൮. വിസാഖാവത്ഥു

യഥാപി പുപ്ഫരാസിമ്ഹാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ഉപനിസ്സായ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ വിസാഖം ഉപാസികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര അങ്ഗരട്ഠേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തസ്സാ സത്തവസ്സികകാലേ സത്ഥാ സേലബ്രാഹ്മണാദീനം ബോധനേയ്യബന്ധവാനം ഉപനിസ്സയസമ്പദം ദിസ്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ചാരികം ചരമാനോ തം നഗരം പാപുണി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ മേണ്ഡകോ, ഗഹപതി, തസ്മിം നഗരേ പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം കരോതി. പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മേണ്ഡകോ സേട്ഠി, ചന്ദപദുമാ നാമ തസ്സേവ ജേട്ഠകഭരിയാ, തസ്സേവ ജേട്ഠകപുത്തോ ധനഞ്ചയോ നാമ, തസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവീ നാമ, മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ ദാസോ പുണ്ണോ നാമാതി. ന കേവലഞ്ച മേണ്ഡകസേട്ഠിയേവ, ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ പന വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ നാമ അഹേസും – ജോതികോ, ജടിലോ, മേണ്ഡകോ, പുണ്ണകോ, കാകവലിയോതി. തേസു അയം മേണ്ഡകസേട്ഠി ദസബലസ്സ അത്തനോ നഗരം സമ്പത്തഭാവം ഞത്വാ പുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ധീതരം വിസാഖം ദാരികം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹമ്പി മങ്ഗലം, അമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലം, തവ പരിവാരേഹി പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ പഞ്ചഹി ദാസിസതേഹി പരിവുതാ ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തഥാ അകാസി. കാരണാകാരണേസു പന കുസലത്താ യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി, യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികാവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥസ്സാ ചരിയാവസേന സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാവസാനേ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. മേണ്ഡകസേട്ഠിപി ഖോ സത്ഥാരമുപസങ്കമിത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ അത്തനോ നിവേസനേ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ ഏതേനേവ ഉപായേന അഡ്ഢമാസം മഹാദാനമദാസി. സത്ഥാ ഭദ്ദിയനഗരേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന ബിമ്ബിസാരോ ച പസേനദി കോസലോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭഗിനിപതികാ ഹോന്തി. അഥേകദിവസം കോസലരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ബിമ്ബിസാരസ്സ വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ മഹാപുഞ്ഞാ വസന്തി, മയ്ഹം വിജിതേ ഏകോപി താദിസോ നത്ഥി, യംനൂനാഹം ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകം മഹാപുഞ്ഞം യാചേയ്യ’’ന്തി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘കിം കാരണാ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘‘തുമ്ഹാകം വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ മഹാപുഞ്ഞാ വസന്തി, തതോ ഏകം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി ആഗതോമ്ഹി, തേസു മേ ഏകം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാകുലാനി അമ്ഹേഹി ചാലേതും ന സക്കാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം അലദ്ധാ ന ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ അമച്ചേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ ‘‘ജോതികാദീനം മഹാകുലാനം ചാലനം നാമ മഹാപഥവിയാ ചാലനസദിസം, മേണ്ഡകമഹാസേട്ഠിസ്സ പുത്തോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി നാമ അത്ഥി, തേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ പടിവചനം തേ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ, താത, കോസലരാജാ ‘‘‘ഏകം ധനസേട്ഠിം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി വദതി, ത്വം തേന സദ്ധിം ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേസു പഹിണന്തേസു ഗമിസ്സാമി, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പരിവച്ഛം കത്വാ ഗച്ഛ, താതാ’’തി. സോ അത്തനോ കത്തബ്ബയുത്തകമകാസി. രാജാപിസ്സ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ, ‘‘ഇമം ആദായ ഗച്ഛഥാ’’തി പസേനദിരാജാനം ഉയ്യോജേസി. സോ തം ആദായ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകം ഫാസുകട്ഠാനം പത്വാ നിവാസം ഗണ്ഹി, അഥ നം ധനഞ്ചയസേട്ഠി പുച്ഛി – ‘‘ഇദം കസ്സ വിജിത’’ന്തി? ‘‘മയ്ഹം, സേട്ഠീ’’തി. ‘‘കീവ ദൂരോ ഇതോ സാവത്ഥീ’’തി? ‘‘സത്തയോജനമത്ഥകേ’’തി. ‘‘അന്തോനഗരം സമ്ബാധം, അമ്ഹാകം പരിജനോ മഹന്തോ, സചേ രോചേഥ, ഇധേവ വസേയ്യാമ, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്മിം ഠാനേ നഗരം മാപേത്വാ തസ്സ ദത്വാ അഗമാസി. തസ്മിം പദേസേ സയം വസനട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ നഗരസ്സ സാകേതന്ത്വേവ നാമം അഹോസി.

സാവത്ഥിയമ്പി ഖോ മിഗാരസേട്ഠിനോ പുത്തോ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ വയപ്പത്തോ അഹോസി. അഥ നം മാതാപിതരോ വദിംസു – ‘‘താത, തവ രുച്ചനട്ഠാനേ ഏകം ദാരികം ഉപധാരേഹീ’’തി. ‘‘‘മയ്ഹം ഏവരൂപായ ഭരിയായ കിച്ചം നത്ഥീ’തി, പുത്ത, മാ ഏവം കരി, കുലം നാമ അപുത്തകം ന തിട്ഠതീ’’തി. സോ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ ‘‘തേന ഹി പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ദാരികം ലഭമാനോ തുമ്ഹാകം വചനം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കാനി പനേതാനി പഞ്ച കല്യാണാനി നാമ, താതാ’’തി. കേസകല്യാണം, മംസകല്യാണം, അട്ഠികല്യാണം, ഛവികല്യാണം, വയകല്യാണന്തി. മഹാപുഞ്ഞായ ഹി ഇത്ഥിയാ കേസാ മോരകലാപസദിസാ ഹുത്വാ മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സട്ഠാ നിവാസനന്തം പഹരിത്വാ നിവത്തിത്വാ ഉദ്ധഗ്ഗാ തിട്ഠന്തി, ഇദം കേസകല്യാണം നാമ, ദന്താവരണം ബിമ്ബഫലസദിസം വണ്ണസമ്പന്നം സമം സുഫുസിതം ഹോതി, ഇദം മംസകല്യാണം നാമ, ദന്താ സുക്കാ സമാ അവിരളാ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതവജിരപന്തി വിയ സമച്ഛിന്നസങ്ഖപന്തി വിയ ച സോഭന്തി, ഇദം അട്ഠികല്യാണം നാമ, കാളിയാ ചുണ്ണകാദീഹി അവിലിത്തോ ഏവ ഛവിവണ്ണോ സിനിദ്ധോ നീലുപ്പലദാമസദിസോ ഹോതി, ഓദാതായ ച കണികാരപുപ്ഫദാമസദിസോ ഹോതി, ഇദം ഛവികല്യാണം നാമ, ദസക്ഖത്തും വിജാതാപി ഖോ പന സകിം വിജാതാ വിയ അവിഗതയോബ്ബനായേവ ഹോതി, ഇദം വയകല്യാണം നാമ ഹോതി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ അട്ഠുത്തരസതബ്രാഹ്മണേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ ‘‘പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ ഇത്ഥിയോ നാമ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമ, ഹോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏവരൂപം ദാരികം പരിയേസിതും അട്ഠ ജനാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘ആഗതകാലേ വോ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമ, ഗച്ഛഥ, ഏവരൂപം ദാരികം പരിയേസഥ, ദിട്ഠകാലേ ച ഇമം പിലന്ധനം ദദേയ്യാഥാ’’തി സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണമാലം ദത്വാ ഉയ്യോജേസും.

തേ മഹന്തമഹന്താനി നഗരാനി ഗന്ത്വാ പരിയേസമാനാ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ദാരികം അദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ ആഗച്ഛന്താ വിവടനക്ഖത്തദിവസേ സാകേതം അനുപ്പത്താ – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം കമ്മം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീ’’തി ചിന്തയിംസു. തസ്മിം പന നഗരേ അനുസംവച്ഛരം വിവടനക്ഖത്തം നാമ ഹോതി. തദാ ബഹി അനിക്ഖമനകുലാനിപി പരിവാരേന സദ്ധിം ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ അപ്പടിച്ഛന്നേന സരീരേന പദസാവ നദീതീരം ഗച്ഛന്തി. തസ്മിം ദിവസേ ഖത്തിയമഹാസാലാദീനം പുത്താപി ‘‘അത്തനോ സമാനജാതികം മനാപം കുലദാരികം ദിസ്വാ മാലാഗുളേന പരിക്ഖിപിസ്സാമാ’’തി തം തം മഗ്ഗം നിസ്സായ തിട്ഠന്തി. തേപി ഖോ ബ്രാഹ്മണാ നദീതീരേ ഏകം സാലം പവിസിത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘തസ്മിം ഖണേ വിസാഖാ പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ഹുത്വാ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി പരിവുതാ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹായിസ്സാമീ’’തി തം പദേസം പത്താ, അഥ ഖോ മേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പാവസ്സി. പഞ്ചസതാ കുമാരികായോ വേഗേന ഗന്ത്വാ സാലം പവിസിംസു. ബ്രാഹ്മണാ ഓലോകേന്താ താസു ഏകമ്പി പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ന പസ്സിംസു. അഥ വിസാഖാ പകതിഗമനേനേവ സാലം പാവിസി, വത്ഥാഭരണാനി തേമിംസു. ബ്രാഹ്മണാ തസ്സാ ചത്താരി കല്യാണാനി ദിസ്വാ ദന്തേ പസ്സിതുകാമാ ‘‘അലസജാതികാ അമ്ഹാകം ധീതാ, ഏതിസ്സാ സാമികോ കഞ്ജികമത്തമ്പി ന ലഭിസ്സതി മഞ്ഞേ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥയിംസു. അഥ നേ വിസാഖാ ആഹ – ‘‘കം വദേഥ തുമ്ഹേ’’തി? ‘‘തം കഥേമ, അമ്മാ’’തി. മധുരോ ഹി തസ്സാ സദ്ദോ കംസതാളസരോ വിയ നിച്ഛരതി. അഥ നേ പുന മധുരസദ്ദേന ‘‘കിം കാരണാ ഭണഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തവ പരിവാരിത്ഥിയോ വത്ഥാലങ്കാരേ അതേമേത്വാ വേഗേന സാലം പവിട്ഠാ, തുയ്ഹം ഏത്തകം ഠാനം വേഗേന ആഗമനമത്തമ്പി നത്ഥി, വത്ഥാഭരണാനി തേമേത്വാ ആഗതാസി. തസ്മാ കഥേമ, അമ്മാ’’തി.

