൪. പുപ്ഫവഗ്ഗോ

൧. പഥവികഥാപസുതപഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു

കോ ഇമം പഥവിം വിചേസ്സതീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ പഥവികഥാപസുതേ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ കഥേസി.

തേ കിര ഭഗവതാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം ചരിത്വാ ജേതവനം ആഗന്ത്വാ സായന്ഹസമയേ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിസിന്നാ അത്തനാ ഗതഗതട്ഠാനേസു ‘‘അസുകഗാമതോ അസുകഗാമഗമനട്ഠാനേ സമം വിസമം കദ്ദമബഹുലം സക്ഖരബഹുലം കാളമത്തികം തമ്ബമത്തിക’’ന്തി പഥവികഥം കഥേസും. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി വിചരിതട്ഠാനേ പഥവികഥായാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഏസാ ബാഹിരപഥവീ നാമ, തുമ്ഹേഹി അജ്ഝുത്തികപഥവിയം പരികമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൪൪. ‘‘കോ ഇമം പഥവിം വിചേസ്സതി,

യമലോകഞ്ച ഇമം സദേവകം;

കോ ധമ്മപദം സുദേസിതം,

കുസലോ പുപ്ഫമിവ പചേസ്സതി.

൪൫. ‘‘സേഖോ പഥവിം വിചേസ്സതി,

യമലോകഞ്ച ഇമം സദേവകം;

സേഖോ ധമ്മപദം സുദേസിതം,

കുസലോ പുപ്ഫമിവ പചേസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ കോ ഇമന്തി കോ ഇമം അത്തഭാവസങ്ഖാതം പഥവിം. വിചേസ്സതീതി അത്തനോ ഞാണേന വിചിനിസ്സതി വിജാനിസ്സതി, പടിവിജ്ഝിസ്സതി, സച്ഛികരിസ്സതീതി അത്ഥോ. യമലോകഞ്ചാതി ചതുബ്ബിധം അപായലോകഞ്ച. ഇമം സദേവകന്തി ഇമം മനുസ്സലോകഞ്ച ദേവലോകേന സദ്ധിം കോ വിചേസ്സതി വിചിനിസ്സതി വിജാനിസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി സച്ഛികരിസ്സതീതി പുച്ഛി. കോധമ്മപദം സുദേസിതന്തി യഥാസഭാവതോ കഥിതത്താ സുദേസിതം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മസങ്ഖാതം ധമ്മപദം കുസലോ മാലാകാരോ പുപ്ഫം വിചിനന്തോ വിയ കോ പചേസ്സതി വിചിനിസ്സതി വിജാനിസ്സതി ഉപപരിക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി, സച്ഛികരിസ്സതീതി അത്ഥോ. സേഖോതി അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖനതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ സത്തവിധോ സേഖോ ഇമം അത്തഭാവസങ്ഖാതം പഥവിം അരഹത്തമഗ്ഗേന തതോ ഛന്ദരാഗം അപകഡ്ഢന്തോ വിചേസ്സതി വിചിനിസ്സതി വിജാനിസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി സച്ഛികരിസ്സതി. യമലോകഞ്ചാതി തം യഥാവുത്തപകാരം യമലോകഞ്ച ഇമം മനുസ്സലോകഞ്ച സഹ ദേവേഹി സദേവകം സ്വേവ വിചേസ്സതി വിചിനിസ്സതി വിജാനിസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി സച്ഛികരിസ്സതി. സേഖോതി സ്വേവ സത്തവിധോ സേഖോ, യഥാ നാമ കുസലോ മാലാകാരോ പുപ്ഫാരാമം പവിസിത്വാ തരുണമകുളാനി ച പാണകവിദ്ധാനി ച മിലാതാനി ച ഗണ്ഠികജാതാനി ച പുപ്ഫാനി വജ്ജേത്വാ സോഭനാനി സുജാതസുജാതാനേവ പുപ്ഫാനി വിചിനാതി, ഏവമേവ ഇമം സുകഥിതം സുനിദ്ദിട്ഠം ബോധിപക്ഖിയധമ്മപദമ്പി പഞ്ഞായ പചേസ്സതി വിചിനിസ്സതി ഉപപരിക്ഖിസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി സച്ഛികരിസ്സതീതി സത്ഥാ സയമേവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി.

ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാപി ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സമ്പത്തപരിസായപി സാത്ഥികാ ധമ്മദേസനാ അഹോസീതി.

പഥവികഥാപസുതപഞ്ചസതഭിക്ഖുവത്ഥു പഠമം.

൨. മരീചികമ്മട്ഠാനികത്ഥേരവത്ഥു

ഫേണൂപമന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ അഞ്ഞതരം മരീചികമ്മട്ഠാനികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ കഥേസി.

സോ കിര ഭിക്ഖു സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ, ‘‘സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഘടേത്വാ വായമിത്വാ അരഹത്തം പത്തും അസക്കോന്തോ ‘‘വിസേസേത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികം ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മരീചിം ദിസ്വാ, ‘‘യഥാ അയം ഗിമ്ഹസമയേ ഉട്ഠിതാ മരീചി ദൂരേ ഠിതാനം രൂപഗതാ വിയ പഞ്ഞായതി, സന്തികം ആഗച്ഛന്താനം നേവ പഞ്ഞായതി, അയം അത്തഭാവോപി ഉപ്പാദവയട്ഠേന ഏവരൂപോ’’തി മരീചികമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്തോ ആഗന്ത്വാ മഗ്ഗകിലന്തോ അചിരവതിയം ന്ഹായിത്വാ ഏകസ്മിം ചണ്ഡസോതതീരേ രുക്ഖഛായായ നിസിന്നോ ഉദകവേഗാഭിഘാതേന ഉട്ഠഹിത്വാ മഹന്തേ മഹന്തേ ഫേണപിണ്ഡേ ഭിജ്ജമാനേ ദിസ്വാ, ‘‘അയം അത്തഭാവോപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജനട്ഠേന ഏവരൂപോയേവാ’’തി ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേസി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം ഠിതോവ തം ഥേരം ദിസ്വാ, ‘‘ഏവമേവ, ഭിക്ഖു, ഏവരൂപോവായം അത്തഭാവോ ഫേണപിണ്ഡോ വിയ മരീചി വിയ ഉപ്പജ്ജനഭിജ്ജനസഭാവോയേവാ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൬. ‘‘ഫേണൂപമം കായമിമം വിദിത്വാ,

മരീചിധമ്മം അഭിസമ്ബുധാനോ;

ഛേത്വാന മാരസ്സ പപുപ്ഫകാനി,

അദസ്സനം മച്ചുരാജസ്സ ഗച്ഛേ’’തി.

തത്ഥ ഫേണൂപമന്തി ഇമം കേസാദിസമൂഹസങ്ഖാതം കായം അബലദുബ്ബലട്ഠേന അനദ്ധനിയതാവകാലികട്ഠേന ഫേണപിണ്ഡസരിക്ഖകോതി വിദിത്വാ. മരീചിധമ്മന്തി യഥാ മരീചി ദൂരേ ഠിതാനം രൂപഗതാ വിയ ഗയ്ഹൂപഗാ വിയ ഹോതി, സന്തികേ ഉപഗച്ഛന്താനം രിത്താ തുച്ഛാ അഗയ്ഹൂപഗാ സമ്പജ്ജതി, ഏവമേവ ഖണികഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന അയം കായോപി മരീചിധമ്മോതി അഭിസമ്ബുധാനോ ബുജ്ഝന്തോ, ജാനന്തോതി അത്ഥോ. മാരസ്സ പപുപ്ഫകാനീതി മാരസ്സ പപുപ്ഫകസങ്ഖാതാനി തേഭൂമകാനി വട്ടാനി അരിയമഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മച്ചുരാജസ്സ അദസ്സനം അവിസയം അമതമഹാനിബ്ബാനം ഗച്ഛേയ്യാതി.

ഗാഥാപരിയോസാനേ ഥേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ സത്ഥു സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ഥോമേന്തോ വണ്ണേന്തോ വന്ദന്തോവ ആഗതോതി.

മരീചികമ്മട്ഠാനികത്ഥേരവത്ഥു ദുതിയം.

൩. വിടടൂഭവത്ഥു

പുപ്ഫാനിഹേവ പചിനന്തന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ സപരിസം മഹോഘേന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ മാരിതം വിടടൂഭം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സാവത്ഥിയഞ്ഹി മഹാകോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ പസേനദികുമാരോ നാമ. വേസാലിയം ലിച്ഛവിരഞ്ഞോ പുത്തോ ലിച്ഛവികുമാരോ മഹാലി നാമ, കുസിനാരായം മല്ലരാജപുത്തോ ബന്ധുലോ നാമാതി ഇമേ തയോ ദിസാപാമോക്ഖസ്സാചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥം തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ബഹിനഗരേ സാലായ സമാഗതാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആഗതകാരണഞ്ച കുലഞ്ച നാമഞ്ച പുച്ഛിത്വാ സഹായകാ ഹുത്വാ ഏകതോവ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ സിപ്പം സിക്ഖന്താ ന ചിരസ്സേവ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാ ഏകതോവ നിക്ഖമിത്വാ സകസകട്ഠാനാനി അഗമംസു. തേസു പസേനദികുമാരോ പിതു സിപ്പം ദസ്സേത്വാ പസന്നേന പിതരാ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ. മഹാലികുമാരോ ലിച്ഛവീനം സിപ്പം ദസ്സേന്തോ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ദസ്സേസി, തസ്സ അക്ഖീനി ഭിജ്ജിത്വാ അഗമംസു. ലിച്ഛവിരാജാനോ ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം ആചരിയോ അക്ഖിവിനാസം പത്തോ, ന നം പരിച്ചജിസ്സാമ, ഉപട്ഠഹിസ്സാമ ന’’ന്തി തസ്സ സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഏകം ദ്വാരം അദംസു. സോ തം നിസ്സായ പഞ്ചസതേ ലിച്ഛവിരാജപുത്തേ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ വസി. ബന്ധുലകുമാരോ സട്ഠിം സട്ഠിം വേളൂ ഗഹേത്വാ മജ്ഝേ അയസലാകം പക്ഖിപിത്വാ സട്ഠികലാപേ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതേ മല്ലരാജകുലേഹി ‘‘ഇമേ കപ്പേതൂ’’തി വുത്തോ അസീതിഹത്ഥം ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ അസിനാ കപ്പേന്തോ അഗമാസി. സോ ഓസാനകലാപേ അയസലാകായ ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദം സുത്വാ, ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സബ്ബകലാപേസു അയസലാകാനം ഠപിതഭാവം ഞത്വാ അസിം ഛഡ്ഡേത്വാ രോദമാനോ ‘‘മയ്ഹം ഏത്തകേസു ഞാതിസുഹജ്ജേസു ഏകോപി സസിനേഹോ ഹുത്വാ ഇമം കാരണം നാചിക്ഖി. സചേ ഹി അഹം ജാനേയ്യം, അയസലാകായ സദ്ദം അനുട്ഠാപേന്തോവ ഛിന്ദേയ്യ’’ന്തി വത്വാ, ‘‘സബ്ബേപിമേ മാരേത്വാ രജ്ജം കരേയ്യ’’ന്തി മാതാപിതൂനം കഥേസി. തേഹി ‘‘പവേണിരജ്ജം നാമ, താത, ഇദം ന ലബ്ഭാ ഏവം കാതു’’ന്തി നാനപ്പകാരേന വാരിതോ ‘‘തേന ഹി മമ സഹായകസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിം അഗമാസി.

പസേനദി കോസലോ രാജാ തസ്സാഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ മഹന്തേന സക്കാരേന തം നഗരം പവേസേത്വാ സേനാപതിട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ മാതാപിതരോ പക്കോസാപേത്വാ തത്ഥേവ വാസം കപ്പേസി. അഥേകദിവസം രാജാ ഉപരിപാസാദേ ഠിതോ അന്തരവീഥിം ഓലോകയമാനോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസ്സ വിസാഖായ സുപ്പവാസായാ’’തി ഏതേസം ഗേഹേ നിച്ചം ഭത്തകിച്ചത്ഥായ ഗച്ഛന്തേ അനേകസഹസ്സേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ, ‘‘കഹം, അയ്യാ, ഗച്ഛന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ദേവ, അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ നിച്ചഭത്തസലാകഭത്തഗിലാനഭത്താദീനം അത്ഥായ ദേവസികം ദ്വേ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി ഗച്ഛന്തി, ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ പഞ്ചസതാനി, തഥാ വിസാഖായ തഥാ സുപ്പവാസായാ’’തി വുത്തേ സയമ്പി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപട്ഠഹിതുകാമോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസഹസ്സേന സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പഞ്ചഹി മേ ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാരാജ ബുദ്ധാ നാമ ഏകട്ഠാനേ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹന്തി, ബഹൂ ജനാ ബുദ്ധാനം ആഗമനം പച്ചാസീസന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏകം ഭിക്ഖും നിബദ്ധം പേസേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭാരം അകാസി. രാജാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ പത്തം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇമേ നാമ പരിവിസന്തൂ’’തി അവിചാരേത്വാവ സത്താഹം സയമേവ പരിവിസിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ പമജ്ജമകാസി. രാജകുലേ നാമ അനാണത്താ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ നിസീദാപേത്വാ പരിവിസിതും ന ലഭന്തി ‘‘ന മയം ഇധ ഠാതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പക്കമിംസു. രാജാ ദുതിയദിവസേപി പമജ്ജി, ദുതിയദിവസേപി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പക്കമിംസു. തതിയദിവസേപി പമജ്ജി, തദാ ആനന്ദത്ഥേരം ഏകകമേവ ഠപേത്വാ അവസേസാ പക്കമിംസു. പുഞ്ഞവന്താ നാമ കാരണവസികാ ഹോന്തി, കുലാനം പസാദം രക്ഖന്തി. തഥാഗതസ്സ ച സാരിപുത്തത്ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ഉപാസകേസു ചിത്തോ, ഗഹപതി, ഹത്ഥകോ ആളവകോതി ദ്വേ അഗ്ഗഉപാസകാ, ഉപാസികാസു വേളുകണ്ഠകീ നന്ദമാതാ, ഖുജ്ജുത്തരാതി ദ്വേ അഗ്ഗഉപാസികാ, ഇതി ഇമേ അട്ഠ ജനേ ആദിം കത്വാ ഠാനന്തരപത്താ സബ്ബേപി സാവകാ ഏകദേസേന ദസന്നം പാരമീനം പൂരിതത്താ മഹാപുഞ്ഞാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ. ആനന്ദത്ഥേരോപി കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതപാരമീ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ മഹാപുഞ്ഞോ അത്തനോ കാരണവസികതായ കുലസ്സ പസാദം രക്ഖന്തോ അട്ഠാസി. തം ഏകകമേവ നിസീദാപേത്വാ പരിവിസിംസു.

