പാണിനം ഹഞ്ഞേ, പാണഘാതീ ഹി സോചതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൮);

അഞ്ഞതരപുരിസവത്ഥു പഠമം.