‘‘താതാ, ഏവം മാ വദേഥ, അഹം ഏതാഹി ബലവതരാ, കാരണം പന സല്ലക്ഖേത്വാ ജവേന നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം, അമ്മാ’’തി? ‘‘താതാ, ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, അപരമ്പി കാരണം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കതമേ ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, അമ്മാ’’തി? താതാ, അഭിസിത്തരാജാ താവ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ രാജങ്ഗണേ ജവമാനോ ന സോഭതി, ‘‘കിം അയം രാജാ ഗഹപതികോ വിയ ധാവതീ’’തി അഞ്ഞദത്ഥു ഗരഹം ലഭതി, സണികം ഗച്ഛന്തോവ സോഭതി. രഞ്ഞോ മങ്ഗലഹത്ഥീപി അലങ്കതോ ജവമാനോ ന സോഭതി, വാരണലീളായ ഗച്ഛന്തോവ സോഭതി. പബ്ബജിതോ ജവമാനോ ന സോഭതി, ‘‘കിം അയം സമണോ ഗിഹീ വിയ ധാവതീ’’തി കേവലം ഗരഹമേവ ലഭതി, സമിതഗമനേന പന സോഭതി. ഇത്ഥീ ജവമാനാ ന സോഭതി, ‘‘കിം ഏസാ ഇത്ഥീ പുരിസോ വിയ ധാവതീ’’തി ഗരഹിതബ്ബാവ ഹോതി, ‘‘ഇമേ ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, താതാ’’തി. ‘‘കതമം പന അപരം കാരണം, അമ്മാ’’തി? ‘‘താതാ, മാതാപിതരോ നാമ ധീതരം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സണ്ഠാപേത്വാ പോസേന്തി. മയഞ്ഹി വിക്കിണേയ്യഭണ്ഡം നാമ, അമ്ഹേ പരകുലപേസനത്ഥായ പോസേന്തി. സചേ ജവമാനാനം നിവത്ഥദുസ്സകണ്ണേ വാ അക്കമിത്വാ ഭൂമിയം വാ പക്ഖലിത്വാ പതിതകാലേ ഹത്ഥോ വാ പാദോ വാ ഭിജ്ജേയ്യ, കുലസ്സേവ ഭാരോ ഭവേയ്യ, പസാധനഭണ്ഡം പന മേ തേമേത്വാ സുസ്സിസ്സതി. ഇമം കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ ന ധാവിതാമ്ഹി, താതാ’’തി.

ബ്രാഹ്മണാ തസ്സാ കഥനകാലേ ദന്തസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപാ നോ ദന്തസമ്പത്തി ദിട്ഠപുബ്ബാ’’തി തസ്സാ സാധുകാരം ദത്വാ, ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹമേവേസാ അനുച്ഛവികാ’’തി വത്വാ തം സുവണ്ണമാലം പിലന്ധയിംസു. അഥ നേ പുച്ഛി – ‘‘കതരനഗരതോ ആഗതാത്ഥ, താതാ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിതോ, അമ്മാ’’തി. ‘‘സേട്ഠികുലം കതരം നാമാ’’തി? ‘‘മിഗാരസേട്ഠി നാമ, അമ്മാ’’തി. ‘‘അയ്യപുത്തോ കോ നാമാ’’തി? ‘‘പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ, അമ്മാ’’തി. സാ ‘‘സമാനജാതികം നോ കുല’’ന്തി അധിവാസേത്വാ പിതു സാസനം പഹിണി ‘‘അമ്ഹാകം രഥം പേസേതൂ’’തി. കിഞ്ചാപി ഹി സാ ആഗമനകാലേ പദസാ ആഗതാ, സുവണ്ണമാലായ പന പിലന്ധനകാലതോ പട്ഠായ തഥാ ഗന്തും ന ലഭതി, ഇസ്സരദാരികാ രഥാദീഹി ഗച്ഛന്തി, ഇതരാ പകതിയാനകം വാ അഭിരുഹന്തി, ഛത്തം വാ താലപണ്ണം വാ ഉപരി കരോന്തി, തസ്മിമ്പി അസതി നിവത്ഥസാടകസ്സ ദസന്തം ഉക്ഖിപിത്വാ അംസേ ഖിപന്താ ഗച്ഛന്തി ഏവ. തസ്സാ പന പിതാ പഞ്ച രഥസതാനി പേസേസി. സാ സപരിവാരാ രഥം ആരുയ്ഹ ഗതാ. ബ്രാഹ്മണാപി ഏകതോവ അഗമംസു. അഥ നേ സേട്ഠി പുച്ഛി – ‘‘കുതോ ആഗതാത്ഥാ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിതോ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘സേട്ഠി കതരോ നാമാ’’തി? ‘‘മിഗാരസേട്ഠി നാമാ’’തി. ‘‘പുത്തോ കോ നാമാ’’തി? ‘‘പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘ധനം കിത്തക’’ന്തി? ‘‘ചത്താലീസകോടിയോ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘ധനം താവ അമ്ഹാകം ധനം ഉപാദായ കാകണികമത്തം, ദാരികായ പന ആരക്ഖമത്തായ ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ കിം അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തി അധിവാസേസി. സോ തേസം സക്കാരം കത്വാ ഏകാഹദ്വീഹം വസാപേത്വാ ഉയ്യോജേസി.

തേ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ മിഗാരസേട്ഠിസ്സ ‘‘ലദ്ധാ നോ ദാരികാ’’തി ആരോചയിംസു. ‘‘കസ്സ ധീതാ’’തി? ‘‘ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ’’തി. സോ ‘‘മഹാകുലസ്സ മേ ദാരികാ ലദ്ധാ, ഖിപ്പമേവ നം ആനേതും വട്ടതീ’’തി തത്ഥ ഗമനത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘‘മഹാകുലം ഏതം മയാ ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികാ ആനേത്വാ സാകേതേ നിവേസിതം, തസ്സ സമ്മാനം കാതും വട്ടതീ’തി അഹമ്പി ആഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ, സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വത്വാ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ സാസനം പേസേസി – ‘‘മയി ആഗച്ഛന്തേ രാജാപി ആഗമിസ്സതി, മഹന്തം രാജബലം ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം കാതും സക്ഖിസ്സസി, ന സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ഇതരോപി ‘‘സചേപി ദസ രാജാനോ ആഗച്ഛന്തി, ആഗച്ഛന്തൂ’’തി പടിസാസനം പേസേസി. മിഗാരസേട്ഠി താവ മഹന്തേ നഗരേ ഗേഹഗോപകമത്തം ഠപേത്വാ സേസജനം ആദായ ഗന്ത്വാ അഡ്ഢയോജനമത്തേ ഠാനേ ഠത്വാ ‘‘ആഗതാമ്ഹാ’’തി സാസനം പഹിണി. ധനഞ്ചയസേട്ഠി ബഹുപണ്ണാകാരം പേസേത്വാ ധീതരാ സദ്ധിം മന്തേസി, ‘‘അമ്മ, സസുരോ കിര തേ കോസലരഞ്ഞാ സദ്ധിം ആഗതോ, തസ്സ കതരം ഗേഹം പടിജഗ്ഗിതബ്ബം, രഞ്ഞോ കതരം, ഉപരാജാദീനം കതരാനീ’’തി? പണ്ഡിതാ സേട്ഠിധീതാ വജിരഗ്ഗതിഖിണഞാണാ കപ്പസതസഹസ്സം പത്ഥിതപത്ഥനാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ‘‘സസുരസ്സ മേ അസുകഗേഹം പടിജഗ്ഗഥ, രഞ്ഞോ അസുകഗേഹം, ഉപരാജാദീനം അസുകാനീ’’തി സംവിദഹിത്വാ ദാസകമ്മകരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏത്തകാ രഞ്ഞോ കത്തബ്ബകിച്ചം കരോഥ, ഏത്തകാ ഉപരാജാദീനം, ഹത്ഥിഅസ്സാദയോപി തുമ്ഹേയേവ പടിജഗ്ഗഥ, അസ്സബന്ധാദയോപി ആഗന്ത്വാ മങ്ഗലഛണം അനുഭവിസ്സന്തീ’’തി സംവിദഹി. ‘‘കിം കാരണാ’’? ‘‘‘മയം വിസാഖായ മങ്ഗലട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ന കിഞ്ചി ലഭിമ്ഹ, അസ്സരക്ഖണാദീനി കരോന്താ സുഖം ന വിചരിമ്ഹാ’തി കേചി വത്തും മാ ലഭിംസൂ’’തി.

തം ദിവസമേവ വിസാഖായ പിതാ പഞ്ചസതേ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ധീതു മേ മഹാലതാപസാധനം നാമ കരോഥാ’’തി രത്തസുവണ്ണസ്സ നിക്ഖസഹസ്സം, തദനുരൂപാനി ച രജതമണിമുത്താപവാളവജിരാദീനി ദാപേസി. രാജാ കതിപാഹം വസിത്വാവ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ന സക്കാ സേട്ഠിനാ അമ്ഹാകം ചിരം പോസനം നാമ കാതും, ദാനി ദാരികായ ഗമനകാലം ജാനാതൂ’’തി. സോപി രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി – ‘‘ഇദാനി വസ്സകാലോ ആഗതോ, ന സക്കാ ചതുമാസം വിചരിതും, തുമ്ഹാകം ബലകായസ്സ യം യം ലദ്ധും വട്ടതി, സബ്ബം തം മമ ഭാരോ, മയാ പേസിതകാലേ ദേവോ ഗമിസ്സതീ’’തി. തതോ പട്ഠായ സാകേതനഗരം നിച്ചനക്ഖത്തം വിയ അഹോസി. രാജാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബേസം മാലാഗന്ധവത്ഥാദീനി പടിയത്താനേവ ഹോന്തി. തതോ തേ ജനാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സേട്ഠി അമ്ഹാകമേവ സക്കാരം കരോതീ’’തി, ഏവം തയോ മാസാ അതിക്കന്താ, പസാധനം പന താവ ന നിട്ഠാതി. കമ്മന്താധിട്ഠായകാ ആഗന്ത്വാ സേട്ഠിനോ ആരോചേസും – ‘‘അഞ്ഞം അസന്തം നാമ നത്ഥി, ബലകായസ്സ പന ഭത്തപചനദാരൂനി നപ്പഹോന്തീ’’തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, ഇമസ്മിം നഗരേ പരിജിണ്ണാ ഹത്ഥിസാലാദയോ ചേവ പരിജിണ്ണകാനി ച ഗേഹാനി ഗഹേത്വാ പചഥാ’’തി. ഏവം പചന്താനമ്പി അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ. തതോ പുനപി ‘‘ദാരൂനി നത്ഥീ’’തി ആരോചയിംസു. ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ന സക്കാ ദാരൂനി ലദ്ധും, ദുസ്സകോട്ഠാഗാരാനി വിവരിത്വാ ഥൂലസാടകേഹി വട്ടിയോ കത്വാ തേലചാടീസു തേമേത്വാ ഭത്തം പചഥാ’’തി. തേ അഡ്ഢമാസം തഥാ അകംസു. ഏവം ചത്താരോ മാസാ അതിക്കന്താ, പസാധനമ്പി നിട്ഠിതം.