രാജാ ഭിക്ഖൂനം ഗതകാലേ ആഗന്ത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയാനി തഥേവ ഠിതാനി ദിസ്വാ, ‘‘കിം, അയ്യാ, നാഗമിംസൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ ഏകകോവ ആഗതോ ദേവാ’’തി സുത്വാ, ‘‘അദ്ധാ ഏത്തകം മേ ഭത്തച്ഛേദനമകംസൂ’’തി ഭിക്ഖൂനം കുദ്ധോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഭിക്ഖാ പടിയത്താ, ആനന്ദത്ഥേരോ കിര ഏകകോവാഗതോ, പടിയത്താ ഭിക്ഖാ തഥേവ ഠിതാ, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ മമ ഗേഹേ സഞ്ഞം ന കരിംസു, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം ദോസം അവത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, മമ സാവകാനം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ നത്ഥി, തേന ന ഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി വത്വാ കുലാനം അനുപഗമനകാരണഞ്ച ഉപഗമനകാരണഞ്ച പകാസേന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ഇമം സുത്തമാഹ –

‘‘നവഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപനിസീദിതും. കതമേഹി നവഹി? ന മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തി, ന മനാപേന അഭിവാദേന്തി, ന മനാപേന ആസനം ദേന്തി, സന്തമസ്സ പരിഗുഹന്തി, ബഹുകമ്പി ഥോകം ദേന്തി, പണീതമ്പി ലൂഖം ദേന്തി, അസക്കച്ചം ദേന്തി നോ സക്കച്ചം, ന ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ഭാസിതമസ്സ ന സുസ്സൂസന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപനിസീദിതും.

‘‘നവഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപനിസീദിതും. കതമേഹി നവഹി? മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തി, മനാപേന അഭിവാദേന്തി, മനാപേന ആസനം ദേന്തി, സന്തമസ്സ ന പരിഗുഹന്തി, ബഹുകമ്പി ബഹുകം ദേന്തി, പണീതമ്പി പണീതം ദേന്തി, സക്കച്ചം ദേന്തി നോ അസക്കച്ചം, ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ഭാസിതമസ്സ സുസ്സൂസന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപനിസീദിതു’’ന്തി (അ. നി. ൯.൧൭).

ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, മമ സാവകാ തുമ്ഹാകം സന്തികാ വിസ്സാസം അലഭന്താ ന ഗതാ ഭവിസ്സന്തീതി. പോരാണകപണ്ഡിതാപി ഹി അവിസ്സാസികട്ഠാനേ സക്കച്ചം ഉപട്ഠിയമാനാപി മാരണന്തികം വേദനം പത്വാ വിസ്സാസികട്ഠാനമേവ അഗമിംസൂതി. ‘‘കദാ, ഭന്തേ’’തി രഞ്ഞാ പുട്ഠോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ കേസവോ നാമ രാജാ രജ്ജം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തം പഞ്ച പുരിസസതാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ കേസവതാപസോ നാമ അഹോസി. പസാധനകപ്പകോ പനസ്സ അനുപബ്ബജിത്വാ കപ്പകോ നാമ അന്തേവാസികോ അഹോസി. കേസവതാപസോ പരിസായ സദ്ധിം അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ വസ്സാരത്തസമയേ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ബാരാണസിം പത്വാ ഭിക്ഖായ പാവിസി. അഥ നം രാജാ ദിസ്വാ പസീദിത്വാ ചതുമാസം അത്തനോ സന്തികേ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനേവ വസാപേന്തോ സയം സായംപാതം അസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. അവസേസാ താപസാ കതിപാഹം വസിത്വാ ഹത്ഥിസദ്ദാദീഹി ഉബ്ബാള്ഹാ ഹുത്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ, ‘‘ആചരിയ, ഉക്കണ്ഠിതമ്ഹാ, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കഹം, താതാ’’തി? ‘‘ഹിമവന്തം, ആചരിയാ’’തി. രാജാ അമ്ഹാകം ആഗതദിവസേയേവ ചതുമാസം ഇധ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി. ‘‘കഥം ഗമിസ്സഥ, താതാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം അനാചിക്ഖിത്വാവ പടിഞ്ഞാ ദിന്നാ, മയം ഇധ ന സക്കോമ വസിതും, ഇതോ അവിദൂരേ തുമ്ഹാകം പവത്തിസ്സവനട്ഠാനേ വസിസ്സാമാ’’തി വന്ദിത്വാ പക്കമിംസു. കപ്പന്തേവാസികേന സദ്ധിം ആചരിയോ ഓഹീയി.

രാജാ ഉപട്ഠാനം ആഗതോ, ‘‘കഹം, അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സബ്ബേ ഉക്കണ്ഠിതമ്ഹാതി വത്വാ ഹിമവന്തം ഗതാ, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. കപ്പകോപി ന ചിരസ്സേവ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ആചരിയേന പുനപ്പുനം വാരിയമാനോപി ‘‘ന സക്കോമീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഇതരേസം പന സന്തികം അഗന്ത്വാ ആചരിയസ്സ പവത്തിം സുണന്തോ അവിദൂരേ ഠാനേ വസി. അപരഭാഗേ ആചരിയസ്സ അന്തേവാസികേ അനുസ്സരന്തസ്സ കുച്ഛിരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. രാജാ വേജ്ജേഹി തികിച്ഛാപേസി, രോഗോ ന വൂപസമ്മതി. താപസോ ആഹ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, ഇച്ഛസി മേ രോഗവൂപസമ’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, സചാഹം സക്കുണേയ്യം, ഇദാനേവ വോ ഫാസുകം കരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘മഹാരാജ, സചേ മേ ഫാസുകം ഇച്ഛസി, മം അന്തേവാസികാനം സന്തികം പേസേഹീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തം മഞ്ചകേ നിപജ്ജാപേത്വാ നാരദഅമച്ചപ്പമുഖേ ചത്താരോ അമച്ചേ ‘‘മമ അയ്യസ്സ പവത്തിം ഞത്വാ, മയ്ഹം സാസനം പഹിണേയ്യാഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. കപ്പന്തേവാസികോ ആചരിയസ്സ ആഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഇതരേ ‘‘കഹ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘അസുകട്ഠാനേ കിര വസന്തീ’’തി ആഹ. തേപി ആചരിയസ്സാഗമനഭാവം സുത്വാ തത്ഥേവ സമോസരിത്വാ ആചരിയസ്സ ഉണ്ഹോദകം ദത്വാ ഫലാഫലം അദംസു. തം ഖണഞ്ഞേവ രോഗോ വൂപസമ്മതി. സോ കതിപാഹേനേവ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി. അഥ നം നാരദോ പുച്ഛി –

‘‘മനുസ്സിന്ദം ജഹിത്വാന, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനം;

കഥം നു ഭഗവാ കേസീ, കപ്പസ്സ രമതി അസ്സമേ.

‘‘സാദൂനി രമണീയാനി, സന്തി വക്ഖാ മനോരമാ;

സുഭാസിതാനി കപ്പസ്സ, നാരദ രമയന്തി മം.

‘‘സാലീനം ഓദനം ഭുഞ്ജേ, സുചിം മംസൂപസേചനം;

കഥം സാമാകനീവാരം, അലോണം ഛാദയന്തി തം.

‘‘സാദും വാ യദി വാസാദും, അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും;

വിസ്സത്ഥോ യത്ഥ ഭുഞ്ജേയ്യ, വിസ്സാസപരമാ രസാ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൧൮൧-൧൮൪);

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേന്തോ ‘‘തദാ രാജാ മോഗ്ഗല്ലാനോ അഹോസി, നാരദോ സാരിപുത്തോ, കപ്പന്തേവാസികോ ആനന്ദോ, കേസവതാപസോ അഹമേവാ’’തി വത്വാ, ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ മാരണന്തികം വേദനം പത്വാ വിസ്സാസികട്ഠാനം ഗമിംസു, മമ സാവകാ തുമ്ഹാകം സന്തികേ വിസ്സാസം ന ലഭന്തി മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം മയാ വിസ്സാസം കാതും വട്ടതി, കഥം നു ഖോ കരിസ്സാമീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഞാതിധീതരം മമ ഗേഹേ കാതും വട്ടതി, ഏവം സന്തേ ‘ദഹരാ ച സാമണേരാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഞാതിരാജാ’തി മമ സന്തികം വിസ്സത്ഥാ നിബദ്ധം ആഗമിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഏകം മേ ധീതരം ദേന്തൂ’’തി സാകിയാനം സന്തികം സാസനം പേസേസി. ‘‘കതരസ്സ സക്യസ്സ ധീതാ’’തി ച പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഞത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ദൂതേ ആണാപേസി. ദൂതാ ഗന്ത്വാ സാകിയേ ദാരികം യാചിംസു. തേ സന്നിപതിത്വാ, ‘‘പക്ഖന്തരികോ രാജാ, സചേ ന ദസ്സാമ, വിനാസേസ്സതി നോ, ന ഖോ പന അമ്ഹേഹി കുലേന സദിസോ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി മന്തയിംസു. മഹാനാമോ ‘‘മമ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ജാതാ വാസഭഖത്തിയാ നാമ ധീതാ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്താ അത്ഥി, തം ദസ്സാമാ’’തി വത്വാ ദൂതേ ആഹ – ‘‘സാധു, രഞ്ഞോ ദാരികം ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാ കസ്സ, ധീതാ’’തി? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ചൂളപിതുപുത്തസ്സ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ധീതാ വാസഭഖത്തിയാ നാമാ’’തി.

തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘യദി ഏവം, സാധു, സീഘം ആനേഥ, ഖത്തിയാ ച നാമ ബഹുമായാ, ദാസിധീതരമ്പി പഹിണേയ്യും, പിതരാ സദ്ധിം ഏകഭാജനേ ഭുഞ്ജന്തിം ആനേയ്യാഥാ’’തി പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജന്തിം രാജാ ഇച്ഛതീ’’തി ആഹംസു. മഹാനാമോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തം അലങ്കാരാപേത്വാ അത്തനോ ഭോജനകാലേ പക്കോസാപേത്വാ തായ സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജനാകാരം ദസ്സേത്വാ ദൂതാനം നിയ്യാദേസി. തേ തം ആദായ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ തുട്ഠമാനസോ തം പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം ജേട്ഠികം കത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ അഭിസിഞ്ചി. സാ ന ചിരസ്സേവ സുവണ്ണവണ്ണം പുത്തം വിജായി.

അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രാജാ ദാരകസ്സ അയ്യകസ്സ സന്തികം പേസേസി ‘‘സക്യരാജധീതാ വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം വിജാതാ, കിമസ്സ നാമം കരോമാ’’തി? തം പന സാസനം ഗഹേത്വാ ഗതോ അമച്ചോ ഥോകം ബധിരധാതുകോ, സോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ അയ്യകസ്സ ആരോചേസി, സോ തം സുത്വാ ‘‘വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം അവിജായിത്വാപി സബ്ബജനം അഭിഭവി, ഇദാനി പന രഞ്ഞോ അതിവിയ വല്ലഭാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. ബധിരോ അമച്ചോ ‘‘വല്ലഭാ’’തി വചനം ദുസ്സുതം സുത്വാ ‘‘വിടടൂഭോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ രാജാനം ഉപഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, കുമാരസ്സ കിര ‘വിടടൂഭോ’തി നാമം കരോഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘പോരാണകം നോ കുലസന്തകം നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം നാമം അകാസി. അഥസ്സ ദഹരകാലേയേവ രാജാ ‘‘സത്ഥു പിയം കരോമീ’’തി സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി.

സോ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢന്തോ സത്തവസ്സികകാലേ അഞ്ഞേസം കുമാരാനം മാതാമഹകുലതോ ഹത്ഥിരൂപകഅസ്സരൂപകാദീനി ആഹരിയമാനാനി ദിസ്വാ മാതരം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേസം മാതാമഹകുലതോ പണ്ണാകാരോ ആഹരീയതി, മയ്ഹം കോചി കിഞ്ചി ന പേസേസി, കിം ത്വം നിമാതാ നിപിതാ’’തി? അഥ നം സാ, ‘‘താത, തവ സക്യരാജാനോ മാതാമഹാ ദൂരേ പന വസന്തി, തേന തേ കിഞ്ചി ന പേസേന്തീ’’തി വഞ്ചേസി. സോളസവസ്സികകാലേ, ‘‘അമ്മ, തവ മാതാമഹകുലം പസ്സിതുകാമോമ്ഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘അലം, താത, കിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ കരിസ്സതീ’’തി വാരിയമാനോപി പുനപ്പുനം യാചി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ പിതു ആരോചേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. വാസഭഖത്തിയാ പുരേതരം പണ്ണം പേസേസി – ‘‘അഹം ഇധ സുഖം വസാമി, മാസ്സ കിഞ്ചി സാമിനോ അന്തരം ദസ്സയിംസൂ’’തി. സാകിയാ വിടടൂഭസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ, ‘‘വന്ദിതും ന സക്കോമാ’’തി തസ്സ ദഹരദഹരേ കുമാരേ ജനപദം പഹിണിത്വാ തസ്മിം കപിലപുരം സമ്പത്തേ സന്ഥാഗാരേ സന്നിപതിംസു. കുമാരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അട്ഠാസി.