തസ്മിം പസാധനേ ചതസ്സോ വജിരനാളിയോ ഉപയോഗം അഗമംസു, മുത്താനം ഏകാദസ നാളിയോ, പവാളസ്സ ബാവീസതി നാളിയോ, മണീനം തേത്തിംസ നാളിയോ. ഇതി ഏതേഹി ച അഞ്ഞേഹി ച രതനേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി. അസുത്തമയം പസാധനം രജതേന സുത്തകിച്ചം കരിംസു. തം സീസേ പടിമുക്കം പാദപിട്ഠിം ഗച്ഛതി. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ മുദ്ദികാ യോജേത്വാ കതാ സുവണ്ണമയാ ഗണ്ഠികാ ഹോന്തി, രജതമയാ പാസകാ, മത്ഥകമജ്ഝേ ഏകാ മുദ്ദികാ, ദ്വീസു കണ്ണപിട്ഠീസു ദ്വേ, ഗലവാടകേ ഏകാ, ദ്വീസു ജത്തൂസു ദ്വേ, ദ്വീസു കപ്പരേസു ദ്വേ, ദ്വീസു കടിപസ്സേസു ദ്വേതി. തസ്മിം ഖോ പന പസാധനേ ഏകം മോരം കരിംസു, തസ്സ ദക്ഖിണപക്ഖേ രത്തസുവണ്ണമയാനി പഞ്ച പത്തസതാനി അഹേസും, വാമപക്ഖേ പഞ്ച പത്തസതാനി, തുണ്ഡം പവാളമയം, അക്ഖീനി മണിമയാനി, തഥാ ഗീവാ ച പിഞ്ഛാനി ച, പത്തനാളിയോ രജതമയാ, തഥാ ജങ്ഘായോ. സോ വിസാഖായ മത്ഥകമജ്ഝേ പബ്ബതകൂടേ ഠത്വാ നച്ചനമയൂരോ വിയ ഖായതി. പത്തനാളിസഹസ്സസ്സ സദ്ദോ ദിബ്ബസങ്ഗീതം വിയ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയഘോസോ വിയ ച പവത്തതി. സന്തികം ഉപഗതായേവ തസ്സാ അമോരഭാവം ജാനന്തി. പസാധനം നവകോടിഅഗ്ഘനകം അഹോസി, സതസഹസ്സം ഹത്ഥകമ്മമൂലം ദീയിത്ഥ.

‘‘കിസ്സ പന നിസ്സന്ദേന തായേതം പസാധനം ലദ്ധ’’ന്തി? സാ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരസാടകം ദത്വാ സുത്തമ്പി സൂചിയോപി രജനമ്പി അത്തനോ സന്തകമേവ അദാസി. തസ്സ ചീവരദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമം മഹാലതാപസാധനം ലഭി. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ചീവരദാനം മഹാലതാപസാധനഭണ്ഡേന മത്ഥകം പപ്പോതി, പുരിസാനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരേനാതി. ഏവം മഹാസേട്ഠി ചതൂഹി മാസേഹി ധീതു പരിവച്ഛം കത്വാ തസ്സാ ദേയ്യധമ്മം ദദമാനോ കഹാപണപൂരാനി പഞ്ച സകടസതാനി അദാസി, സുവണ്ണഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, രജതഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, തമ്ബഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, പത്തുണ്ണവത്ഥകോസേയ്യവത്ഥപൂരാനി പഞ്ച, സപ്പിപൂരാനി പഞ്ച, തേലപൂരാനി പഞ്ച, സാലിതണ്ഡുലപൂരാനി പഞ്ച, നങ്ഗലഫാലാദിഉപകരണപൂരാനി പഞ്ചസകടസതാനി അദാസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മമ ധീതു ഗതട്ഠാനേ ‘അസുകേന നാമ മേ അത്ഥോ’തി മാ പരസ്സ ഗേഹദ്വാരം പഹിണീ’’തി. തസ്മാ സബ്ബൂപകരണാനി ദാപേസി. ഏകേകസ്മിം രഥേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ തിസ്സോ തിസ്സോ വണ്ണദാസിയോ ഠപേത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി അദാസി. ‘‘ഏതം ന്ഹാപേന്തിയോ ഭോജേന്തിയോ അലങ്കരോന്തിയോ വിചരഥാ’’തി ദിയഡ്ഢസഹസ്സപരിചാരികായോ അദാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മമ ധീതു ഗാവോ ദസ്സാമീ’’തി. സോ പുരിസേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ ഭണേ ചൂളവജസ്സ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തീസു ഗാവുതേസു തിസ്സോ ഭേരിയോ ഗഹേത്വാ തിട്ഠഥ, പുഥുലതോ ഉസഭമത്തേ ഠാനേ ഉഭോസു പസ്സേസു തിട്ഠഥ. ഗാവീനം തതോ പരം ഗന്തും മാ അദത്ഥ. ഏവം ഠിതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം കരേയ്യാഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. തേ ഗാവീനം വജതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗാവുതം ഗതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം അകംസു, പുന അഡ്ഢയോജനം ഗതകാലേ അകംസു. പുനപി തിഗാവുതം ഗതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം അകംസു, പുഥുലതോ ഗമനഞ്ച നിവാരേസും. ഏവം ദീഘതോ തിഗാവുതേ, പുഥുലതോ ഉസഭമത്തേ ഠാനേ ഗാവിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിഘംസന്തിയോ അട്ഠംസു.

മഹാസേട്ഠി ‘‘മമ ധീതു ഏത്തകാ ഗാവോ അലം, ദ്വാരം പിദഹഥാ’’തി വജദ്വാരം പിദഹാപേസി. ദ്വാരസ്മിം പിദഹിതേ വിസാഖായ പുഞ്ഞബലേന ബലവഗാവോ ച ധേനുയോ ച ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിക്ഖമിംസു. മനുസ്സാനം വാരേന്താനം വാരേന്താനമേവ സട്ഠിസഹസ്സാ ബലവഗാവോ ച സട്ഠിസഹസ്സാ ധേനുയോ ച നിക്ഖന്താ, തത്തകാ ബലവവച്ഛാ താസം ധേനൂനം ഉസഭാ ഉപ്പതിത്വാ അനുബന്ധാ അഹേസും. ‘‘കിസ്സ പന നിസ്സന്ദേന ഏവം ഗാവോ ഗതാ’’തി? നിവാരേന്താനം നിവാരേന്താനം ദിന്നദാനസ്സ. സാ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ രഞ്ഞോ സത്തന്നം ധീതാനം കനിട്ഠാ സങ്ഘദാസീ നാമ ഹുത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം പഞ്ചഗോരസദാനം ദദമാനാ ഥേരാനഞ്ച ദഹരാനഞ്ച സാമണേരാനഞ്ച പത്തം പിദഹിത്വാ, ‘‘അലം, അല’’ന്തി നിവാരേന്താനമ്പി ‘‘ഇദം മധുരം, ഇദം മനാപ’’ന്തി അദാസി. ഏവം തസ്സ നിസ്സന്ദേന വാരിയമാനാപി ഗാവോ നിക്ഖമിംസു. സേട്ഠിനാ ഏത്തകസ്സ ധനസ്സ ദിന്നകാലേ സേട്ഠിഭരിയാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം ധീതു സബ്ബം സംവിദഹിതം, വേയ്യാവച്ചകരാ പന ദാസദാസിയോ ന സംവിദഹിതാ, കിം കാരണാ’’തി? ‘‘മമ ധീതരി സസിനേഹനിസ്സിനേഹാനം ജാനനത്ഥം. അഹഞ്ഹി തായ സദ്ധിം ആഗച്ഛമാനകേ ഗീവായ ഗഹേത്വാ ന പഹിണാമി, യാനം ആരുയ്ഹ ഗമനകാലേയേവ ഏതായ സദ്ധിം ഗന്തുകാമാ ഗച്ഛന്തു, മാ അഗന്തുകാമാതി വക്ഖാമീ’’തി ആഹ.

അഥ ‘‘സ്വേ മമ ധീതാ ഗമിസ്സതീ’’തി ഗബ്ഭേ നിസിന്നോ ധീതരം സമീപേ നിസീദാപേത്വാ, ‘‘അമ്മ, പതികുലേ വസന്തിയാ നാമ ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച ആചാരം രക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി ഓവാദമദാസി. അയമ്പി മിഗാരസേട്ഠി അനന്തരഗബ്ഭേ നിസിന്നോ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഓവാദം അസ്സോസി. സോപി സേട്ഠി ധീതരം ഏവം ഓവദി –

‘‘അമ്മ, സസുരകുലേ വസന്തിയാ നാമ അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ, ബഹിഅഗ്ഗി അന്തോ ന പവേസേതബ്ബോ, ദദന്തസ്സേവ ദാതബ്ബം, അദദന്തസ്സ ന ദാതബ്ബം, ദദന്തസ്സാപി അദദന്തസ്സാപി ദാതബ്ബം, സുഖം നിസീദിതബ്ബം, സുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബം, സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബം, അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ, അന്തോദേവതാ നമസ്സിതബ്ബാ’’തി.

ഇമം ദസവിധം ഓവാദം ദത്വാ പുനദിവസേ സബ്ബാ സേനിയോ സന്നിപാതേത്വാ രാജസേനായ മജ്ഝേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പാടിഭോഗേ ഗഹേത്വാ, ‘‘സചേ മേ ഗതട്ഠാനേ ധീതു ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹേഹി സോധേതബ്ബോ’’തി വത്വാ നവകോടിഅഗ്ഘനകേന മഹാലതാപസാധനേന ധീതരം പസാധേത്വാ ന്ഹാനചുണ്ണമൂലകം ചതുപണ്ണാസകോടിധനം ദത്വാ യാനം ആരോപേത്വാ സാകേതസ്സ സാമന്താ അത്തനോ സന്തകേസു അനുരാധപുരമത്തേസു ചുദ്ദസസു ഭത്തഗാമേസു ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘മമ ധീതരാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി. തേ സദ്ദം സുത്വാവ – ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യായ ഗമനകാലേ കിം അമ്ഹാകം ഇധാ’’തി ചുദ്ദസ ഗാമകാ കിഞ്ചി അസേസേത്വാ നിക്ഖമിംസു? ധനഞ്ചയസേട്ഠിപി രഞ്ഞോ ച മിഗാരസേട്ഠിനോ ച സക്കാരം കത്വാ ഥോകം അനുഗന്ത്വാ തേഹി സദ്ധിം ധീതരം ഉയ്യോജേസി.

മിഗാരസേട്ഠിപി സബ്ബപച്ഛതോ യാനകേ നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ബലകായം ദിസ്വാ, ‘‘കേ നാമേതേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സുണിസായ വോ വേയ്യാവച്ചകരാ ദാസിദാസാ’’തി. ‘‘ഏത്തകേ കോ പോസേസ്സ’’തി? ‘‘പോഥേത്വാ തേ പലാപേഥ, അപലായന്തേ ഇതോ ദണ്ഡം കരോഥാ’’തി. വിസാഖാ പന ‘‘അപേഥ, മാ വാരേഥ, ബലമേവ ബലസ്സ ഭത്തം ദസ്സതീ’’തി ആഹ. സേട്ഠി ഏവം വുത്തേപി, ‘‘അമ്മ, നത്ഥി അമ്ഹാകം ഏതേഹി അത്ഥോ, കോ ഏതേ പോസേസ്സതീ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പോഥേത്വാ പലാപേത്വാ സേസകേ ‘‘അലം അമ്ഹാകം ഏത്തകേഹീ’’തി ഗഹേത്വാ പായാസി. അഥ വിസാഖാ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരം സമ്പത്തകാലേ ചിന്തേസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനസ്മിം നു ഖോ നിസീദിത്വാ പവിസിസ്സാമി, ഉദാഹു രഥേ ഠത്വാ’’തി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനേന മേ പവിസന്തിയാ മഹാലതാപസാധനസ്സ വിസേസോ ന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. സാ സകലനഗരസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തീ രഥേ ഠത്വാ നഗരം പാവിസി. സാവത്ഥിവാസിനോ വിസാഖായ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘ഏസാ കിര വിസാഖാ നാമ, ഏവരൂപാ അയം സമ്പത്തി ഏതിസ്സാവ അനുച്ഛവികാ’’തി ആഹംസു. ഇതി സാ മഹാസമ്പത്തിയാ സേട്ഠിനോ ഗേഹം പാവിസി. ഗതദിവസേ ചസ്സാ സകലനഗരവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം ധനഞ്ചയസേട്ഠി അത്തനോ നഗരം സമ്പത്താനം മഹാസക്കാരം അകാസീ’’തി യഥാസത്തി യഥാബലം പണ്ണാകാരം പഹിണിംസു. വിസാഖാ പഹിതപഹിതം പണ്ണാകാരം തസ്മിംയേവ നഗരേ അഞ്ഞമഞ്ഞേസു കുലേസു സബ്ബത്ഥകമേവ ദാപേസി. ഇതി സാ ‘‘ഇദം മയ്ഹം മാതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം പിതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം ഭാതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം ഭഗിനിയാ ദേഥാ’’തി തേസം തേസം വയാനുരൂപം പിയവചനം വത്വാ പണ്ണാകാരം പേസേന്തീ സകലനഗരവാസിനോ ഞാതകേ വിയ അകാസി. അഥസ്സാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ആജഞ്ഞവളവായ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ ദാസീഹി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വളവം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ തേലേന മക്ഖാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി.

മിഗാരസേട്ഠിപി പുത്തസ്സ ആവാഹമങ്ഗലം കരോന്തോ ധുരവിഹാരേ വസന്തമ്പി തഥാഗതം അമനസികരിത്വാ ദീഘരത്തം നഗ്ഗസമണകേസു പതിട്ഠിതേന പേമേന ചോദിയമാനോ ‘‘മയ്ഹം അയ്യാനമ്പി സക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകദിവസം അനേകസതേസു നവഭാജനേസു നിരുദകപായാസം പചാപേത്വാ പഞ്ചസതേ അചേലകേ നിമന്താപേത്വാ അന്തോഗേഹം പവേസേത്വാ, ‘‘ആഗച്ഛതു മേ സുണിസാ, അരഹന്തേ വന്ദതൂ’’തി വിസാഖായ സാസനം പഹിണി. സാ ‘‘അരഹന്തോ’’തി വചനം സുത്വാ സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ തേസം ഭോജനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ തേ ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഏവരൂപാ ഹിരോത്തപ്പവിരഹിതാ അരഹന്താ നാമ ന ഹോന്തി, കസ്മാ മം സസുരോ പക്കോസാപേസീ’’തി, ‘‘ധീ, ധീ’’തി സേട്ഠിം ഗരഹിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ. അചേലകാ തം ദിസ്വാ സബ്ബേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സേട്ഠിം ഗരഹിംസു – ‘‘കിം ത്വം, ഗഹപതി, അഞ്ഞം നാലത്ഥ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവികം മഹാകാളകണ്ണിം ഇധ പവേസേസി, വേഗേന നം ഇമസ്മാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘ന സക്കാ മയാ ഇമേസം വചനമത്തേനേവ നിക്കഡ്ഢാപേതും, മഹാകുലസ്സ സാ ധീതാ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അയ്യാ, ദഹരാ നാമ ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ കരേയ്യും, തുമ്ഹേ തുണ്ഹീ ഹോഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ സയം മഹാരഹേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപാതിയം നിരുദകം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജി.

തസ്മിം സമയേ ഏകോ പിണ്ഡപാതികത്ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തം നിവേസനം പാവിസി. വിസാഖാ സസുരം ബീജയമാനാ ഠിതാ തം ദിസ്വാ ‘‘സസുരസ്സ ആചിക്ഖിതും അയുത്ത’’ന്തി യഥാ സോ ഥേരം പസ്സതി, ഏവം അപഗന്ത്വാ അട്ഠാസി. സോ പന ബാലോ ഥേരം ദിസ്വാപി അപസ്സന്തോ വിയ ഹുത്വാ അധോമുഖോ ഭുഞ്ജതേവ. വിസാഖാ ‘‘ഥേരം ദിസ്വാപി മേ സസുരോ സഞ്ഞം ന കരോതീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ പുരാണം ഖാദതീ’’തി ആഹ. സോ നിഗണ്ഠേഹി കഥിതകാലേ അധിവാസേത്വാപി ‘‘പുരാണം ഖാദതീ’’തി വുത്തക്ഖണേയേവ ഹത്ഥം അപനേത്വാ, ‘‘ഇമം പായാസം ഇതോ നീഹരഥ, ഏതം ഇമസ്മാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢഥ, അയം മം ഏവരൂപേ മങ്ഗലകാലേ അസുചിഖാദകം നാമ കരോതീ’’തി ആഹ. തസ്മിം ഖോ പന നിവേസനേ സബ്ബേപി ദാസകമ്മകരാ വിസാഖായ സന്തകാവ, കോ നം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗണ്ഹിസ്സതി, മുഖേന കഥേതും സമത്ഥോപി നത്ഥി. വിസാഖാ സസുരസ്സ കഥം സുത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ന ഏത്തകേനേവ മയം നിക്ഖമാമ, നാഹം തുമ്ഹേഹി ഉദകതിത്ഥതോ കുമ്ഭദാസീ വിയ ആനീതാ, ധരമാനകമാതാപിതൂനം ധീതരോ നാമ ന ഏത്തകേനേവ നിക്ഖമന്തി, ഏതേനേവ മേ കാരണേന പിതാ ഇധാഗമനകാലേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ ‘സചേ മേ ധീതു ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, സോധേയ്യാഥാ’തി വത്വാ മം തേസം ഹത്ഥേ ഠപേസി, തേ പക്കോസാപേത്വാ മയ്ഹം ദോസാദോസം സോധാപേഥാ’’തി.

സേട്ഠി ‘‘കല്യാണം ഏസാ കഥേതീ’’തി അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അയം ദാരികാ മങ്ഗലകാലേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപാതിയം നിരുദകപായാസം പരിഭുഞ്ജന്തം മം ‘അസുചിഖാദകോ’തി വദതീ’’തി ആഹ, ‘‘ഇമിസ്സാ ദോസം ആരോപേത്വാ ഇമം ഗേഹതോ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. നാഹം ഏവം വദാമി, ഏകസ്മിം പന പിണ്ഡപാതികത്ഥേരേ ഘരദ്വാരേ ഠിതേ സസുരോ മേ അപ്പോദകം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജന്തോ തം ന മനസികരോതി, അഹം ‘‘മയ്ഹം സസുരോ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പുഞ്ഞം ന കരോതി, പുരാണപുഞ്ഞമേവ ഖാദതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ പുരാണം ഖാദതീ’’തി അവചം, ‘‘ഏത്ഥ മേ കോ ദോസോ’’തി? ‘‘അയ്യ, ഇധ ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകം ധീതാ യുത്തം കഥേതി, ത്വം കസ്മാ കുജ്ഝസീ’’തി? ‘‘അയ്യാ, ഏസ താവ ദോസോ മാ ഹോതു, അയം പന ഏകദിവസം മജ്ഝിമയാമേ ദാസീപരിവുതാ പച്ഛാഗേഹം അഗമാസീ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. ‘‘താതാ, നാഹം അഞ്ഞേന കാരണേന ഗതാ, ഇമസ്മിം പന ഗേഹേ ആജാനേയ്യവളവായ വിജാതായ സഞ്ഞമ്പി അകത്വാ നിസീദിതും നാമ അയുത്ത’’ന്തി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ ഉണ്ഹോദകാദീനിപി ഗാഹാപേത്വാ ദാസീഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ വളവായ വിജാതപരിഹാരം കാരാപേസിം, ‘‘ഏത്ഥ മേ കോ ദോസോ’’തി? ‘‘അയ്യ, ഇധ ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകം ധീതാ തവ ഗേഹേ ദാസീഹിപി അകത്തബ്ബയുത്തകം കമ്മം കരോതി, ത്വം കിം ഏത്ഥ ദോസം പസ്സസീ’’തി?