അഥ നം ‘‘അയം തേ, താത, മാതാമഹോ, അയം മാതുലോ’’തി വത്വാ വന്ദാപേസും. സോ സബ്ബേ വന്ദമാനോ വിചരിത്വാ ഏകമ്പി അത്താനം വന്ദന്തം അദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മം വന്ദന്താ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. സാകിയാ, ‘‘താത, തേ കനിട്ഠകുമാരാ ജനപദം ഗതാ’’തി വത്വാ തസ്സ മഹന്തം സക്കാരം കരിംസു. സോ കതിപാഹം വസിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. അഥേകാ ദാസീ സന്ഥാഗാരേ തേന നിസിന്നഫലകം ‘‘ഇദം വാസഭഖത്തിയായ ദാസിയാ പുത്തസ്സ നിസിന്നഫലക’’ന്തി അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ ഖീരോദകേന ധോവി. ഏകോ പുരിസോ അത്തനോ ആവുധം പമുസ്സിത്വാ നിവത്തോ തം ഗണ്ഹന്തോ വിടടൂഭകുമാരസ്സ അക്കോസനസദ്ദം സുത്വാ തം കാരണം പുച്ഛിത്വാ, ‘‘വാസഭഖത്തിയാ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി മഹാനാമസക്കം പടിച്ച ജാതാ’’തി ഞത്വാ ബലകായസ്സ കഥേസി. ‘‘വാസഭഖത്തിയാ കിര ദാസിധീതാ’’തി മഹാകോലാഹലം അഹോസി. തം സുത്വാ വിടടൂഭോ ‘‘ഏതേ താവ മമ നിസിന്നഫലകം ഖീരോദകേന ധോവന്തു, അഹം പന രജ്ജേ പതിട്ഠിതകാലേ ഏതേസം ഗലലോഹിതം ഗഹേത്വാ മമ നിസിന്നഫലകം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം പട്ഠപേസി. തസ്മിം സാവത്ഥിം ഗതേ അമച്ചാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘മയ്ഹം ദാസിധീതരം അദംസൂ’’തി സാകിയാനം കുജ്ഝിത്വാ വാസഭഖത്തിയായ ച പുത്തസ്സ ച ദിന്നപരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബമത്തമേവ ദാപേസി.

തതോ കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാ രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. രാജാ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം കിര ഞാതകേഹി ദാസിധീതാ മയ്ഹം ദിന്നാ, തേനസ്സാ അഹം സപുത്തായ പരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബമത്തമേവ ദാപേസി’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അയുത്തം, മഹാരാജ, സാകിയേഹി കതം, ദദന്തേഹി നാമ സമാനജാതികാ ദാതബ്ബാ അസ്സ, തം പന, മഹാരാജ, വദാമി, വാസഭഖത്തിയാ ഖത്തിയരാജധീതാ ഖത്തിയരഞ്ഞോ ഗേഹേ അഭിസേകം ലഭി. വിടടൂഭോപി ഖത്തിയരാജാനമേവ പടിച്ച ജാതോ, മാതുഗോത്തം നാമ കിം കരിസ്സതി, പിതുഗോത്തമേവ പമാണന്തി. പോരാണകപണ്ഡിതാ ദലിദ്ദിത്ഥിയാ കട്ഠഹാരികായ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം അദംസു, തസ്സാ ച കുച്ഛിമ്ഹി ജാതകുമാരോ ദ്വാദസയോജനികായ ബാരാണസിയാ രജ്ജം പത്വാ കട്ഠവാഹനരാജാ നാമ ജാതോ’’തി കട്ഠഹാരിജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭) കഥേസി. രാജാ ധമ്മകഥം സുത്വാ ‘‘പിതുഗോത്തമേവ കിര പമാണ’’ന്തി തുസ്സിത്വാ വാസഭഖത്തിയായ ച പുത്തസ്സ ച പകതിപരിഹാരമേവ ദാപേസി.

ബന്ധുലസേനാപതിസ്സപി ഖോ കുസിനാരായം മല്ലരാജധീതാ മല്ലികാ നാമ ഭരിയാ ദീഘരത്തം പുത്തം ന വിജായി. അഥ നം ബന്ധുലോ ‘‘അത്തനോ കുലഘരമേവ ഗച്ഛാ’’തി ഉയ്യോജേസി. സാ ‘‘സത്ഥാരം ദിസ്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ജേതവനം പവിസിത്വാ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ ഠിതാ, ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി വുത്താ ‘‘സാമികോ മം ഭന്തേ, കുലഘരം പേസേതീ’’ ആഹ. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘വഞ്ഝാ കിരസ്മി അപുത്തികാ’’തി. ‘‘യദി ഏവം, ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, നിവത്തസ്സൂ’’തി. സാ തുട്ഠമാനസാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ ‘‘കസ്മാ നിവത്താസീ’’തി വുത്താ ‘‘ദസബലേന നിവത്തിതാമ്ഹീ’’തി ആഹ ബന്ധുലോ ‘‘ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി ദീഘദസ്സിനാ കാരണ’’ന്തി സമ്പടിച്ഛി. സാ ന ചിരസ്സേവ ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ ഉപ്പന്നദാഹളാ ‘‘ദോഹളോ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി ആരോചേസി. ‘‘കിം ദോഹളോ’’തി? ‘‘വേസാലിനഗരേ ഗണരാജകുലാനം അഭിസേകമങ്ഗലപോക്ഖരണിയം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പാനീയം പാതുകാമാമ്ഹി, സാമീ’’തി. ബന്ധുലോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ സഹസ്സഥാമധനും ഗഹേത്വാ തം രഥം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ രഥം പാജേന്തോ മഹാലിലിച്ഛവിനോ ദിന്നദ്വാരേന വേസാലിം പാവിസി. മഹാലിലിച്ഛവിനോ ച ദ്വാരസമീപേ ഏവ നിവേസനം ഹോതി. സോ രഥസ്സ ഉമ്മാരേ പനിഘാതസദ്ദം സുത്വാവ ‘‘ബന്ധുലസ്സ രഥസദ്ദോ ഏസോ, അജ്ജ ലിച്ഛവീനം ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ആഹ.

പോക്ഖരണിയാ അന്തോ ച ബഹി ച ആരക്ഖാ ബലവതീ, ഉപരി ലോഹജാലം പത്ഥടം, സകുണാനമ്പി ഓകാസോ നത്ഥി. ബന്ധുലസേനാപതി പന രഥാ ഓതരിത്വാ ആരക്ഖകേ മനുസ്സേ വേത്തേന പഹരന്തോ പലാപേത്വാ ലോഹജാലം ഛിന്ദിത്വാ അന്തോപോക്ഖരണീയം ഭരിയം ന്ഹാപേത്വാ സയമ്പി ന്ഹത്വാ പുന തം രഥം ആരോപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ പായാസി. തേ ആരക്ഖമനുസ്സാ ലിച്ഛവിരാജൂനം ആരോചേസും. ലിച്ഛവിരാജാനോ കുജ്ഝിത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ ‘‘ബന്ധുലമല്ലം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിംസു. തം പവത്തിം മഹാലിസ്സ ആരോചേസും. മഹാലി, ‘‘മാ ഗമിത്ഥ, സോ ഹി വോ സബ്ബേ ഘോതേസ്സതീ’’തി ആഹ. തേപി ‘‘മയം ഗമിസ്സാമ ഏവാ’’തി വദിംസു. ‘‘തേന ഹി തസ്സ രഥചക്കസ്സ യാവ നാഭിതോ പഥവിം പവിട്ഠട്ഠാനം ദിസ്വാ നിവത്തേയ്യാഥ, തതോ അനിവത്തന്താ പുരതോ അസനിസദ്ദം വിയ സുണിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ. തതോ അനിവത്തന്താ തുമ്ഹാകം രഥധുരേസു ഛിദ്ദം പസ്സിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ, പുരതോ മാ ഗമിത്ഥാ’’തി. തേ തസ്സ വചനേന അനിവത്തിത്വാ തം അനുബന്ധിംസു ഏവ. മല്ലികാ ദിസ്വാ, ‘‘രഥാ, സാമി, പഞ്ഞായന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഏകസ്സേവ രഥസ്സ പഞ്ഞായനകാലേ മം ആരോചേയ്യാസീ’’തി. സാ യദാ സബ്ബേ രഥാ ഏകോ വിയ ഹുത്വാ പഞ്ഞായിംസു, തദാ ‘‘ഏകമേവ, സാമി, രഥസീസം പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. ബന്ധുലോ ‘‘തേന ഹി ഇമാ രസ്മിയോ ഗണ്ഹാഹീ’’തി തസ്സാ രസ്മിയോ ദത്വാ രഥേ ഠിതോവ ധനും ആരോപേസി, രഥചക്കം യാവ നാഭിതോ പഥവിം പാവിസി.

ലിച്ഛവിനോ തം ഠാനം ദിസ്വാപി ന നിവത്തിംസു. ഇതരോ ഥോകം ഗന്ത്വാ ജിയം പോഥേസി, അസനിസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തേ തതോപി ന നിവത്തിംസു, അനുബന്ധന്താ ഗച്ഛന്തേവ. ബന്ധുലോ രഥേ ഠിതകോവ ഏകസരം ഖിപി, സോ പഞ്ചന്നം രഥസതാനം രഥസീസേ ഛിദ്ദം കത്വാ പഞ്ച രാജസതാനി പരികരബന്ധനട്ഠാനേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ പഥവിം പാവിസി. തേ അത്തനോ പവിദ്ധഭാവം അജാനിത്വാ, ‘‘തിട്ഠ, രേ, തിട്ഠ, രേ’’തി വദന്താ അനുബന്ധിംസു ഏവ. ബന്ധുലോ രഥം ഠപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മതകാ, മതകേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം യുദ്ധം നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ‘‘മതകാ നാമ അമ്ഹാദിസാ ന ഹോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി സബ്ബപച്ഛിമസ്സ പരികരം മോചേഥാ’’തി. തേ മോചയിംസു. സോ മുത്തമത്തേ ഏവ മരിത്വാ പതിതോ. അഥ തേ സബ്ബേപി ‘‘തുമ്ഹേ ഏവരൂപാ, അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ സംവിധാതബ്ബം സംവിദഹിത്വാ പുത്തദാരം അനുസാസിത്വാ സന്നാഹം മോചേഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കത്വാ സബ്ബേപി ജീവിതക്ഖയം പത്താ. ബന്ധുലോപി മല്ലികം സാവത്ഥിം ആനേസി. സാ സോളസക്ഖത്തും യമകേ യമകേ പുത്തേ വിജായി. സബ്ബേപി സൂരാ ഥാമസമ്പന്നാ അഹേസും, സബ്ബസിപ്പാനം നിപ്ഫത്തിം പാപുണിംസു. ഏകേകസ്സ പുരിസസഹസ്സം പരിവാരോ അഹോസി. പിതരാ സദ്ധിം രാജനിവേസനം ഗച്ഛന്തേഹി തേഹേവ രാജങ്ഗണം പരിപൂരി.

അഥേകദിവസം വിനിച്ഛയേ കൂടട്ടപരാജിതാ മനുസ്സാ ബന്ധുലം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മഹാവിരവം വിരവന്താ വിനിച്ഛയഅമച്ചാനം കൂടട്ടകരണം തസ്സ ആരോചേസും. സോ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ തം അട്ടം വിചാരേത്വാ സാമികമേവ സാമികം അകാസി. മഹാജനോ മഹാസദ്ദേന സാധുകാരം പവത്തേതി. രാജാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ തുസ്സിത്വാ സബ്ബേപി തേ അമച്ചേ ഹാരേത്വാ ബന്ധുലസ്സേവ വിനിച്ഛയം നിയ്യാദേസി. സോ തതോ പട്ഠായ സമ്മാ വിനിച്ഛയി. തതോ തേ പോരാണകവിനിച്ഛയികാ അമച്ചാ കിഞ്ചി ലഞ്ജം അലഭന്താ അപ്പലാഭാ ഹുത്വാ ‘‘ബന്ധുലോ രജ്ജം പത്ഥേതീ’’തി രാജകുലേ പരിഭിന്ദിംസു. രാജാ തേസം കഥം സദ്ദഹിത്വാ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതും നാസക്ഖി. ‘‘ഇമസ്മിം ഇധേവ ഘാതിയമാനേ ഗരഹാ മേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുന ചിന്തേത്വാ പയുത്തപുരിസേഹി പച്ചന്തം പഹാരാപേത്വാ ബന്ധുലം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘പച്ചന്തോ കിര കുപിതോ, തവ പുത്തേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ, ചോരേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി പഹിണിത്വാ, ‘‘ഏത്ഥേവസ്സ ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിത്വാ ആഹരഥാ’’തി തേഹി സദ്ധിം അഞ്ഞേപി സമത്ഥേ മഹായോധേ പേസേസി. തസ്മിം പച്ചന്തം ഗച്ഛന്തേയേവ ‘‘സേനാപതി കിര ആഗച്ഛതീ’’തി പയുത്തചോരാ പലായിംസു. സോ തം പദേസം ആവാസാപേത്വാ സണ്ഠാപേത്വാ നിവത്തി.

അഥസ്സ നഗരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ തേ യോധാ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിംസു. തം ദിവസം മല്ലികായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ നിമന്തിതാ ഹോന്തി. അഥസ്സാ പുബ്ബണ്ഹേ ഏവ ‘‘സാമികസ്സ തേ സദ്ധിം പുത്തേഹി സീസം ഛിന്ന’’ന്തി പണ്ണം ആഹരിത്വാ അദംസു. സാ തം പവത്തിം ഞത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി അവത്വാ പണ്ണം ഉച്ഛങ്ഗേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമേവ പരിവിസി. അഥസ്സാ പരിചാരികായോ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ദത്വാ സപ്പിചാടിം ആഹരന്തിയോ ഥേരാനം പുരതോ സപ്പിചാടിം ഭിന്ദിംസു. ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭേദനധമ്മം ഭിന്നം, ന ചിന്തിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. സാ ഉച്ഛങ്ഗതോ പണ്ണം നീഹരിത്വാ ‘‘ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം പിതുസീസം ഛിന്നന്തി മേ ഇമം പണ്ണം ആഹരിംസു, അഹം ഇദം സുത്വാപി ന ചിന്തേമി, സപ്പിചാടിയാ ഭിന്നായ കിം ചിന്തയിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ധമ്മസേനാപതി ‘‘അനിമിത്തമനഞ്ഞാതം, മച്ചാനം ഇധ ജീവിത’’ന്തിആദീനി (സു. നി. ൫൭൯) വത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം അഗമാസി. സാപി ദ്വത്തിംസ സുണിസായോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘തുമ്ഹാകം സാമികാ നിരപരാധാ അത്തനോ പുരിമകമ്മഫലം ലഭിംസു, തുമ്ഹേ മാ സോചയിത്ഥ, മാ പരിദേവിത്ഥ, രഞ്ഞോ ഉപരി മനോപദോസം മാ കരിത്ഥാ’’തി ഓവദി.