അയ്യാ, ഇധാപി താവ ദോസോ മാ ഹോതു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ ഇധാഗമനകാലേ ഇമം ഓവദന്തോ ഗുയ്ഹേ പടിച്ഛന്നേ ദസ ഓവാദേ അദാസി, തേസം അത്ഥം ന ജാനാമി, തേസം മേ അത്ഥം കഥേതു. ഇമിസ്സാ പന പിതാ ‘‘അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ’’തി ആഹ, ‘‘സക്കാ നു ഖോ അമ്ഹേഹി ഉഭതോ പടിവിസ്സകഗേഹാനം അഗ്ഗിം അദത്വാ വസിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. ‘‘താതാ, മയ്ഹം പിതാ ന ഏതം സന്ധായ കഥേസി. ഇദം പന സന്ധായ കഥേസി – ‘അമ്മ, തവ സസ്സുസസുരസാമികാനം അഗുണം ദിസ്വാ ബഹി തസ്മിം തസ്മിം ഗേഹേ ഠത്വാ മാ കഥേസി. ഏവരൂപോ ഹി അഗ്ഗിസദിസോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥീ’’’തി.

അയ്യാ, ഏതം താവ ഏവം ഹോതു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ ‘‘ബാഹിരതോ അഗ്ഗി ന അന്തോ പവേസേതബ്ബോ’’തി ആഹ, ‘‘കിം സക്കാ അമ്ഹേഹി അന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി നിബ്ബുതേ ബാഹിരതോ അഗ്ഗിം അനാഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. താതാ, മയ്ഹം പിതാ ന ഏതം സന്ധായ കഥേസി, ഇദം പന സന്ധായ കഥേസി – സചേ പടിവിസ്സകഗേഹേസു ഇത്ഥിയോ വാ പുരിസാ വാ സസ്സുസസുരസാമികാനം അഗുണം കഥേന്തി, തേഹി കഥിതം ആഹരിത്വാ ‘‘അസുകോ നാമ തുമ്ഹാകം ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച അഗുണം കഥേതീ’’തി പുന മാ കഥേയ്യാസി. ‘‘ഏതേന ഹി അഗ്ഗിനാ സദിസോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏവം ഇമസ്മിമ്പി കാരണേ സാ നിദ്ദോസാവ അഹോസി. യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം സേസേസുപി.

തേസു പന അയമധിപ്പായോ – യമ്പി ഹി തസ്സാ പിതരാ ‘‘യേ ദദന്തി, തേസംയേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തം ‘‘യാചിതകം ഉപകരണം ഗഹേത്വാ യേ പടിദേന്തി, തേസഞ്ഞേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘യേ ന ദേന്തി, തേസം ന ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി യേ യാചിതകം ഗഹേത്വാ ന പടിദേന്തി, തേസം ന ദാതബ്ബന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘ദദന്തസ്സാപി അദദന്തസ്സാപി ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന ദലിദ്ദേസു ഞാതിമിത്തേസു സമ്പത്തേസു തേ പടിദാതും സക്കോന്തു വാ മാ വാ, തേസം ദാതുമേവ വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരസാമികേ ദിസ്വാ വുട്ഠാതബ്ബട്ഠാനേ നിസീദിതും ന വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരം അഭുഞ്ജിത്വാ തേ പരിവിസിത്വാ സബ്ബേഹി ലദ്ധാലദ്ധം ഞത്വാ പച്ഛാ സയം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരം സയനം ആരുയ്ഹ ന നിപജ്ജിതബ്ബം, തേസം കത്തബ്ബയുത്തകം വത്തപടിവത്തം കത്വാ പച്ഛാ സയം നിപജ്ജിതും യുത്തന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ’’തി ഇദം പന സസ്സുമ്പി സസുരമ്പി സാമികമ്പി അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ഉരഗരാജാനം വിയ ച കത്വാ പസ്സിതും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അന്തോദേവതാ നമസ്സിതബ്ബാ’’തി ഇദമ്പി സസ്സുഞ്ച സസുരഞ്ച സാമികഞ്ച ദേവതാ വിയ കത്വാ ദട്ഠും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം. ഏവം സേട്ഠി ഇമേസം ദസഓവാദാനം അത്ഥം സുത്വാ പടിവചനം അപസ്സന്തോ അധോമുഖോ നിസീദി.

അഥ നം കുടുമ്ബികാ ‘‘കിം സേട്ഠി അഞ്ഞോപി അമ്ഹാകം ധീതു ദോസോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘നത്ഥി, അയ്യാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ നം നിദ്ദോസം അകാരണേന ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢാപേസീ’’തി ഏവം വുത്തേ വിസാഖാ ആഹ – ‘‘താതാ, കിഞ്ചാപി മയ്ഹം സസുരസ്സ വചനേന പഠമമേവ ഗമനം ന യുത്തം, പിതാ പന മേ ആഗമനകാലേ മമ ദോസസോധനത്ഥായ മം തുമ്ഹാകം ഹത്ഥേ ഠപേസി, തുമ്ഹേഹി ച മേ നിദ്ദോസഭാവോ ഞാതോ, ഇദാനി ച മയ്ഹം ഗന്തും യുത്ത’’ന്തി ദാസിദാസേ ‘‘യാനാദീഹി സജ്ജാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. അഥ നം സേട്ഠി കുടുമ്ബികേ ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്മ, മയാ അജാനിത്വാവ കഥിതം, ഖമാഹി മേ’’തി ആഹ. ‘‘താത, തുമ്ഹാകം ഖമിതബ്ബം താവ ഖമാമി, അഹം പന ബുദ്ധസാസനേ അവേച്ചപ്പസന്നസ്സ കുലസ്സ ധീതാ, ന മയം വിനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്താമ, സചേ മമ രുചിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിജഗ്ഗിതും ലഭാമി, വസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം യഥാരുചിയാ തവ സമണേ പടിജഗ്ഗാ’’തി ആഹ.

വിസാഖാ ദസബലം നിമന്താപേത്വാ പുനദിവസേ നിവേസനം പവേസേസി. നഗ്ഗസമണാപി സത്ഥു മിഗാരസേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗമനഭാവം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. വിസാഖാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ‘‘സബ്ബോ സക്കാരോ പടിയാദിതോ, സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ദസബലം പരിവിസതൂ’’തി സാസനം പേസേസി. അഥ നം ഗന്തുകാമം ആജീവകാ ‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി നിവാരേസും. സോ ‘‘സുണ്ഹാ മേ സയമേവ പരിവിസതൂ’’തി സാസനം പഹിണി. സാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ നിട്ഠിതേ ഭത്തകിച്ചേ പുന സാസനം പേസേസി – ‘‘സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുണാതൂ’’തി. അഥ നം ‘‘ഇദാനി അഗമനം നാമ അതിവിയ അയുത്ത’’ന്തി ധമ്മം സോതുകാമതായ ഗച്ഛന്തം പുന തേ ആഹംസു – ‘‘തേന ഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മം സുണന്തോ ബഹിസാണിയാ നിസീദിത്വാ സുണാഹീ’’തി. പുരേതരമേവസ്സ ഗന്ത്വാ സാണിം പരിക്ഖിപിംസു. സോ ഗന്ത്വാ ബഹിസാണിയം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ത്വം ബഹിസാണിയം വാ നിസീദ, പരകുട്ടേ വാ പരസേലേ വാ പരചക്കവാളേ വാ പന നിസീദ, അഹം ബുദ്ധോ നാമ സക്കോമി തം മമ സദ്ദം സാവേതു’’ന്തി മഹാജമ്ബും ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ അമതവസ്സം വസ്സേന്തോ വിയ ച ധമ്മം ദേസേതും അനുപുബ്ബിം കഥം ആരഭി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ച പന ധമ്മം ദേസേന്തേ പുരതോ ഠിതാപി പച്ഛതോ ഠിതാപി ചക്കവാളസതം ചക്കവാളസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാപി അകനിട്ഠഭവനേ ഠിതാപി ‘‘സത്ഥാ മമഞ്ഞേവ ഓലോകേതി, മയ്ഹമേവ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി വദന്തി. സത്ഥാ ഹി തം തം ഓലോകേന്തോ വിയ തേന തേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ വിയ ച അഹോസി. ചന്ദസമാ കിര ബുദ്ധാ. യഥാ ചന്ദോ ഗഗനമജ്ഝേ ഠിതോ ‘‘മയ്ഹം ഉപരി ചന്ദോ, മയ്ഹം ഉപരി ചന്ദോ’’തി സബ്ബസത്താനം ഖായതി, ഏവമേവ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതാനം അഭിമുഖേ ഠിതാ വിയ ഖായന്തി. ഇദം കിര തേസം അലങ്കതസീസം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ജിതഅക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ ഹദയമംസം ഉപ്പാടേത്വാ പരസ്സ ദാസത്ഥായ ജാലിസദിസേ പുത്തേ കണ്ഹാജിനാസദിസാ ധീതരോ മദ്ദിസദിസാ പജാപതിയോ പരിച്ചജിത്വാ ദിന്നദാനസ്സ ഫലം. മിഗാരസേട്ഠിപി ഖോ തഥാഗതേ ധമ്മദേസനം വിനിവത്തേന്തേ ബഹിസാണിയം നിസിന്നോവ സഹസ്സ നയപടിമണ്ഡിതേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അചലായ സദ്ധായ സമന്നാഗതോ തീസു രതനേസു നിക്കങ്ഖോ ഹുത്വാ സാണികണ്ണം ഉക്ഖിപിത്വാ ആഗന്ത്വാ സുണ്ഹായ ഥനം മുഖേന ഗഹേത്വാ, ‘‘ത്വം മേ അജ്ജതോ പട്ഠായ മാതാ’’തി തം മാതുട്ഠാനേ ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ മിഗാരമാതാ നാമ ജാതാ. പച്ഛാഭാഗേ പുത്തം ലഭിത്വാപി മിഗാരോതിസ്സ നാമമകാസി.

മഹാസേട്ഠി സുണ്ഹായ ഥനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ദ്വീസു പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ പാദേ പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹന്തോ മുഖേന ച പരിചുമ്ബന്തോ ‘‘മിഗാരോ അഹം, ഭന്തേ, മിഗാരോ അഹം, ഭന്തേ’’തി തിക്ഖത്തും നാമം സാവേത്വാ, ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏത്തകം കാലം യത്ഥ നാമ ദ്വിന്നം മഹപ്ഫലന്തി ന ജാനാമി, ഇദാനി ച മേ സുണിസം നിസ്സായ ഞാതം, സബ്ബാ അപായദുക്ഖാ മുത്തോമ്ഹി, സുണിസാ മേ ഇമം ഗേഹം ആഗച്ഛന്തീ മമ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ആഗതാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സോഹം അജ്ജ പജാനാമി, യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം;

അത്ഥായ വത മേ ഭദ്ദാ, സുണിസാ ഘരമാഗതാ’’തി.

വിസാഖാ പുനദിവസത്ഥായപി സത്ഥാരം നിമന്തേസി. അഥസ്സാ പുനദിവസേപി സസ്സു സോതാപത്തിഫലം പത്താ. തതോ പട്ഠായ തം ഗേഹം സാസനസ്സ വിവടദ്വാരം അഹോസി. തതോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘ബഹൂപകാരാ മേ സുണിസാ പസന്നാകാരമസ്സാ കരിസ്സാമി, ഏതിസ്സാ ഭാരിയം പസാധനം നിച്ചകാലം പസാധേതും ന സക്കാ, സല്ലഹുകമസ്സാ ദിവാ ച രത്തോ ച സബ്ബഇരിയാപഥേസു പസാധനയോഗ്ഗം പസാധനം കാരേസ്സാമീ’’തി സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ഘനമട്ഠകം നാമ പസാധനം കാരേത്വാ തസ്മിം നിട്ഠിതേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സക്കച്ചം ഭോജേത്വാ വിസാഖം സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹാപേത്വാ സത്ഥു സമ്മുഖേ ഠപേത്വാ പസാധേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദാപേസി. സത്ഥാ അനുമോദനം കത്വാ വിഹാരമേവ ഗതോ. വിസാഖാപി തതോ പട്ഠായ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ സത്ഥു സന്തികാ അട്ഠ വരേ (മഹാവ. ൩൫൦) ലഭിത്വാ ഗഗനതലേ ചന്ദലേഖാ വിയ പഞ്ഞായമാനാ പുത്തധീതാഹി വുഡ്ഢിം പാപുണി. തസ്സാ കിര ദസ പുത്താ ദസ ധീതരോ ച അഹേസും. തേസു ഏകേകസ്സ ദസ ദസ പുത്താ ദസ ദസ ധീതരോ അഹേസും. തേസു തേസുപി ഏകേകസ്സ ദസ ദസ പുത്താ ദസ ദസ ധീതരോ ചാതി ഏവമസ്സാ പുത്തനത്തപനത്തസന്താനവസേന പവത്താനി വീസാധികാനി ചത്താരി സതാനി അട്ഠ ച പാണസഹസ്സാനി അഹേസും. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘വിസാഖാ വീസതി പുത്താ, നത്താ ച ചതുരോ സതാ;

പനത്താ അട്ഠസഹസ്സാ, ജമ്ബുദീപേ സുപാകടാ’’തി.

ആയു വീസവസ്സസതം അഹോസി, സീസേ ഏകമ്പി പലിതം നാമ നാഹോസി, നിച്ചം സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ അഹോസി. തം പുത്തനത്തപനത്തപരിവാരം വിഹാരം ഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ, ‘‘കതമാ ഏത്ഥ വിസാഖാ’’തി പരിപുച്ഛിതാരോ ഹോന്തി? യേ നം ഗച്ഛന്തിം പസ്സന്തി, ‘‘ഇദാനി ഥോകം ഗച്ഛതു, ഗച്ഛമാനാവ നോ, അയ്യാ സോഭതീ’’തി, ചിന്തേന്തി. യേ നം ഠിതം നിസിന്നം നിപന്നം പസ്സന്തി, ‘‘ഇദാനി ഥോകം നിപജ്ജതു, നിപന്നാവ നോ, അയ്യാ, സോഭതീ’’തി ചിന്തേന്തി. ഇതി സാ ‘‘ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു അസുകഇരിയാപഥേന നാമ ന സോഭതീ’’തി വത്തബ്ബാ ന ഹോതി. പഞ്ചന്നം ഖോ പന ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതി. രാജാ ‘‘വിസാഖാ കിര പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതീ’’തി സുത്വാ തസ്സാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ആഗമനവേലായ ഥാമം വീമംസിതുകാമോ ഹത്ഥിം വിസ്സജ്ജാപേസി, സോ സോണ്ഡം ഉക്ഖിപിത്വാ വിസാഖാഭിമുഖോ അഗമാസി. തസ്സാ പരിവാരിത്ഥിയോ പഞ്ചസതാ ഏകച്ചാ പലായിംസു, ഏകച്ചാ ന പരിസ്സജ്ജിത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി വുത്തേ – ‘‘രാജാ കിര തേ, അയ്യേ, ബലം വീമംസിതുകാമോ ഹത്ഥിം വിസ്സജ്ജാപേസീ’’തി വദിംസു. വിസാഖാ ഇമം ദിസ്വാ, ‘‘കിം പലായിതേന, കഥം നു ഖോ തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘സചേ തം ദള്ഹം ഗണ്ഹിസ്സാമി, വിനസ്സേയ്യാ’’തി ദ്വീഹി അങ്ഗുലീഹി സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ പടിപണാമേസി. ഹത്ഥീ അത്താനം സന്ധാരേത്വാ ഠാതും നാസക്ഖി, രാജങ്ഗണേ ഉക്കുടികോ ഹുത്വാ പതിതോ. മഹാജനോ സാധുകാരം അദാസി. സാപി സപരിവാരാ സോത്ഥിനാ ഗേഹം അഗമാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ബഹുപുത്താ ഹോതി ബഹുനത്താ അരോഗപുത്താ അരോഗനത്താ അഭിമങ്ഗലസമ്മതാ, താവതകേസു പുത്തനത്തേസു ഏകോപി അന്തരാ മരണം പത്തോ നാമ നാഹോസി. സാവത്ഥിവാസിനോ മങ്ഗലേസു ഛണേസു വിസാഖം പഠമം നിമന്തേത്വാ ഭോജേന്തി. അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ മഹാജനേ മണ്ഡിതപസാധിതേ ധമ്മസ്സവനായ വിഹാരം ഗച്ഛന്തേ വിസാഖാപി നിമന്തിതട്ഠാനേ ഭുഞ്ജിത്വാ മഹാലതാപസാധനം പസാധേത്വാ മഹാജനേന സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ദാസിയാ അദാസി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം ഉസ്സവോ ഹോതി, മനുസ്സാ അലങ്കതപടിയത്താ ആരാമം ഗച്ഛന്തി, വിസാഖാപി മിഗാരമാതാ അലങ്കതപടിയത്താ വിഹാരം ഗച്ഛതി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ആഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ദാസിയാ അദാസി ‘ഹന്ദ ജേ ഇമം ഭണ്ഡികം ഗണ്ഹാഹീ’’’തി (പാചി. ൫൦൩).

സാ കിര വിഹാരം ഗച്ഛന്തീ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവരൂപം മഹഗ്ഘം പസാധനം സീസേ പടിമുക്കം യാവ പാദപിട്ഠിം അലങ്കാരം അലങ്കരിത്വാ വിഹാരം പവിസിതും അയുത്ത’’ന്തി നം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ അത്തനോ പുഞ്ഞേനേവ നിബ്ബത്തായ പഞ്ചഹത്ഥിഥാമധരായ ദാസിയാ ഹത്ഥേ അദാസി. സാ ഏവ കിര തം ഗണ്ഹിതും സക്കോതി. തേന നം ആഹ – ‘‘അമ്മ, ഇമം പസാധനം ഗണ്ഹ, സത്ഥുസന്തികാ നിവത്തനകാലേ പസാധേസ്സാമി ന’’ന്തി. തം പന ദത്വാ ഘനമട്ഠകം പസാധനം പസാധേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം അസ്സോസി, ധമ്മസ്സവനാവസാനേ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ പക്കാമി. സാപിസ്സാ ദാസീ തം പസാധനം പമുട്ഠാ. ധമ്മം സുത്വാ പന പക്കന്തായ പരിസായ സചേ കിഞ്ചി പമുട്ഠം ഹോതി, തം ആനന്ദത്ഥേരോ പടിസാമേതി. ഇതി സോ തം ദിവസം മഹാലതാപസാധനം ദിസ്വാ സത്ഥു ആരോചേസി – ‘‘ഭന്തേ, വിസാഖാ പസാധനം പമുസ്സിത്വാ ഗതാ’’തി. ‘‘ഏകമന്തം ഠപേഹി, ആനന്ദാ’’തി. ഥേരോ തം ഉക്ഖിപിത്വാ സോപാനപസ്സേ ലഗ്ഗേത്വാ ഠപേസി.