രഞ്ഞോ ചരപുരിസാ തം കഥം സുത്വാ ഗന്ത്വാ തേസം നിദ്ദോസഭാവം രഞ്ഞോ കഥയിംസു. രാജാ സംവേഗപ്പത്തോ തസ്സാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മല്ലികഞ്ച സുണിസായോ ചസ്സാ ഖമാപേത്വാ മല്ലികായ വരം അദാസി. സാ ‘‘വരോ ഗഹിതോ മേ ഹോതൂ’’തി വത്വാ തസ്മിം ഗതേ മതകഭത്തം ദത്വാ ന്ഹത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം വരോ ദിന്നോ, മയ്ഹഞ്ച അഞ്ഞേന അത്ഥോ നത്ഥി, ദ്വത്തിംസായ മേ സുണിസാനം മമഞ്ച കുലഘരഗമനം അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. രാജാ സമ്പടിച്ഛി. സാ ദ്വത്തിംസ സുണിസായോ യഥാസകാനി കുലാനി പേസേസി, സയമ്പി കുസിനാരാനഗരേ അത്തനോ കുലഘരം അഗമാസി.

രാജാപി ബന്ധുലസേനാപതിനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘകാരായനസ്സ നാമ സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി. സോ പന ‘‘മാതുലോ മേ ഇമിനാ മാരിതോ’’തി രഞ്ഞോ ഓതാരം ഗവേസന്തോ വിചരതി. രാജാപി നിരപരാധസ്സ ബന്ധുലസ്സ മാരിതകാലതോ പട്ഠായ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി, രജ്ജസുഖം നാനുഭോതി. തദാ സത്ഥാ സക്യാനം മേദാളുപം നാമ നിഗമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. രാജാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരാമതോ അവിദൂരേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ, ‘‘മന്ദേന പരിവാരേന സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പഞ്ചരാജാകകുധഭണ്ഡാനി ദീഘകാരായനസ്സ ദത്വാ ഏകകോവ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. സബ്ബം ധമ്മചേതിയസുത്തനിയാമേന (മ. നി. ൨.൩൬൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബം. തസ്മിം ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ദീഘകാരായനോ താനി പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ വിടടൂഭം രാജാനം കത്വാ രഞ്ഞോ ഏകം അസ്സം ഏകഞ്ച ഉപട്ഠാനകാരികം മാതുഗാമം ഠപേത്വാ നിവത്തേത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി.

രാജാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പിയകഥം കഥേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ സേനം അദിസ്വാ തം മാതുഗാമം പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘അഹം ഭാഗിനേയ്യം ആദായ ഗന്ത്വാ, വിടടൂഭം ഗഹേസ്സാമീ’’തി രാജഗഹനഗരം ഗച്ഛന്തോ വികാലേ ദ്വാരേസു പിദഹിതേസു നഗരം പത്വാ ഏകിസ്സാ സാലായ നിപജ്ജിത്വാ വാതാതപേഹി കിലന്തോ രത്തിഭാഗേ തത്ഥേവ കാലമകാസി. വിഭാതായ രത്തിയാ, ‘‘ദേവ, കോസലനരിന്ദ അനാഥോ ജാതോസീ’’തി വിപ്പലപന്തിയാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സദ്ദം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ മാതുലസ്സ മഹന്തേന സക്കാരേന സരീരകിച്ചം കാരേസി.

വിടടൂഭോപി രജ്ജം ലഭിത്വാ തം വേരം സരിത്വാ ‘‘സബ്ബേപി സാകിയേ മാരേസ്സാമീ’’തി മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാതിസങ്ഘസ്സ വിനാസം ദിസ്വാ, ‘‘ഞാതിസങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഗന്ധകുടിയം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ, സായന്ഹസമയേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ, കപിലവത്ഥുസാമന്തേ ഏകസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തതോ വിടടൂഭസ്സ രജ്ജസീമായ മഹന്തോ സന്ദച്ഛായോ നിഗ്രോധോ അത്ഥി. വിടടൂഭോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിം കാരണാ ഏവരൂപായ ഉണ്ഹവേലായ ഇമസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദഥ, ഏതസ്മിം സന്ദച്ഛായേ നിഗ്രോധമൂലേ നിസീദഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ, ‘‘ഹോതു, മഹാരാജ, ഞാതകാനം ഛായാ നാമ സീതലാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഞാതകാനുരക്ഖനത്ഥായ സത്ഥാ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിവത്തിത്വാ സാവത്ഥിംയേവ പച്ചാഗമി. സത്ഥാപി ഉപ്പതിത്വാ ജേതവനമേവ ഗതോ.

രാജാ സാകിയാനം ദോസം സരിത്വാ ദുതിയമ്പി നിക്ഖമിത്വാ തഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ പുന നിവത്തി. തതിയവാരേപി നിക്ഖമിത്വാ തഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ പുന നിവത്തി. ചതുത്ഥവാരേ പന തസ്മിം നിക്ഖന്തേ സത്ഥാ സാകിയാനം പുബ്ബകമ്മം ഓലോകേത്വാ തേസം ഏകദിവസം നദിയം വിസപക്ഖിപനപാപകമ്മസ്സ അപ്പടിബാഹിയഭാവം ഞത്വാ ചതുത്ഥവാരേ നാഗമാസി. വിടടൂഭോ ‘‘സാകിയേ ഘാതേസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന ബലകായേന നിക്ഖമി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പന ഞാതകാ അസത്തഘാതകാ നാമ, അത്തനാ മരന്താപി പരേസം ജീവിതം ന വോരോപേന്തി. തേ ചിന്തയിംസു – ‘‘മയം സുസിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതൂപാസനാ മഹിസ്സാസാ, ന ഖോ പന സക്കാ അമ്ഹേഹി പരം ജീവിതാ വോരോപേതും, അത്തനോ കമ്മം ദസ്സേത്വാ പലാപേസ്സാമാ’’തി തേ കതസന്നാഹാ നിക്ഖമിത്വാ യുദ്ധം ആരഭിംസു. തേഹി ഖിത്താ സരാ വിടടൂഭസ്സ പുരിസാനം അന്തരന്തരേന ഗച്ഛന്തി, ഫലകന്തരകണ്ണഛിദ്ദന്തരാദീഹി നിക്ഖമന്തി. വിടടൂഭോ ദിസ്വാ നനു ഭണേ ‘‘സാകിയാ അസത്തഘാതകാമ്ഹാ’’തി വദന്തി, അഥ ച പന മേ പുരിസേ നാസേന്തീതി.

അഥ നം ഏകോ പുരിസോ ആഹ – ‘‘കിം സാമി, നിവത്തിത്വാ ഓലോകേസീ’’തി? ‘‘സാകിയാ മേ പുരിസേ നാസേന്തീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം കോചി പുരിസോ മതോ നാമ നത്ഥി. ഇങ്ഘ തേ ഗണാപേഥാ’’തി. ഗണാപേന്തോ ഏകസ്സപി ഖയം ന പസ്സി. സോ തതോ നിവത്തിത്വാ ‘‘യേ യേ പന ഭണേ ‘സാകിയമ്ഹാ’തി ഭണന്തി, സബ്ബേ മാരേഥ, മാതാമഹസ്സ പന മഹാനാമസക്കസ്സ സന്തികേ ഠിതാനം ജീവിതം ദേഥാ’’തി ആഹ. സാകിയാ ഗഹേതബ്ബഗഹണം അപസ്സന്താ ഏകച്ചേ തിണം ഡംസിത്വാ, ഏകച്ചേ നളം ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘തുമ്ഹേ സാകിയാ, നോ’’തി പുച്ഛിതാ യസ്മാ തേ മരന്താപി മുസാവാദം ന ഭണന്തി, തസ്മാ തിണം ഡംസിത്വാ ഠിതാ ‘‘നോ സാകോ, തിണ’’ന്തി വദന്തി. നളം ഗഹേത്വാ ഠിതാ ‘‘നോ സാകോ, നളോ’’തി വദന്തി. യേ ച മഹാനാമസ്സ സന്തികേ ഠിതാ, തേ ച ജീവിതം ലഭിംസു. തേസു തിണം ഡംസിത്വാ ഠിതാ തിണസാകിയാ നാമ, നളം ഗഹേത്വാ ഠിതാ നളസാകിയാ നാമ ജാതാതി, വിടടൂഭോ അവസേസേ ഖീരപകേപി ദാരകേ അവിസ്സജ്ജേത്വാ ഘാതാപേന്തോ ലോഹിതനദിം പവത്തേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന ഫലകം ധോവാപേസി. ഏവം സാകിയവംസോ വിടടൂഭേന ഉപച്ഛിന്നോ.

സോ മഹാനാമസക്കം ഗാഹാപേത്വാ നിവത്തോ ‘‘പാതരാസവേലായ പാതരാസം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഓതരിത്വാ ഭോജനേ ഉപനീതേ ‘‘ഏകതോവ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി അയ്യകം പക്കോസാപേസി. ഖത്തിയാ പന ജീവിതം ചജന്താപി ദാസിപുത്തേഹി സദ്ധിം ന ഭുഞ്ജന്തി. തസ്മാ മഹാനാമോ ഏകം സരം ഓലോകേത്വാ ‘‘കിലിട്ഠഗത്തോമ്ഹി, ന്ഹായിസ്സാമി, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, അയ്യക, ന്ഹായഥാ’’തി. സോ ‘‘അയം മം ഏകതോ അഭുഞ്ജന്തം ഘാതേസ്സതി, സയമേവ മേ മതം സേയ്യോ’’തി കേസേ മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗേ ഗണ്ഠിം കത്വാ കേസേസു പാദങ്ഗുട്ഠകേ പവേസേത്വാ ഉദകേ നിമുജ്ജി. തസ്സ ഗുണതേജേന നാഗഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. നാഗരാജാ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ഉപധാരേന്തോ തം ഞത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ തം അത്തനോ ഫണേ നിസീദാപേത്വാ നാഗഭവനം പവേസേസി. സോ ദ്വാദസ്സ വസ്സാനി തത്ഥേവ വസി. വിടടൂഭോപി ‘‘മയ്ഹം അയ്യകോ ഇദാനി ആഗമിസ്സതി, ഇദാനി ആഗമിസ്സതീ’’തി ആഗമയമാനോവ നിസീദി. തസ്മിം അതിചിരായന്തേ സരം വിചിനാപേത്വാ ദീപാലോകേന പുരിസബ്ഭന്തരാനിപി ഓലോകേത്വാ അദിസ്വാ ‘‘ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പക്കാമി. സോ രത്തിഭാഗേ അചിരവതിം പത്വാ ഖന്ധാവാരം നിവാസേസി. ഏകച്ചേ അന്തോനദിയം വാലുകാപുലിനേ നിപജ്ജിംസു, ഏകച്ചേ ബഹിഥലേ, അന്തോനിപന്നേസുപി പുബ്ബേ അകതപാപകമ്മാ അത്ഥി, ബഹിനിപന്നേസുപി പുബ്ബേ കതപാപകമ്മാ അത്ഥി, തേസം നിപന്നട്ഠാനേസു കിപില്ലികാ ഉട്ഠഹിംസു. തേ ‘‘മയ്ഹം നിപന്നട്ഠാനേ കിപില്ലികാ, മയ്ഹം നിപന്നട്ഠാനേ കിപില്ലികാ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ അകതപാപകമ്മാ ഉത്തരിത്വാ ഥലേ നിപജ്ജിംസു, കതപാപകമ്മാ ഓതരിത്വാ വാലുകാപുലിനേ നിപജ്ജിംസു. തസ്മിം ഖണേ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനവസ്സം വസ്സി. നദിയാ ഓഘോ ആഗന്ത്വാ വിടടൂഭം സദ്ധിം പരിസായ സമുദ്ദമേവ പാപേസി. സബ്ബേ തത്ഥ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാ അഹേസും.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി ‘‘സാകിയാനം മരണം അയുത്തം, ‘ഏവം നാമ കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ സാകിയാ മാരേതബ്ബാ’തി അനനുച്ഛവികമേത’’ന്തി. സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ കിഞ്ചാപി സാകിയാനം ഏവം മരണം അയുത്തം, പുബ്ബേ കതപാപകമ്മവസേന പന യുത്തമേവേതേഹി ലദ്ധ’’ന്തി ആഹ. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഏതേ പുബ്ബേ അകംസൂ’’തി? സബ്ബേ ഏകതോ ഹുത്വാ നദിയം വിസം പക്ഖിപിംസൂതി. പുനേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘വിടടൂഭോ ഏത്തകേ സാകിയേ മാരേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അത്തനോ മനോരഥേ മത്ഥകം അപ്പത്തേയേവ ഏത്തകം ജനം ആദായ മഹാസമുദ്ദേ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഇമേസം സത്താനം മനോരഥേ മത്ഥകം അപ്പത്തേയേവ മച്ചുരാജാ സുത്തം ഗാമം അജ്ഝോത്ഥരന്തോ മഹോഘോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഛിന്ദിത്വാ ചതൂസു അപായസമുദ്ദേസു നിമുജ്ജാപേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘പുപ്ഫാനി ഹേവ പചിനന്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

സുത്തം ഗാമം മഹോഘോവ, മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ ബ്യാസത്തമനസം നരന്തി സമ്പത്തേ വാ അസമ്പത്തേ വാ ലഗ്ഗമാനസം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ മാലാകാരോ പുപ്ഫാരാമം പവിസിത്വാ ‘‘പുപ്ഫാനി പചിനിസ്സാമീ’’തി തതോ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ ഗച്ഛം പത്ഥേന്തോ സകലേ പുപ്ഫാരാമേ മനം പേസേതി, ‘‘ഇതോ ചിതോ ച പുപ്ഫാനി പചിനിസ്സാമീ’’തി തതോ പുപ്ഫാനി അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ മനം പേസേസി, തമേവ ഗച്ഛം പചിനന്തോ പമാദമാപജ്ജതി, ഏവമേവ ഏകച്ചോ പുപ്ഫാരാമസദിസം പഞ്ചകാമഗുണമജ്ഝം ഓതരിത്വാ മനോരമം രൂപം ലഭിത്വാ മനോരമാനം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനം അഞ്ഞതരം പത്ഥേതി. അഞ്ഞോ തേസു വാ അഞ്ഞതരം ലഭിത്വാ അഞ്ഞതരം പത്ഥേതി, രൂപമേവ വാ ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അപത്ഥേന്തോ തമേവ അസ്സാദേതി, സദ്ദാദീസു വാ അഞ്ഞതരം. ഏസേവ നയോ ഗോമഹിംസദാസിദാസഖേത്തവത്ഥുഗാമനിഗമജനപദാദീസു, പബ്ബജിതാനമ്പി പരിവേണവിഹാരപത്തചീവരാദീസൂതി ഏവം പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതാനി പുപ്ഫാനി ഏവ പചിനന്തം സമ്പത്തേ വാ അസമ്പത്തേ വാ കാമഗുണേ ബ്യാസത്തമനസം നരം. സുത്തം ഗാമന്തി ഗാമസ്സ ഗേഹഭിത്തിആദീനം പന സുപനവസേന സുപനം നാമ നത്ഥി, സത്താനം പന സുത്തപമത്തതം ഉപാദായ സുത്തോ നാമ ഹോതി. ഏവം സുത്തം ഗാമം ദ്വേ തീണി യോജനാനി ആയതഗമ്ഭീരോ മഹോഘോവ മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതി. യഥാ സോ മഹോഘോ ഇത്ഥിപുരിസഗോമഹിംസകുക്കുടാദീസു കിഞ്ചി അനവസേസേത്വാ സബ്ബം തം ഗാമം സമുദ്ദം പാപേത്വാ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖം കരോതി, ഏവമേവ ബ്യാസത്തമനസം നരം മച്ചു ആദായ ജീവിതിന്ദ്രിയമസ്സ ഛിന്ദിത്വാ ചതൂസു അപായസമുദ്ദേസു നിമുജ്ജാപേതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ദേസനാ ജാതാതി.

വിടടൂഭവത്ഥു തതിയം.

൪. പതിപൂജികകുമാരിവത്ഥു

പുപ്ഫാനി ഹേവാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ പതിപൂജികം നാമ കുമാരികം ആരബ്ഭ കഥേസി. വത്ഥു താവതിംസദേവലോകേ സമുട്ഠിതം.

തത്ഥ കിര മാലഭാരീ നാമ ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനം പാവിസി. പഞ്ചസതാ ദേവധീതരോ രുക്ഖം ആരുയ്ഹ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, പഞ്ചസതാ പതിതാനി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ദേവപുത്തം അലങ്കരോന്തി. താസു ഏകാ ദേവധീതാ രുക്ഖസാഖായമേവ ചുതാ, സരീരം ദീപസിഖാ വിയ നിബ്ബായി. സാ സാവത്ഥിയം ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ജാതകാലേ ജാതിസ്സരാ ഹുത്വാ ‘‘മാലഭാരീദേവപുത്തസ്സ ഭരിയാമ്ഹീ’’തി അനുസ്സരന്തീ വുഡ്ഢിമന്വായ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജം കത്വാ സാമികസ്സ സന്തികേ അഭിനിബ്ബത്തിം പത്ഥേസി. സാ സോളസവസ്സകാലേ പരകുലം ഗതാപി സലാകഭത്തപക്ഖികഭത്തവസ്സാവാസികാദീനി ദത്വാ, ‘‘അയം മേ സാമികസ്സ സന്തികേ നിബ്ബത്തനത്ഥായ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി വദതി. അഥസ്സാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അയം കുമാരികാ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ പതിമേവ പത്ഥേതീതി പതിപൂജികാ’’തി നാമം കരിംസു. സാപി നിബദ്ധം ആസനസാലം പടിജഗ്ഗതി, പാനീയം ഉപട്ഠപേതി, ആസനാനി പഞ്ഞപേതി. അഞ്ഞേപി മനുസ്സാ സലാകഭത്താദീനി ദാതുകാമാ, ‘‘അമ്മ, ഇമാനിപി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പടിപാദേയ്യാസീ’’തി വത്വാ ആഹരിത്വാ ദേന്തി. സാപി ഏതേന നിയാമേന ആഗച്ഛന്തീ ഗച്ഛന്തീ ഏകപദവാരേ ഛപഞ്ഞാസ കുസലധമ്മേ (ധ. സ. ൧; ധ. സ. അട്ഠ. ൧ യേവാപനകവണ്ണനാ) പടിലഭതി. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സാ ദസമാസച്ചയേന പുത്തം വിജായി. തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ അഞ്ഞമ്പി അഞ്ഞമ്പീതി ചത്താരോ പുത്തേ പടിലഭി.

സാ ഏകദിവസം ദാനം ദത്വാ പൂജം കത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സിക്ഖാപദാനി രക്ഖിത്വാ ദിവസപരിയോസാനേ തം ഖണം നിബ്ബത്തേന കേനചി രോഗേന കാലം കത്വാ അത്തനോ സാമികസ്സേവ സന്തികേ നിബ്ബത്തി. ഇതരാപി ഏത്തകം കാലം ദേവപുത്തം അലങ്കരോന്തി ഏവ. ദേവപുത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘ത്വം പാതോവ പട്ഠായ ന ദിസ്സസി, കുഹിം ഗതാസീ’’തി ആഹ. ‘‘ചുതാമ്ഹി സാമീ’’തി. ‘‘കിം വദേസീ’’തി? ‘‘ഏവമേതം, സാമീ’’തി. ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്താസീ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ’’തി. ‘‘കിത്തകം കാലം തത്ഥ ഠിതാസീ’’തി? ‘‘ദസമാസച്ചയേന മാതു കുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ സോളസവസ്സകാലേ പരകുലം ഗന്ത്വാ ചത്താരോ പുത്തേ വിജായിത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ തുമ്ഹേ പത്ഥേത്വാ ആഗന്ത്വാ തുമ്ഹാകമേവ സന്തികേ നിബ്ബത്താമ്ഹി, സാമീ’’തി. ‘‘മനുസ്സാനം കിത്തകം ആയൂ’’തി? ‘‘വസ്സസതമത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏത്തകമേവാ’’തി? ‘‘ആമ, സാമീ’’തി. ‘‘ഏത്തകം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തമനുസ്സാ കിം നു ഖോ സുത്തപമത്താ കാലം അതിക്കാമേന്തി, ഉദാഹു ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’’തി. ‘‘കിം വദേഥ, സാമി’’? ‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യം ആയും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്താ വിയ അജരാമരാ വിയ ച നിച്ചം പമത്താ, മനുസ്സാ’’തി. മാലഭാരീദേവപുത്തസ്സ മഹാസംവേഗോ ഉദപാദി ‘‘വസ്സസതമത്തമായും ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തമനുസ്സാ കിര പമത്താ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തി, കദാ നു ഖോ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സന്തീ’’തി? മനുസ്സാനം പന വസ്സസതം താവതിംസാനം ദേവാനം ഏകോ രത്തിന്ദിവോ, തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ, തേന മാസേന ദ്വാദസമാസികോ സംവച്ഛരോ, തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബവസ്സസഹസ്സം ആയുപ്പമാണം, തം മനുസ്സഗണനായ തിസ്സോ വസ്സകോടിയോ, സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി ഹോന്തി. തസ്മാ തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ഏകദിവസോപി നാതിക്കന്തോ മുഹുത്തസദിസോവ കാലോ അഹോസി. ഏവം അപ്പായുകമനുസ്സാനം പമാദോ നാമ അതിവിയ അയുത്തോതി.

പുനദിവസേ ഭിക്ഖൂ ഗാമം പവിട്ഠാ ആസനസാലം അപടിജഗ്ഗിതം, ആസനാനി അപഞ്ഞത്താനി, പാനീയം അനുട്ഠപിതം ദിസ്വാ, ‘‘കഹം പതിപൂജികാ’’തി ആഹംസു. ‘‘ഭന്തേ, കഹം തുമ്ഹേ തം ദക്ഖിസ്സഥ, ഹിയ്യോ അയ്യേസു ഭുഞ്ജിത്വാ ഗതേസു സായന്ഹസമയേ മതാ’’തി. തം സുത്വാ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ഉപകാരം സരന്താ അസ്സൂനി സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു. ഖീണാസവാനം ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി. തേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, പതിപൂജികാ നാമ ഉപാസികാ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ നാനപ്പകാരാനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സാമികമേവ പത്ഥേസി, സാ ഇദാനി മതാ, കഹം നു ഖോ നിബ്ബത്താ’’തി? ‘‘അത്തനോ സാമികസ്സേവ സന്തികേ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, സാമികസ്സ സന്തികേ’’തി. ‘‘ന സാ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം സാമികം പത്ഥേതി, താവതിംസഭവനേ തസ്സാ മാലഭാരീദേവപുത്തോ നാമ സാമികോ, സാ തസ്സ പുപ്ഫപിലന്ധനട്ഠാനതോ ചവിത്വാ പുന ഗന്ത്വാ തസ്സേവ സന്തികേ നിബ്ബത്താ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘അഹോ പരിത്തം, ഭന്തേ, സത്താനം ജീവിതം, പാതോവ അമ്ഹേ പരിവിസിത്വാ സായം ഉപ്പന്നബ്യാധിനാ മതാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘ആമ, ഭിക്ഖവേ, പരിത്തം സത്താനം ജീവിതം നാമ, തേനേവ ഇമേ സത്തേ വത്ഥുകാമേഹി ചേവ കിലേസകാമേഹി ച അതിത്തേ ഏവ അന്തകോ അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ കന്ദന്തേ പരിദേവന്തേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൮. ‘‘പുപ്ഫാനി ഹേവ പചിനന്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

അതിത്തംയേവ കാമേസു, അന്തകോ കുരുതേ വസ’’ന്തി.

തത്ഥ പുപ്ഫാനി ഹേവ പചിനന്തന്തി പുപ്ഫാരാമേ മാലാകാരോ നാനാപുപ്ഫാനി വിയ അത്തഭാവപടിബദ്ധാനി ചേവ ഉപകരണപടിബദ്ധാനി ച കാമഗുണപുപ്ഫാനി ഓചിനന്തമേവ. ബ്യാസത്തമനസം നരന്തി അസമ്പത്തേസു പത്ഥനാവസേന, സമ്പത്തേസു ഗേധവസേന വിവിധേനാകാരേന ആസത്തചിത്തം. അതിത്തംയേവ കാമേസൂതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു പരിയേസനേനപി പടിലാഭേനപി പരിഭോഗേനപി നിധാനേനപി അതിത്തം ഏവ സമാനം. അന്തകോ കുരുതേ വസന്തി മരണസങ്ഖാതോ അന്തകോ കന്ദന്തം പരിദേവന്തം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ അത്തനോ വസം പാപേതീതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ, ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

പതിപൂജികകുമാരിവത്ഥു ചതുത്ഥം.

൫. മച്ഛരിയകോസിയസേട്ഠിവത്ഥു

യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ മച്ഛരിയകോസിയസേട്ഠിം ആരബ്ഭ കഥേസി. തസ്സ വത്ഥു രാജഗഹേ സമുട്ഠിതം.

രാജഗഹനഗരസ്സ കിര അവിദൂരേ സക്കാരം നാമ നിഗമോ അഹോസി. തത്ഥേകോ മച്ഛരിയകോസിയോ നാമ സേട്ഠി അസീതികോടിവിഭവോ പടിവസതി. സോ തിണഗ്ഗേന തേലബിന്ദുമ്പി പരേസം ന ദേതി, ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി. ഇതിസ്സ തം വിഭവജാതം നേവ പുത്തദാരാദീനം, ന സമണബ്രാഹ്മണാനം അത്ഥം അനുഭോതി, രക്ഖസപരിഗ്ഗഹിതാ പോക്ഖരണീ വിയ അപരിഭോഗം തിട്ഠതി. സത്ഥാ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സകലലോകധാതുയം ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ വസന്തസ്സ സേട്ഠിനോ സപജാപതികസ്സ സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയം അദ്ദസ. തതോ പുരിമദിവസേ പന സോ രാജാനം ഉപട്ഠാതും രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ രാജൂപട്ഠാനം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ ഏകം ഛാതജ്ഝത്തം ജനപദമനുസ്സം കുമ്മാസപൂരം കപല്ലകപൂവം ഖാദന്തം ദിസ്വാ തത്ഥ പിപാസം ഉപ്പാദേത്വാ അത്തനോ ഘരം ഗന്ത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം കപല്ലകപൂവം ഖാദിതുകാമോമ്ഹീതി വക്ഖാമി, ബഹൂ മനുസ്സാ മയാ സദ്ധിം ഖാദിതുകാമാ ഭവിസ്സന്തി, ഏവം മേ ബഹൂനി തിലതണ്ഡുലസപ്പിഫാണിതാദീനി പരിക്ഖയം ഗമിസ്സന്തി, ന കസ്സചി കഥേസ്സാമീ’’തി തണ്ഹം അധിവാസേന്തോ ചരതി. സോ ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ ജാതോ. തതോ തണ്ഹം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ മഞ്ചകേ ഉപഗൂഹിത്വാ നിപജ്ജി. ഏവം ഗതോപി ധനഹാനിഭയേന ന കസ്സചി കിഞ്ചി കഥേസി.