വിസാഖാപി സുപ്പിയായ സദ്ധിം ‘‘ആഗന്തുകഗമികഗിലാനാദീനം കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി അന്തോവിഹാരേ വിചരി. താ പന ഉപാസികായോ അന്തോവിഹാരേ ദിസ്വാ സപ്പിമധുതേലാദീഹി അത്ഥികാ പകതിയാവ ദഹരാ ച സാമണേരാ ച ഥാലകാദീനി ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമന്തി. തസ്മിമ്പി ദിവസേ തഥേവ കരിംസു. അഥേകം ഗിലാനം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സുപ്പിയാ (മഹാവ. ൨൮൦) ‘‘കേനത്ഥോ അയ്യസ്സാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പടിച്ഛാദനീയേനാ’’തി വുത്തേ ഹോതു, അയ്യ, പേസേസ്സാമീതി ദുതിയദിവസേ കപ്പിയമംസം അലഭന്തീ അത്തനോ ഊരുമംസേന കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ പുന സത്ഥരി പസാദേന പാകതികസരീരാവ അഹോസി. വിസാഖാപി ഗിലാനേ ച ദഹരേ ച സാമണേരേ ച ഓലോകേത്വാ അഞ്ഞേന ദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരൂപചാരേ ഠിതാ, ‘‘അമ്മ, പസാധനം ആഹര പസാധേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്മിം ഖണേ സാ ദാസീ പമുസ്സിത്വാ നിക്ഖന്തഭാവം ഞത്വാ, ‘‘അയ്യേ, പമുട്ഠാമ്ഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹി, സചേ പന മയ്ഹം അയ്യേന ആനന്ദത്ഥേരേന ഉക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ഠപിതം ഹോതി, മാ ആഹരേയ്യാസി, അയ്യസ്സേവ തം മയാ പരിച്ചത്ത’’ന്തി. ജാനാതി കിര സാ ‘‘കുലമനുസ്സാനം പമുട്ഠഭണ്ഡകം ഥേരോ പടിസാമേതീ’’തി; തസ്മാ ഏവമാഹ. ഥേരോപി തം ദാസിം ദിസ്വാവ ‘‘കിമത്ഥം ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘അയ്യായ മേ പസാധനം പമുസ്സിത്വാ ആഗതാമ്ഹീ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഏതസ്മിം മേ സോപാനപസ്സേ ഠപിതം, ഗച്ഛ നം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സാ, ‘‘അയ്യ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥേന ആമട്ഠഭണ്ഡകം മയ്ഹം അയ്യായ അനാഹാരിയം കത’’ന്തി വത്വാ തുച്ഛഹത്ഥാവ ഗന്ത്വാ, ‘‘കിം, അമ്മാ’’തി വിസാഖായ പുട്ഠാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ‘‘അമ്മ, നാഹം മമ അയ്യേന ആമട്ഠഭണ്ഡം പിലന്ധിസ്സാമി, പരിച്ചത്തം മയാ. അയ്യാനം പന പടിജഗ്ഗിതും ദുക്ഖം, തം വിസ്സജ്ജേത്വാ കപ്പിയഭണ്ഡം ഉപനേസ്സാമി, ഗച്ഛ, തം ആഹരാഹീ’’തി. സാ ഗന്ത്വാ ആഹരി. വിസാഖാ തം അപിലന്ധിത്വാവ കമ്മാരേ പക്കോസാപേത്വാ അഗ്ഘാപേസി. തേഹി ‘‘നവ കോടിയോ അഗ്ഘതി, ഹത്ഥകാരാപണിയം പനസ്സ സതസഹസ്സ’’ന്തി വുത്തേ പസാധനം യാനേ ഠപാപേത്വാ ‘‘തേന ഹി തം വിക്കിണഥാ’’തി ആഹ. ഭത്തകം ധനം ദത്വാ ഗണ്ഹിംതു ന കോചി സക്ഖിസ്സതി. തഞ്ഹി പസാധനം പസാധേതും അനുച്ഛവികാ ഇത്ഥിയോ നാമ ദുല്ലഭാ. പഥവിമണ്ഡലസ്മിഞ്ഹി തിസ്സോവ ഇത്ഥിയോ മഹാലതാപസാധനം ലഭിംസു വിസാഖാ മഹാഉപാസികാ, ബന്ധുലമല്ലസേനാപതിസ്സ ഭരിയാ, മല്ലികാ, ബാരാണസീസേട്ഠിനോ ധീതാതി.

തസ്മാ വിസാഖാ സയമേവ തസ്സ മൂലം ദത്വാ സതസഹസ്സാധികാ നവ കോടിയോ സകടേ ആരോപേത്വാ വിഹാരം നേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അയ്യേന ആനന്ദത്ഥേരേന മമ പസാധനം ഹത്ഥേന ആമട്ഠം, തേന ആമട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ തം മയാ പിലന്ധിതും. തം പന വിസ്സജ്ജേത്വാ കപ്പിയം ഉപനേസ്സാമീതി വിക്കിണാപേന്തീ അഞ്ഞം തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥം അദിസ്വാ അഹമേവ തസ്സ മൂലം ഗാഹാപേത്വാ ആഗതാ, ചതൂസു പച്ചയേസു കതരപച്ചയേന ഉപനേസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. പാചീനദ്വാരേ സങ്ഘസ്സ വസനട്ഠാനം കാതും തേ യുത്തം വിസാഖേതി ‘‘യുത്തം, ഭന്തേ’’തി വിസാഖാ തുട്ഠമാനസാ നവകോടീഹി ഭൂമിമേവ ഗണ്ഹി. അപരാഹി നവകോടീഹി വിഹാരം കാതും ആരഭി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ഭദ്ദിയനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തസ്സ ഭദ്ദിയസ്സ നാമ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഉത്തരദ്വാരാഭിമുഖോ അഹോസി. പകതിയാ ഹി സത്ഥാ വിസാഖായ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനേ വസതി. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ പുബ്ബാരാമേ വസതി. ഉത്തരദ്വാരം സന്ധായ ഗച്ഛന്തംയേവ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ, ‘‘ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി ജാനന്തി. വിസാഖാപി തം ദിവസം ‘‘സത്ഥാ ഉത്തരദ്വാരാഭിമുഖോ ഗതോ’’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ചാരികം ഗന്തുകാമത്ഥ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ആമ, വിസാഖേ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏത്തകം ധനം പരിച്ചജിത്വാ തുമ്ഹാകം വിഹാരം കാരേമി, നിവത്തഥ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അനിവത്തഗമനം ഇദം വിസാഖേ’’തി. സാ ‘‘അദ്ധാ ഹേതുസമ്പന്നം കഞ്ചി പസ്സിസ്സതി ഭഗവാ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, മയ്ഹം കതാകതവിജാനനകം ഏകം ഭിക്ഖും നിവത്തേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. ‘‘യം രുച്ചസി, തസ്സ പത്തം ഗണ്ഹ വിസാഖേ’’തി ആഹ. സാ കിഞ്ചാപി ആനന്ദത്ഥേരം പിയായതി, ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഇദ്ധിമാ, ഏതം മേ നിസ്സായ കമ്മം ലഹും നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീ’’തി പന ചിന്തേത്വാ ഥേരസ്സ പത്തം ഗണ്ഹി. ഥേരോ സത്ഥാരം ഓലോകേസി. സത്ഥാ ‘‘തവ പരിവാരേ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ നിവത്ത മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. തസ്സാനുഭാവേന പഞ്ഞാസസട്ഠിയോജനാനിപി രുക്ഖത്ഥായ ച പാസാണത്ഥായ ച ഗതാ മനുസ്സാ മഹന്തേ മഹന്തേ രുക്ഖേ ച പാസാണേ ച ഗഹേത്വാ തം ദിവസമേവ ആഗച്ഛന്തി, നേവ സകടേ രുക്ഖപാസാണേ ആരോപേന്താ കിലമന്തി, ന അക്ഖോ ഭിജ്ജതി. ന ചിരസ്സേവ ദ്വേഭൂമികം പാസാദം കരിംസു. ഹേട്ഠാഭൂമിയം പഞ്ച ഗബ്ഭസതാനി, ഉപരിഭൂമിയം പഞ്ച ഗബ്ഭസതാനീതി ഗബ്ഭസഹസ്സപടിമണ്ഡിതോ പാസാദോ അഹോസി. അട്ഠകരീസേ പരിസുദ്ധേ ഭൂമിഭാഗേ പാസാദം കാരാപേസി, ‘‘സുദ്ധപാസാദോ പന ന സോഭതീ’’തി തം പരിവാരേത്വാ പഞ്ച പധാനവേത്തഗേഹസതാനി, പഞ്ച ചൂളപാസാദസതാനി, പഞ്ച ദീഘമാളകസതാനി കാരാപേസി.

അഥ സത്ഥാ നവഹി മാസേഹി ചാരികം ചരിത്വാ പുന സാവത്ഥിം അഗമാസി. വിസാഖായപി പാസാദേ കമ്മം നവഹി മാസേഹി നിട്ഠിതം. പാസാദകൂടം ഘനകോട്ടിതരത്തസുവണ്ണേനേവ സട്ഠിഉദകഘടഗണ്ഹനകം കാരാപേസി. ‘‘സത്ഥാ ജേതവനവിഹാരം ഗച്ഛതീ’’തി ച സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ സത്ഥാരം അത്തനോ വിഹാരം നേത്വാ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ചതുമാസം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗഹേത്വാ ഇധേവ വസഥ, പാസാദമഹം കരിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സാ തതോ പട്ഠായ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വിഹാരേ ഏവ ദാനം ദേതി. അഥസ്സാ ഏകാ സഹായികാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ഏകം വത്ഥം ആദായ ആഗന്ത്വാ, ‘‘സഹായികേ അഹം ഇമം വത്ഥം തവ പാസാദേ ഭൂമത്ഥരണസങ്ഖേപേന അത്ഥരിതുകാമാ, അത്ഥരണട്ഠാനം മേ ആചിക്ഖഥാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു സഹായികേ, സചേ ത്യാഹം ‘ഓകാസോ നത്ഥീ’തി വക്ഖാമി, ത്വം ‘മേ ഓകാസം അദാതുകാമാ’തി മഞ്ഞിസ്സസി, സയമേവ പാസാദസ്സ ദ്വേ ഭൂമിയോ ഗബ്ഭസഹസ്സഞ്ച ഓലോകേത്വാ അത്ഥരണട്ഠാനം ജാനാഹീ’’തി ആഹ. സാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം വത്ഥം ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വിചരന്തീ തതോ അപ്പതരമൂലം വത്ഥം അദിസ്വാ ‘‘നാഹം ഇമസ്മിം പാസാദേ പുഞ്ഞഭാഗം ലഭാമീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്താ ഏകസ്മിം ഠാനേ രോദന്തീ അട്ഠാസി. അഥ നം ആനന്ദത്ഥേരോ ദിസ്വാ, ‘‘കസ്മാ രോദസീ’’തി പുച്ഛി. സാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോ ‘‘മാ ചിന്തയി, അഹം തേ അത്ഥരണട്ഠാനം ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി വത്വാ, ‘‘സോപാനപാദമൂലേ പാദധോവനട്ഠാനേ ഇമം പാദപുഞ്ഛനകം കത്വാ അത്ഥരാഹി, ഭിക്ഖൂ പാദേ ധോവിത്വാ പഠമം ഏത്ഥ പാദം പുഞ്ഛിത്വാ അന്തോ പവിസിസ്സന്തി, ഏവം തേ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. വിസാഖായ കിരേതം അസല്ലക്ഖിതട്ഠാനം.