അഥ നം ഭരിയാ ഉപസങ്കമിത്വാ പിട്ഠിം പരിമജ്ജിത്വാ, ‘‘കിം തേ, സാമി, അഫാസുകം ജാത’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ന മേ കിഞ്ചി അഫാസുകം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തേ രാജാ കുപിതോ’’തി? ‘‘രാജാപി മേ ന കുപ്പതീ’’തി. ‘‘അഥ കിം തേ പുത്തധീതാഹി വാ ദാസകമ്മകരാദീഹി വാ കിഞ്ചി അമനാപം കതം അത്ഥീ’’തി? ‘‘ഏവരൂപമ്പി നത്ഥീ’’തി. ‘‘കിസ്മിഞ്ചി പന തേ തണ്ഹാ അത്ഥീ’’തി? ഏവം വുത്തേപി ധനഹാനിഭയേന കിഞ്ചി അവത്വാ നിസ്സദ്ദോവ നിപജ്ജി, അഥ നം ഭരിയാ ‘‘കഥേഹി, സാമി കിസ്മിഞ്ചി തേ തണ്ഹാ അത്ഥീ’’തി ആഹ. സോ വചനം പരിഗിലന്തോ വിയ ‘‘അത്ഥി മേ തണ്ഹാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം തണ്ഹാ, സാമീ’’തി? ‘‘കപല്ലകപൂവം ഖാദിതുകാമോമ്ഹീ’’തി. ‘‘അഥ കിമത്ഥം മേ ന കഥേസി, കിം ത്വം ദലിദ്ദോസി, ഇദാനി സകലനിഗമവാസീനം പഹോനകേ കപല്ലകപൂവേ പചിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം തേ ഏതേഹി, അത്തനോ കമ്മം കത്വാ ഖാദിസ്സന്തീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏകരച്ഛവാസീനം പഹോനകേ പചിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ജാനാമഹം തവ മഹദ്ധനഭാവ’’ന്തി. ‘‘ഇമസ്മിം ഗേഹസാമന്തേ സബ്ബേസം പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘ജാനാമഹം തവ മഹജ്ഝാസയഭാവ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി തേ പുത്തദാരമത്തസ്സേവ പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘കിം തേ ഏതേഹീ’’തി? ‘‘കിം പന തുയ്ഹഞ്ച മയ്ഹഞ്ച പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി? ‘‘ത്വം കിം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘തേന ഹി ഏകകസ്സേവ തേ പഹോനകം കത്വാ പചാമീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പചമാനേ ബഹൂ പച്ചാസീസന്തി. സകലതണ്ഡുലേ ഠപേത്വാ ഭിന്നതണ്ഡുലേ ച ഉദ്ധനകപല്ലാനി ച ആദായ ഥോകം ഖീരസപ്പിമധുഫാണിതഞ്ച ഗഹേത്വാ സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലം ആരുയ്ഹ പച, തത്ഥാഹം ഏകകോവ നിസീദിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ഗഹേതബ്ബം ഗാഹാപേത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ ദാസിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ സേട്ഠിം പക്കോസാപേസി, സോ ആദിതോ പട്ഠായ ദ്വാരാനി പിദഹന്തോ സബ്ബദ്വാരേസു സൂചിഘടികം ദത്വാ സത്തമതലം അഭിരുഹിത്വാ തത്ഥപി ദ്വാരം പിദഹിത്വാ നിസീദി. ഭരിയാപിസ്സ ഉദ്ധനേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ കപല്ലം ആരോപേത്വാ പൂവേ പചിതും ആരഭി.

അഥ സത്ഥാ പാതോവ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ഏസോ, മോഗ്ഗല്ലാന, രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ സക്കാരനിഗമേ മച്ഛരിയസേട്ഠി ‘കപല്ലകപൂവേ ഖാദിസ്സാമീ’തി അഞ്ഞേസം ദസ്സനഭയേന സത്തഭൂമികേ പാസാദേ കപല്ലകപൂവേ പചാപേതി, ത്വം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ ഉഭോപി ജായമ്പതികേ പൂവേ ച ഖീരസപ്പിമധുഫാണിതാനി ച ഗാഹാപേത്വാ അത്തനോ ബലേന ജേതവനം ആനേഹി, അജ്ജാഹം പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വിഹാരേ ഏവ നിസീദിസ്സാമി, പൂവേഹേവ ഭത്തകിച്ചം കരിസ്സാമീ’’തി.

ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ താവദേവ ഇദ്ധിബലേന തം നിഗമം ഗന്ത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ സീഹപഞ്ജരദ്വാരേ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ആകാസേ ഏവ മണിരൂപകം വിയ അട്ഠാസി. മഹാസേട്ഠിനോ ഥേരം ദിസ്വാവ ഹദയമംസം കമ്പി. സോ അഹം ഏവരൂപാനംയേവ ദസ്സനഭയേന ഇമം ഠാനമാഗതോ, അയഞ്ച ഭിക്ഖു ആകാസേനാഗന്ത്വാ വാതപാനദ്വാരേ ഠിതോതി. സോ ഗഹേതബ്ബഗഹണം അപസ്സന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ ദോസേന തടതടായന്തോ ഏവമാഹ – ‘‘സമണ, ആകാസേ ഠത്വാപി കിം ലഭിസ്സസി, ആകാസേ അപദേ പദം ദസ്സേത്വാ ചങ്കമന്തോപി നേവ ലഭിസ്സസീ’’തി. ഥേരോ തസ്മിം ഏവ ഠാനേ അപരാപരം ചങ്കമി. സേട്ഠി ‘‘ചങ്കമന്തോ കിം ലഭിസ്സസി, ആകാസേ പല്ലങ്കേന നിസീദന്തോപി ന ലഭിസ്സസിയേവാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. അഥ നം ‘‘ആകാസേ നിസിന്നോ കിം ലഭിസ്സസി, ആഗന്ത്വാ വാതപാനസ്സ ഉമ്മാരേ ഠിതോപി ന ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഉമ്മാരേ ഠിതോ. ‘‘ഉമ്മാരേ ഠിതോപി കിം ലഭിസ്സസി, ധൂമായന്തോപി ന ലഭിസ്സസി ഏവാ’’തി ആഹ. ഥേരോപി ധൂമായി. സകലപാസാദോ ഏകധൂമോ അഹോസി. സേട്ഠിനോ അക്ഖീനം സൂചിയാ വിജ്ഝനകാലോ വിയ അഹോസി, ഗേഹജ്ഝായനഭയേന പന ‘‘ത്വം പജ്ജലന്തോപി ന ലഭിസ്സസീ’’തി അവത്വാ ‘‘അയം സമണോ സുട്ഠു ലഗ്ഗോ, അലദ്ധാ ന ഗമിസ്സതി, ഏകമസ്സ പൂവം ദാപേസ്സാമീ’’തി ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ ഏകം ഖുദ്ദകപൂവം പചിത്വാ സമണസ്സ ദത്വാ ഉയ്യോജേഹി ന’’ന്തി. സാ ഥോകം ഏവ പിട്ഠം കപല്ലപാതിയം പക്ഖിപി, മഹാപൂവോ ഹുത്വാ സകലപാതിം പൂരേത്വാ ഉദ്ധുമാതോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി.

സേട്ഠി തം ദിസ്വാ ‘‘ബഹും തയാ പിട്ഠം ഗഹിതം ഭവിസ്സതീ’’തി സയമേവ ദബ്ബികണ്ണേന ഥോകം പിട്ഠം ഗഹേത്വാ പക്ഖിപി, പൂവോ പുരിമപൂവതോ മഹന്തതരോ ജാതോ. ഏവം യം യം പചതി, സോ സോ മഹന്തമഹന്തോവ ഹോതി. സോ നിബ്ബിന്നോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമസ്സ ഏകം പൂവം ദേഹീ’’തി. തസ്സാ പച്ഛിതോ ഏകം പൂവം ഗണ്ഹന്തിയാ സബ്ബേ ഏകാബദ്ധാ അല്ലീയിംസു. സാ സേട്ഠിം ആഹ – ‘‘സാമി, സബ്ബേ പൂവാ ഏകതോ ലഗ്ഗാ, വിസും കാതും ന സക്കോമീ’’തി. ‘‘അഹം കരിസ്സാമീ’’തി സോപി കാതും നാസക്ഖി. ഉഭോപി ജനാ കോടിയം ഗഹേത്വാ കഡ്ഢന്താപി വിയോജേതും നാസക്ഖിംസു ഏവ. അഥസ്സ പൂവേഹി സദ്ധിം വായമന്തസ്സേവ സരീരതോ സേദാ മുച്ചിംസു, പിപാസാ ഉപച്ഛിജ്ജി. തതോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ന മേ പൂവേഹി അത്ഥോ, പച്ഛിയാ സദ്ധിംയേവ ഇമസ്സ ദേഹീ’’തി. സാ പച്ഛിം ആദായ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അദാസി. ഥേരോ ഉഭിന്നമ്പി ധമ്മം ദേസേസി, തിണ്ണം രതനാനം ഗുണം കഥേസി, ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തി ദിന്നദാനാദീനം ഫലം ഗഗനതലേ പുണ്ണചന്ദം വിയ ദസ്സേസി.

തം സുത്വാ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ സേട്ഠി ‘‘ഭന്തേ, ആഗന്ത്വാ ഇമസ്മിം പല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ, ‘‘മഹാസേട്ഠി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘പൂവേ ഖാദിസ്സാമീ’തി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വിഹാരേ നിസിന്നോ, തുമ്ഹാകം രുചിയാ സതി അഹം വോ നേസ്സാമി, സേട്ഠിഭരിയം പൂവേ ച ഖീരാദീനി ച ഗണ്ഹാപേഥ, സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം പന, ഭന്തേ, ഏതരഹി സത്ഥാ’’തി? ‘‘ഇതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ ജേതവനവിഹാരേ, മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, കാലം അനതിക്കമിത്വാ ഏത്തകം അദ്ധാനം കഥം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘മഹാസേട്ഠി, തുമ്ഹാകം രുചിയാ സതി അഹം വോ അത്തനോ ഇദ്ധിബലേന നേസ്സാമി, തുമ്ഹാകം പാസാദേ സോപാനസീസം അത്തനോ ഠാനേ ഏവ ഭവിസ്സതി, സോപാനപരിയോസാനം പന വോ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഭവിസ്സതി, ഉപരിപാസാദാ ഹേട്ഠാപാസാദം ഓതരണകാലമത്തേനേവ ജേതവനം നേസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

ഥേരോ സോപാനസീസം തത്ഥേവ കത്വാ ‘‘സോപാനപാദമൂലം ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തഥേവ അഹോസി. ഇതി ഥേരോ സേട്ഠിഞ്ച സേട്ഠിഭരിയഞ്ച ഉപരിപാസാദാ ഹേട്ഠാപാസാദം ഓതരണകാലതോ ഖിപ്പതരം ജേതവനം സമ്പാപേസി. തേ ഉഭോപി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ കാലം ആരോചേസും. സത്ഥാ ഭത്തഗ്ഗം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. മഹാസേട്ഠി ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദക്ഖിണോദകം അദാസി. ഭരിയാപിസ്സ തഥാഗതസ്സ പത്തേ പൂവം പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗണ്ഹി, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂപി യാപനമത്തം ഗണ്ഹിംസു. സേട്ഠി ഖീരസപ്പിമധുസക്ഖരാദീനി ദദമാനോ ന ഖയം അഗമാസി. സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേസി. മഹാസേട്ഠിപി സദ്ധിം ഭരിയായ യാവദത്ഥം ഖാദി. പൂവാനം പരിയോസാനമേവ ന പഞ്ഞായതി. സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂനഞ്ച വിഘാസാദാനഞ്ച ദിന്നേസുപി പരിയന്തോ ന പഞ്ഞായതേവ. ‘‘ഭന്തേ, പൂവാ പരിക്ഖയം ന ഗച്ഛന്തീ’’തി ഭഗവതോ ആരോചേസും. ‘‘തേന ഹി ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകേ ഛഡ്ഡേഥാ’’തി. അഥ നേ ദ്വാരകോട്ഠകസ്സ അവിദൂരേ പബ്ഭാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡയിംസു. യാവജ്ജതനാപി തം ഠാനം കപല്ലകപൂവപബ്ഭാരന്തേവ പഞ്ഞായതി. മഹാസേട്ഠി സഹ ഭരിയായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഭഗവാ അനുമോദനമകാസി. അനുമോദനാവസാനേ ഉഭോപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകേ സോപാനം ആരുയ്ഹ അത്തനോ പാസാദേയേവ പതിട്ഠഹിംസു.

തതോ പട്ഠായ സേട്ഠി അസീതികോടിധനം ബുദ്ധസാസനേയേവ വിക്കിരി. പുനദിവസേ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ‘‘പസ്സഥാവുസോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ആനുഭാവം, അനുപഹച്ച നാമ സദ്ധം, അനുപഹച്ച ഭോഗേ മച്ഛരിയസേട്ഠിം മുഹുത്തേനേവ ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ പൂവേ ഗാഹാപേത്വാ ജേതവനം ആനേത്വാ സത്ഥു സമ്മുഖം കത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി, അഹോ മഹാനുഭാവോ ഥേരോ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണം കഥേന്താ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ കഥം സുത്വാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, കുലദമകേന നാമ ഭിക്ഖുനാ അനുപഹച്ച സദ്ധം, അനുപഹച്ച ഭോഗേ, കുലം അകിലമേത്വാ അവിഹേഠേത്വാ പുപ്ഫതോ രേണും ഗണ്ഹന്തേന ഭമരേന വിയ ഉപസങ്കമിത്വാ ബുദ്ധഗുണം ജാനാപേതബ്ബം, താദിസോ മമ പുത്തോ മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ഥേരം പസംസിത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൯. ‘‘യഥാപി ഭമരോ പുപ്ഫം, വണ്ണഗന്ധമഹേഠയം;

പലേതി രസമാദായ, ഏവം ഗാമേ മുനീ ചരേ’’തി.

തത്ഥ ഭമരോതി യാ കാചി മധുകരജാതി. പുപ്ഫന്തി പുപ്ഫാരാമേ ചരന്തോ പുപ്ഫഞ്ച വണ്ണഞ്ച ഗന്ധഞ്ച അഹേഠയന്തോ അവിനാസേന്തോ വിചരതീതി അത്ഥോ. പലേതീതി ഏവം ചരിത്വാ യാവദത്ഥം രസം പിവിത്വാ അപരമ്പി മധുകരണത്ഥായ ആദായ പലേതി, സോ ഏവം വനഗഹനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ഏകസ്മിം രുക്ഖസുസിരേ തം രജമിസ്സകം രസം ഠപേത്വാ അനുപുബ്ബേന മധുരരസം മധും കരോതി, ന തസ്സ പുപ്ഫാരാമേ വിചരിതപച്ചയാ പുപ്ഫം വാ വണ്ണഗന്ധം വാസ്സ വിഗച്ഛതി, അഥ ഖോ സബ്ബം പാകതികമേവ ഹോതി. ഏവം ഗാമേ മുനീ ചരേതി ഏവം സേഖാസേഖഭേദോ അനാഗാരിയമുനി കുലപടിപാടിയാ ഗാമേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹന്തോ വിചരതീതി അത്ഥോ. ന ഹി തസ്സ ഗാമേ ചരണപച്ചയാ കുലാനം സദ്ധാഹാനി വാ ഭോഗഹാനി വാ ഹോന്തി. സദ്ധാപി ഭോഗാപി പാകതികാവ ഹോന്തി. ഏവം ചരിത്വാ ച പന നിക്ഖമിത്വാ സേഖമുനി താവ ബഹിഗാമേ ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസിന്നോ അക്ഖഭഞ്ജനവണപടിച്ഛാദനപുത്തമംസൂപമാദിവസേന പച്ചവേക്ഖന്തോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തഥാരൂപം വനസണ്ഡം അനുപവിസിത്വാ അജ്ഝത്തികകമ്മട്ഠാനം സമ്മസന്തോ ചത്താരോ മഗ്ഗേ, ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി ഹത്ഥഗതാനേവ കരോതി. അസേഖമുനി പന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുഞ്ജതി. അയമസ്സ ഭമരേന സദ്ധിം മധുകരണസരിക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന ഖീണാസവോവ അധിപ്പേതോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണിംസൂതി.

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം വത്വാ ഉത്തരിപി ഥേരസ്സ ഗുണം പകാസേതും ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ മോഗ്ഗല്ലാനേന മച്ഛരിയസേട്ഠി ദമിതോ, പുബ്ബേപി നം ദമേത്വാ കമ്മഫലസമ്ബന്ധം ജാനാപേസി ഏവാ’’തി വത്വാ ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘ഉഭോ ഖഞ്ജാ ഉഭോ കുണീ, ഉഭോ വിസമചക്ഖുകാ;

ഉഭിന്നം പിളകാ ജാതാ, നാഹം പസ്സാമി ഇല്ലിസ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൭൮) –

ഇമം ഇല്ലിസജാതകം കഥേസീതി.

മച്ഛരിയകോസിയസേട്ഠിവത്ഥു പഞ്ചമം.

൬. പാവേയ്യകാജീവകവത്ഥു

ന പരേസം വിലോമാനീതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ പാവേയ്യം നാമ ആജീവകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയം കിരേകാ ഗഹപതാനീ പുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പാവേയ്യം നാമ ആജീവകം പടിജഗ്ഗി. തസ്സാനന്തരഘരേസു മനുസ്സാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘അഹോ അച്ഛരിയാ ബുദ്ധാനം ധമ്മദേസനാ’’തി നാനപ്പകാരേഹി ബുദ്ധഗുണേ വണ്ണേന്തി. സാ ബുദ്ധാനം ഗുണകഥം സുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സോതുകാമാ ആജീവകസ്സ ഏതമത്ഥം കഥേത്വാ, ‘‘ഗച്ഛിസ്സാമി അഹം ബുദ്ധസന്തികം, അയ്യാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘മാ ഗച്ഛാഹീ’’തി നിവാരേത്വാ തം പുനപ്പുനം യാചമാനമ്പി നിവാരേസി ഏവ. സാ ‘‘അയം മമ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സോതും ന ദേതി, സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ ഇധേവ ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’’തി സായന്ഹസമയേ പുത്തം പക്കോസിത്വാ, ‘‘ഗച്ഛ, താത, സ്വാതനായ സത്ഥാരം നിമന്തേഹീ’’തി പേസേസി. സോ ഗച്ഛന്തോ പഠമതരം ആജീവകസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ നിസീദി. അഥ നം സോ ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി ആഹ. ‘‘മാതു വചനേന സത്ഥാരം നിമന്തേതും ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ‘‘മാ തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘അലം, അയ്യ, മമ മാതു ഭായാമി, ഗച്ഛിസ്സാമഹ’’ന്തി. ‘‘ഏതസ്സ കതസക്കാരം ഉഭോപി ഖാദിസ്സാമ, മാ ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘അലം, അയ്യ, മാതാ മേ തജ്ജേസ്സതീ’’തി. തേന ഹി ഗച്ഛ, ഗന്ത്വാ പന നിമന്തേത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹം അസുകട്ഠാനേ വാ അസുകവീഥിയം വാ അസുകമഗ്ഗേന വാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി മാ ആചിക്ഖി. ‘‘സന്തികേ ഠിതോ വിയ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തോ വിയ പലായിത്വാ ഏഹീ’’തി. സോ ആജീവകസ്സ വചനം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ നിമന്തേത്വാ ആജീവകേന വുത്തനിയാമേനേവ സബ്ബം കത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘കിം തേ കത’’ന്തി പുട്ഠോ, ‘‘സബ്ബം കതം, അയ്യാ’’തി ആഹ. ‘‘ഭദ്ദകം തേ കതം, തസ്സ സക്കാരം ഉഭോപി ഖാദിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പുനദിവസേ ആജീവകോ പാതോവ തം ഗേഹം അഗമാസി. തം ഗഹേത്വാ പച്ഛാഗബ്ഭേ നിസീദാപേസും.

പടിവിസ്സകമനുസ്സാ തം ഗേഹം അല്ലഗോമയേന ഉപലിമ്പിത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ സത്ഥു നിസീദനത്ഥായ മഹാരഹം ആസനം പഞ്ഞാപേസും. ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം അപരിചിതമനുസ്സാ ഹി ആസനപഞ്ഞത്തിം ന ജാനന്തി, ബുദ്ധാനഞ്ച മഗ്ഗദേസകേന കിച്ചം നാമ നത്ഥി, ബോധിമൂലേ ദസസഹസ്സിസോകധാതും കമ്പേത്വാ സമ്ബോധിം പത്തദിവസേയേവ ഹി നേസം ‘‘അയം മഗ്ഗോ നിരയം ഗച്ഛതി, അയം തിരച്ഛാനയോനിം, അയം പേത്തിവിസയം, അയം മനുസ്സലോകം, അയം ദേവലോകം, അയം അമതമഹാനിബ്ബാന’’ന്തി സബ്ബേ മഗ്ഗാ ആവിഭൂതാ. ഗാമനിഗമാദീനം പന മഗ്ഗേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ സത്ഥാ പാതോവ പത്തചീവരമാദായ മഹാഉപാസികായ ഗേഹദ്വാരം ഗതോ. സാ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥാരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ അന്തോനിവേസനം പവേസേത്വാ ആസനേ നിസീദാപേത്വാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസി. ഉപാസികാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ സത്ഥുനോ അനുമോദനം കാരേതുകാമാ പത്തം ഗണ്ഹി. സത്ഥാ മധുരസ്സരേന അനുമോദനധമ്മകഥം ആരഭി. ഉപാസികാ ‘‘സാധു, സാധൂ’’തി സാധുകാരം ദദമാനാ ധമ്മം സുണി. ആജീവകോപി പച്ഛാഗബ്ഭേ നിസിന്നോവ തസ്സാ സാധുകാരം ദത്വാ ധമ്മം സുണന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ സന്ധാരേതും നാസക്ഖി. ‘‘ന ഇദാനേസാ മയ്ഹ’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ‘‘നട്ഠാസി കാളകണ്ണി, ഏതസ്സ ഏവം സക്കാരം കരോതീ’’തി നാനപ്പകാരേന ഉപാസികഞ്ച സത്ഥാരഞ്ച അക്കോസന്തോ പലായി. ഉപാസികാ തസ്സ കഥായ ലജ്ജിതാ അഞ്ഞഥത്തം ഗതം ചിത്തം ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേതും നാസക്ഖി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിം ഉപാസികേ ചിത്തം ദേസനാനുഗതം കാതും ന സക്കോസീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, ഏതസ്സ മേ കഥായ ചിത്തം അഞ്ഞഥത്തം ഉപഗത’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ഏവരൂപസ്സ വിസഭാഗജനസ്സ കഥിതം കഥം നാമ ആവജ്ജിതും ന വട്ടതി, ഏവരൂപം അസമന്നാഹരിത്വാ അത്തനോ കതാകതമേവ ഓലോകേതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൫൦. ‘‘ന പരേസം വിലോമാനി, ന പരേസം കതാകതം;

അത്തനോവ അവേക്ഖേയ്യ, കതാനി അകതാനി ചാ’’തി.

തത്ഥ ന പരേസം വിലോമാനീതി പരേസം വിലോമാനി ഫരുസാനി മമ്മച്ഛേദകവചനാനി ന മനസികാതബ്ബാനി. ന പരേസം കതാകതന്തി ‘‘അസുകോ ഉപാസകോ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ, നാപിസ്സ ഗേഹേ കടച്ഛുഭിക്ഖാദീനി ദിയ്യന്തി, ന സലാകഭത്താദീനി, ന ചീവരാദിപച്ചയദാനം ഏതസ്സ അത്ഥി, തഥാ അസുകാ ഉപാസികാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ, നാപിസ്സാ ഗേഹേ കടച്ഛുഭിക്ഖാദീനി ദിയ്യന്തി, ന സലാകഭത്താദീനി, ന ചീവരാദിപച്ചയദാനം ഏതിസ്സാ അത്ഥി, തഥാ അസുകോ ഭിക്ഖു അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ, നാപി ഉപജ്ഝായവത്തം കരോതി, ന ആചരിയവത്തം, ന ആഗന്തുകവത്തം, ന ഗമികവത്തം, ന ചേതിയങ്ഗണവത്തം, ന ഉപോസഥാഗാരവത്തം, ന ഭോജനസാലാവത്തം, ന ജന്താഘരവത്താദീനി, നാപിസ്സ കിഞ്ചി ധുതങ്ഗം അത്ഥി, ന ഭാവനാരാമതായ ഉസ്സാഹമത്തമ്പീ’’തി ഏവം പരേസം കതാകതം നാമ ന ഓലോകേതബ്ബം. അത്തനോവ അവേക്ഖേയ്യാതി ‘‘കഥം ഭൂതസ്സ മേ രത്തിന്ദിവാ വീതിവത്തന്തീതി പബ്ബജിതേന അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൪൮) ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തോ സദ്ധാപബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ ‘‘കിം നു ഖോ അഹം ‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’തി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ യോഗേ കമ്മം കാതും സക്ഖിം, നാസക്ഖി’’ന്തി ഏവം അത്തനോ കതാകതാനി ഓലോകേയ്യാതി.

ദേസനാവസാനേ സാ ഉപാസികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ, ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

പാവേയ്യകാജീവകവത്ഥു ഛട്ഠം.

൭. ഛത്തപാണിഉപാസകവത്ഥു

യഥാപി രുചിരം പുപ്ഫന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ ഛത്തപാണിഉപാസകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയഞ്ഹി ഛത്തപാണി നാമ ഉപാസകോ തിപിടകധരോ അനാഗാമീ. സോ പാതോവ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം അഗമാസി. അനാഗാമിഅരിയസാവകാനഞ്ഹി സമാദാനവസേന ഉപോസഥകമ്മം നാമ നത്ഥി, മഗ്ഗേനേവ തേസം ബ്രഹ്മചരിയഞ്ച ഏകഭത്തികഞ്ച ആഗതം. തേനേവാഹ – ‘‘ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ ഏകഭത്തികോ ബ്രഹ്മചാരീ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൮൮). ഏവം അനാഗാമിനോ പകതിയാവ ഏകഭത്തികാ ച ബ്രഹ്മചാരിനോ ച ഹോന്തി. സോപി തഥേവ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ധമ്മകഥം സുണന്തോ നിസീദി. തസ്മിം സമയേ രാജാ പസേനദി കോസലോ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം അഗമാസി. ഛത്തപാണി ഉപാസകോ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഉട്ഠാതബ്ബം നു ഖോ, നോ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘അഹം അഗ്ഗരാജസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ, തസ്സ മേ പദേസരാജാനം ദിസ്വാ ഉട്ഠാതും ന യുത്തം, രാജാ ഖോ പന മേ അനുട്ഠഹന്തസ്സ കുജ്ഝിസ്സതി, ഏതസ്മിം കുജ്ഝന്തേപി നേവ ഉട്ഠഹിസ്സാമി. രാജാനം ദിസ്വാ ഉട്ഠഹന്തേന ഹി രാജാ ഗരുകതോ ഹോതി, നോ സത്ഥാ, തസ്മാ നേവ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ന ഉട്ഠഹി. പണ്ഡിതപുരിസാ നാമ ഗരുതരാനം സന്തികേ നിസീദിത്വാ അനുട്ഠഹന്തം ദിസ്വാ ന കുജ്ഝന്തി. രാജാ പന തം അനുട്ഠഹന്തം ദിസ്വാ കുപിതമാനസോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ കുപിതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, അയം ഛത്തപാണി ഉപാസകോ പണ്ഡിതോ ദിട്ഠധമ്മോ തിപിടകധരോ അത്ഥാനത്ഥകുസലോ’’തി ഉപാസകസ്സ ഗുണം കഥേസി. രഞ്ഞോ തസ്സ ഗുണകഥം സുണന്തസ്സേവ ചിത്തം മുദുകം ജാതം.