വിസാഖാ ചത്താരോ മാസേ അന്തോവിഹാരേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം അദാസി, അവസാനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചീവരസാടകേ അദാസി. സങ്ഘനവകേന ലദ്ധചീവരസാടകാ സഹസ്സഗ്ഘനകാ ഹോന്തി. സബ്ബേസം പത്താനി പൂരേത്വാ ഭേസജ്ജം അദാസി. ദാനപരിച്ചാഗേ നവ കോടിയോ അഗമംസു. ഇതി വിഹാരസ്സ ഭൂമിഗ്ഗഹണേ നവ കോടിയോ, വിഹാരസ്സ കാരാപനേ നവ, വിഹാരമഹേ നവാതി സബ്ബാപി സത്തവീസതി കോടിയോ സാ ബുദ്ധസാസനേ പരിച്ചജി. ഇത്ഥിഭാവേ ഠത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ഗേഹേ വസമാനായ ഏവരൂപോ മഹാപരിച്ചാഗോ നാമ അഞ്ഞിസ്സാ നത്ഥി. സാ വിഹാരമഹസ്സ നിട്ഠിതദിവസേ വഡ്ഢമാനകച്ഛായായ പുത്തനത്തപനത്തപരിവുതാ ‘‘യം യം മയാ പുബ്ബേ പത്ഥിതം, സബ്ബമേവ മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി പാസാദം അനുപരിയായന്തീ പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി മധുരസദ്ദേന ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘കദാഹം പാസാദം രമ്മം, സുധാമത്തികലേപനം;

വിഹാരദാനം ദസ്സാമി, സങ്കപ്പോ മയ്ഹ പൂരിതോ.

‘‘കദാഹം മഞ്ചപീഠഞ്ച, ഭിസിബിമ്ബോഹനാനി ച;

സേനാസനഭണ്ഡം ദസ്സാമി, സങ്കപ്പോ മയ്ഹ പൂരിതോ.

‘‘കദാഹം സലാകഭത്തം, സുചിം മംസൂപസേചനം;

ഭോജനദാനം ദസ്സാമി, സങ്കപ്പോ മയ്ഹ പൂരിതോ.

‘‘കദാഹം കാസികം വത്ഥം, ഖോമകപ്പാസികാനി ച;

ചീവരദാനം ദസ്സാമി, സങ്കപ്പോ മയ്ഹ പൂരിതോ.

‘‘കദാഹം സപ്പിനവനീതം, മധുതേലഞ്ച ഫാണിതം;

ഭേസജ്ജദാനം ദസ്സാമി, സങ്കപ്പോ മയ്ഹ പൂരിതോ’’തി.

ഭിക്ഖൂ തസ്സാ സദ്ദം സുത്വാ സത്ഥു ആരോചയിംസു – ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ഏത്തകേ അദ്ധാനേ വിസാഖായ ഗായനം നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബം, സാ അജ്ജ പുത്തനത്തപനത്തപരിവുതാ ഗായമാനാ പാസാദം അനുപരിയായതി, കിം നു ഖ്വസ്സാ പിത്തം വാ കുപിതം, ഉദാഹു ഉമ്മത്തികാ ജാതാ’’തി? സത്ഥാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മയ്ഹം ധീതാ ഗായതി, അത്തനോ പനസ്സാ അജ്ഝാസയോ പരിപുണ്ണോ, സാ ‘പത്ഥിതപത്ഥനാ മേ മത്ഥകം പത്താ’തി തുട്ഠമാനസാ ഉദാനം ഉദാനേന്തീ വിചരതീ’’തി വത്വാ ‘‘കദാ പന, ഭന്തേ, തായ പത്ഥനാ പത്ഥിതാ’’തി? ‘‘സുണിസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘സുണിസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ അതീതം ആഹരി –

‘‘അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ പദുമുത്തരോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ വസ്സസതസഹസ്സം ആയു അഹോസി, ഖീണാസവാനം സതസഹസ്സപരിവാരോ, നഗരം ഹംസവതീ നാമ, പിതാ സുനന്ദോ നാമ രാജാ, മാതാ സുജാതാ നാമ ദേവീ, തസ്സ അഗ്ഗഉപട്ഠായികാ ഏകാ ഉപാസികാ അട്ഠ വരേ യാചിത്വാ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ സത്ഥാരം ചതൂഹി പച്ചയേഹി പടിജഗ്ഗന്തീ സായംപാതം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. തസ്സാ ഏകാ സഹായികാ തായ സദ്ധിം വിഹാരം നിബദ്ധം ഗച്ഛതി. സാ തസ്സാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം വിസ്സാസേന കഥനഞ്ച വല്ലഭഭാവഞ്ച ദിസ്വാ, ‘കിം നു ഖോ കത്വാ ഏവം ബുദ്ധാനം വല്ലതാ ഹോതീ’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘ഭന്തേ, ഏസാ ഇത്ഥീ തുമ്ഹാകം കിം ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഉപട്ഠായികാനം അഗ്ഗാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, കിം കത്വാ ഉപട്ഠായികാനം അഗ്ഗാ ഹോതീ’’തി? ‘‘കപ്പസതസഹസ്സം പത്ഥനം പത്ഥേത്വാ’’തി. ‘‘ഇദാനി പത്ഥേത്വാ ലദ്ധും സക്കാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആമ, സക്കാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേന സദ്ധിം സത്താഹം മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സാ സത്താഹം ദാനം ദത്വാ ഓസാനദിവസേ ചീവരസാടകേ ദത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നാഹം ഇമസ്സ ദാനസ്സ ഫലേന ദേവിസ്സരിയാദീനം അഞ്ഞതരം പത്ഥേമി, തുമ്ഹാദിസസ്സ പനേകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ അട്ഠ വരേ ലഭിത്വാ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി പടിജഗ്ഗിതും സമത്ഥാനം അഗ്ഗാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം പട്ഠപേസി. സത്ഥാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ ഇമിസ്സാ പത്ഥനാ’’തി അനാഗതം ആവജ്ജേന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം ഓലോകേത്വാ ‘‘കപ്പസതസഹസ്സപരിയോസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തദാ ത്വം വിസാഖാ നാമ ഉപാസികാ ഹുത്വാ തസ്സ സന്തികേ അട്ഠ വരേ ലഭിത്വാ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി പടിജഗ്ഗന്തീനം ഉപട്ഠായികാനം അഗ്ഗാ ഭവിസ്സസീ’’തി ആഹ. തസ്സാ സാ സമ്പത്തി സ്വേവ ലദ്ധബ്ബാ വിയ അഹോസി.

സാ യാവതായുകം പുഞ്ഞം കത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ സത്തന്നം ധീതാനം കനിട്ഠാ സങ്ഘദാസീ നാമ ഹുത്വാ പരകുലം അഗന്ത്വാ താഹി ജേട്ഠഭഗിനീഹി സദ്ധിം ദീഘരത്തം ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേപി ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ ചതുപച്ചയദായികാനം അഗ്ഗാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സാ തതോ പട്ഠായ പന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. മയ്ഹം സാസനേ ബഹൂനി പുഞ്ഞാനി അകാസി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ‘‘ന മയ്ഹം ധീതാ ഗായതി, പത്ഥിതപത്ഥനായ പന നിപ്ഫത്തിം ദിസ്വാ ഉദാനം ഉദാനേതീ’’തി വത്വാ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേന്തോ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, യഥാ നാമ ഛേകോ മാലാകാരോ നാനാപുപ്ഫാനം മഹന്തം രാസിം കത്വാ നാനപ്പകാരേ മാലാഗുണേ കരോതി, ഏവമേവ വിസാഖായ നാനപ്പകാരാനി പുഞ്ഞാനി കാതും ചിത്തം നമതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൩. ‘‘യഥാപി പുപ്ഫരാസിമ്ഹാ, കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ;

ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി.

തത്ഥ പുപ്ഫരാസിമ്ഹാതി നാനപ്പകാരാനം പുപ്ഫാനം രാസിമ്ഹാ. കയിരാതി കരേയ്യ. മാലാഗുണേ ബഹൂതി ഏകതോ വണ്ടികമാലാദിഭേദാ നാനപ്പകാരാ മാലാവികതിയോ. മച്ചേനാതി മരിതബ്ബസഭാവതായ ‘‘മച്ചോ’’തി ലദ്ധനാമേന സത്തേന ചീവരദാനാദിഭേദം ബഹും കുസലം കത്തബ്ബം. തത്ഥ പുപ്ഫരാസിഗ്ഗഹണം ബഹുപുപ്ഫദസ്സനത്ഥം. സചേ ഹി അപ്പാനി പുപ്ഫാനി ഹോന്തി, മാലാകാരോ ച ഛേകോ നേവ ബഹൂ മാലാഗുണേ കാതും സക്കോതി, അഛേകോ പന അപ്പേസു ബഹൂസുപി പുപ്ഫേസു ന സക്കോതിയേവ. ബഹൂസു പന പുപ്ഫേസു സതി ഛേകോ മാലാകാരോ ദക്ഖോ കുസലോ ബഹൂ മാലാഗുണേ കരോതി, ഏവമേവ സചേ ഏകച്ചസ്സ സദ്ധാ മന്ദാ ഹോതി, ഭോഗാ ച ബഹൂ സംവിജ്ജന്തി, നേവ സക്കോതി ബഹൂനി കുസലാനി കാതും, മന്ദായ ച പന സദ്ധായ മന്ദേസു ച പന ഭോഗേസു ന സക്കോതി. ഉളാരായ ച പന സദ്ധായ മന്ദേസു ച ഭോഗേസു ന സക്കോതിയേവ. ഉളാരായ ച പന സദ്ധായ ഉളാരേസു ച ഭോഗേസു സതി സക്കോതി. തഥാരൂപാ ച വിസാഖാ ഉപാസികാ. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘യഥാപി…പേ… കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപന്നാദയോ അഹേസും. മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ ജാതാതി.

വിസാഖാവത്ഥു അട്ഠമം