അഥേകദിവസം രാജാ ഉപരിപാസാദേ ഠിതോ ഛത്തപാണിം ഉപാസകം കതഭത്തകിച്ചം ഛത്തമാദായ ഉപാഹനമാരുയ്ഹ രാജങ്ഗണേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പക്കോസാപേസി. സോ ഛത്തുപാഹനം അപനേത്വാ രാജാനമുപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ നം രാജാ ആഹ – ‘‘ഭോ ഉപാസക, കിന്തേ ഛത്തുപാഹനം അപനീത’’ന്തി. ‘‘‘രാജാ പക്കോസതീ’തി സുത്വാ അപനേത്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം രാജഭാവോ തുമ്ഹേഹി ഞാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘സദാപി മയം, ദേവ, തുമ്ഹാകം രാജഭാവം ജാനാമാ’’തി. ‘‘യദി ഏവം കസ്മാ പുരിമദിവസേ സത്ഥു സന്തികേ നിസിന്നോ മം ദിസ്വാ ന ഉട്ഠഹീ’’തി? ‘‘മഹാരാജ, അഹം അഗ്ഗരാജസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ, പദേസരാജാനം ദിസ്വാ ഉട്ഠഹന്തോ സത്ഥരി അഗാരവം പവേദേയ്യം, തസ്മാ ന ഉട്ഠഹി’’ന്തി. ‘‘ഹോതു, ഭോ, തിട്ഠതേതം’’. ‘‘തുമ്ഹേ കിര ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാനം അത്ഥാനത്ഥാനം കുസലാ തിപിടകധരാ അമ്ഹാകം അന്തേപുരേ ധമ്മം വാചേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കോമി, ദേവാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘രാജഗേഹം നാമ മഹാസാവജ്ജം, ദുയുത്തസുയുത്തകാനി ഗരുകാനേത്ഥ, ദേവാ’’തി. ‘‘മാ ഏവം വദേഥ, ‘പുരിമദിവസേ മം ദിസ്വാ ന ഉട്ഠിതോമ്ഹീ’തി മാ കുക്കുച്ചം കരോഥാ’’തി. ‘‘ദേവ, ഗിഹീനം വിചരണട്ഠാനം നാമ മഹാസാവജ്ജം, ഏകം പബ്ബജിതം പക്കോസാപേത്വാ ധമ്മം വാചാപേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു, ഭോ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം യാചി, ‘‘ഭന്തേ, മല്ലികാ ച ദേവീ വാസഭഖത്തിയാ ച ധമ്മം പരിയാപുണിസ്സാമാതി വദന്തി, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിബദ്ധം മമ ഗേഹം ഗന്ത്വാ താസം ധമ്മം ഉദ്ദിസഥാ’’തി. ‘‘ബുദ്ധാനം നിബദ്ധം ഏകട്ഠാനഗമനം നാമ നത്ഥി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അഞ്ഞം ഏകം ഭിക്ഖും ദേഥാ’’തി. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭാരമകാസി. ഥേരോ നിബദ്ധം ഗന്ത്വാ താസം ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസതി. താസു മല്ലികാ സക്കച്ചം ഗഹേത്വാ സജ്ഝായിത്വാ ഉദ്ദേസം പടിച്ഛാപേസി. വാസഭഖത്തിയാ പന നേവ സക്കച്ചം ഗണ്ഹാതി, ന സജ്ഝായതി, ന ഉദ്ദേസം പടിച്ഛാപേതും സക്കോതി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘കിമാനന്ദ, ഉപാസികാ ധമ്മം പരിയാപുണന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കാ സക്കച്ചം ഗണ്ഹാതീ’’തി? ‘‘മല്ലികാ, ഭന്തേ, സക്കച്ചം ഗണ്ഹാതി, സക്കച്ചം സജ്ഝായതി, സക്കച്ചം ഉദ്ദേസം പടിച്ഛാപേതും സക്കോതി. തുമ്ഹാകം പന ഞാതിധീതാ നേവ സക്കച്ചം ഗണ്ഹാതി, ന സജ്ഝായതി, ന ഉദ്ദേസം പടിച്ഛാപേതും സക്കോതീ’’തി. സത്ഥാ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘ആനന്ദ, മയാ കഥിതധമ്മോ നാമ സക്കച്ചമസുണന്തസ്സ അഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അസജ്ഝായന്തസ്സ അദേസേന്തസ്സ വണ്ണസമ്പന്നം അഗന്ധകപുപ്ഫം വിയ അഫലോ ഹോതി, സക്കച്ചം പന സവനാദീനി കരോന്തസ്സ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ’’തി വത്വാ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

൫൧. ‘‘യഥാപി രുചിരം പുപ്ഫം, വണ്ണവന്തം അഗന്ധകം;

ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, അഫലാ ഹോതി അകുബ്ബതോ.

൫൨. ‘‘യഥാപി രുചിരം പുപ്ഫം, വണ്ണവന്തം സഗന്ധകം;

ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, സഫലാ ഹോതി കുബ്ബതോ’’തി.

തത്ഥ രുചിരന്തി സോഭനം. വണ്ണവന്തന്തി വണ്ണസണ്ഠാനസമ്പന്നം, അഗന്ധകന്തി ഗന്ധവിരഹിതം പാലിഭദ്ദകഗിരികണ്ണികജയസുമനാദിഭേദം. ഏവം സുഭാസിതാ വാചാതി സുഭാസിതാ വാചാ നാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം. തം വണ്ണസണ്ഠാനസമ്പന്നം അഗന്ധകപുപ്ഫസദിസം. യഥാ പന അഗന്ധകപുപ്ഫം യോ നം ധാരേതി, തസ്സ സരീരേ ഗന്ധം ന ഫരതി, ഏവം ഏതമ്പി യോ നം സക്കച്ചം സവനാദീഹി ന സമാചരതി, തസ്സ സക്കച്ചം അസമാചരന്തസ്സ യം തത്ഥ കത്തബ്ബം, തം അകുബ്ബതോ സുതഗന്ധഞ്ച വാചാഗന്ധഞ്ച പടിപത്തിഗന്ധഞ്ച ന ആവഹതി അഫലാ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, അഫലാ ഹോതി അകുബ്ബതോ’’തി. സഗന്ധകന്തി ചമ്പകനീലുപ്പലാദിഭേദം. ഏവന്തി യഥാ തം പുപ്ഫം ധാരേന്തസ്സ സരീരേ ഗന്ധോ ഫരതി, ഏവം തേപിടകബുദ്ധവചനസങ്ഖാതാ സുഭാസിതാ വാചാപി. കുബ്ബതോതി യോ സക്കച്ചം സവനാദീഹി തത്ഥ കത്തബ്ബം കരോതി, സാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഫലാ ഹോതി, സുതഗന്ധവാചാഗന്ധപടിപത്തിഗന്ധാനം ആവഹനതോ മഹപ്ഫലാ ഹോതി, മഹാനിസംസാതി അത്ഥോ.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. ദേസനാ മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ജാതാതി.

ഛത്തപാണിഉപാസകവത്ഥു സത്തമം.

൮. വിസാഖാവത്ഥു

യഥാപി പുപ്ഫരാസിമ്ഹാതി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം ഉപനിസ്സായ പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തോ വിസാഖം ഉപാസികം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാ കിര അങ്ഗരട്ഠേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി. തസ്സാ സത്തവസ്സികകാലേ സത്ഥാ സേലബ്രാഹ്മണാദീനം ബോധനേയ്യബന്ധവാനം ഉപനിസ്സയസമ്പദം ദിസ്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ചാരികം ചരമാനോ തം നഗരം പാപുണി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ മേണ്ഡകോ, ഗഹപതി, തസ്മിം നഗരേ പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം കരോതി. പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മേണ്ഡകോ സേട്ഠി, ചന്ദപദുമാ നാമ തസ്സേവ ജേട്ഠകഭരിയാ, തസ്സേവ ജേട്ഠകപുത്തോ ധനഞ്ചയോ നാമ, തസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവീ നാമ, മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ ദാസോ പുണ്ണോ നാമാതി. ന കേവലഞ്ച മേണ്ഡകസേട്ഠിയേവ, ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ പന വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ നാമ അഹേസും – ജോതികോ, ജടിലോ, മേണ്ഡകോ, പുണ്ണകോ, കാകവലിയോതി. തേസു അയം മേണ്ഡകസേട്ഠി ദസബലസ്സ അത്തനോ നഗരം സമ്പത്തഭാവം ഞത്വാ പുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ധീതരം വിസാഖം ദാരികം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹമ്പി മങ്ഗലം, അമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലം, തവ പരിവാരേഹി പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ പഞ്ചഹി ദാസിസതേഹി പരിവുതാ ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തഥാ അകാസി. കാരണാകാരണേസു പന കുസലത്താ യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി, യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികാവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥസ്സാ ചരിയാവസേന സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ ദേസനാവസാനേ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. മേണ്ഡകസേട്ഠിപി ഖോ സത്ഥാരമുപസങ്കമിത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ അത്തനോ നിവേസനേ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ ഏതേനേവ ഉപായേന അഡ്ഢമാസം മഹാദാനമദാസി. സത്ഥാ ഭദ്ദിയനഗരേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന ബിമ്ബിസാരോ ച പസേനദി കോസലോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭഗിനിപതികാ ഹോന്തി. അഥേകദിവസം കോസലരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ബിമ്ബിസാരസ്സ വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ മഹാപുഞ്ഞാ വസന്തി, മയ്ഹം വിജിതേ ഏകോപി താദിസോ നത്ഥി, യംനൂനാഹം ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകം മഹാപുഞ്ഞം യാചേയ്യ’’ന്തി. സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘കിം കാരണാ ആഗതോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘‘തുമ്ഹാകം വിജിതേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ മഹാപുഞ്ഞാ വസന്തി, തതോ ഏകം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി ആഗതോമ്ഹി, തേസു മേ ഏകം ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാകുലാനി അമ്ഹേഹി ചാലേതും ന സക്കാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം അലദ്ധാ ന ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ അമച്ചേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ ‘‘ജോതികാദീനം മഹാകുലാനം ചാലനം നാമ മഹാപഥവിയാ ചാലനസദിസം, മേണ്ഡകമഹാസേട്ഠിസ്സ പുത്തോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി നാമ അത്ഥി, തേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ പടിവചനം തേ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ, താത, കോസലരാജാ ‘‘‘ഏകം ധനസേട്ഠിം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’തി വദതി, ത്വം തേന സദ്ധിം ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേസു പഹിണന്തേസു ഗമിസ്സാമി, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പരിവച്ഛം കത്വാ ഗച്ഛ, താതാ’’തി. സോ അത്തനോ കത്തബ്ബയുത്തകമകാസി. രാജാപിസ്സ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ, ‘‘ഇമം ആദായ ഗച്ഛഥാ’’തി പസേനദിരാജാനം ഉയ്യോജേസി. സോ തം ആദായ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന ഗച്ഛന്തോ ഏകം ഫാസുകട്ഠാനം പത്വാ നിവാസം ഗണ്ഹി, അഥ നം ധനഞ്ചയസേട്ഠി പുച്ഛി – ‘‘ഇദം കസ്സ വിജിത’’ന്തി? ‘‘മയ്ഹം, സേട്ഠീ’’തി. ‘‘കീവ ദൂരോ ഇതോ സാവത്ഥീ’’തി? ‘‘സത്തയോജനമത്ഥകേ’’തി. ‘‘അന്തോനഗരം സമ്ബാധം, അമ്ഹാകം പരിജനോ മഹന്തോ, സചേ രോചേഥ, ഇധേവ വസേയ്യാമ, ദേവാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്മിം ഠാനേ നഗരം മാപേത്വാ തസ്സ ദത്വാ അഗമാസി. തസ്മിം പദേസേ സയം വസനട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ നഗരസ്സ സാകേതന്ത്വേവ നാമം അഹോസി.

സാവത്ഥിയമ്പി ഖോ മിഗാരസേട്ഠിനോ പുത്തോ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ വയപ്പത്തോ അഹോസി. അഥ നം മാതാപിതരോ വദിംസു – ‘‘താത, തവ രുച്ചനട്ഠാനേ ഏകം ദാരികം ഉപധാരേഹീ’’തി. ‘‘‘മയ്ഹം ഏവരൂപായ ഭരിയായ കിച്ചം നത്ഥീ’തി, പുത്ത, മാ ഏവം കരി, കുലം നാമ അപുത്തകം ന തിട്ഠതീ’’തി. സോ പുനപ്പുനം വുച്ചമാനോ ‘‘തേന ഹി പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ദാരികം ലഭമാനോ തുമ്ഹാകം വചനം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘കാനി പനേതാനി പഞ്ച കല്യാണാനി നാമ, താതാ’’തി. കേസകല്യാണം, മംസകല്യാണം, അട്ഠികല്യാണം, ഛവികല്യാണം, വയകല്യാണന്തി. മഹാപുഞ്ഞായ ഹി ഇത്ഥിയാ കേസാ മോരകലാപസദിസാ ഹുത്വാ മുഞ്ചിത്വാ വിസ്സട്ഠാ നിവാസനന്തം പഹരിത്വാ നിവത്തിത്വാ ഉദ്ധഗ്ഗാ തിട്ഠന്തി, ഇദം കേസകല്യാണം നാമ, ദന്താവരണം ബിമ്ബഫലസദിസം വണ്ണസമ്പന്നം സമം സുഫുസിതം ഹോതി, ഇദം മംസകല്യാണം നാമ, ദന്താ സുക്കാ സമാ അവിരളാ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതവജിരപന്തി വിയ സമച്ഛിന്നസങ്ഖപന്തി വിയ ച സോഭന്തി, ഇദം അട്ഠികല്യാണം നാമ, കാളിയാ ചുണ്ണകാദീഹി അവിലിത്തോ ഏവ ഛവിവണ്ണോ സിനിദ്ധോ നീലുപ്പലദാമസദിസോ ഹോതി, ഓദാതായ ച കണികാരപുപ്ഫദാമസദിസോ ഹോതി, ഇദം ഛവികല്യാണം നാമ, ദസക്ഖത്തും വിജാതാപി ഖോ പന സകിം വിജാതാ വിയ അവിഗതയോബ്ബനായേവ ഹോതി, ഇദം വയകല്യാണം നാമ ഹോതി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ അട്ഠുത്തരസതബ്രാഹ്മണേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ ‘‘പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ ഇത്ഥിയോ നാമ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമ, ഹോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏവരൂപം ദാരികം പരിയേസിതും അട്ഠ ജനാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി ബഹും ധനം ദത്വാ ‘‘ആഗതകാലേ വോ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമ, ഗച്ഛഥ, ഏവരൂപം ദാരികം പരിയേസഥ, ദിട്ഠകാലേ ച ഇമം പിലന്ധനം ദദേയ്യാഥാ’’തി സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണമാലം ദത്വാ ഉയ്യോജേസും.

തേ മഹന്തമഹന്താനി നഗരാനി ഗന്ത്വാ പരിയേസമാനാ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ദാരികം അദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ ആഗച്ഛന്താ വിവടനക്ഖത്തദിവസേ സാകേതം അനുപ്പത്താ – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം കമ്മം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീ’’തി ചിന്തയിംസു. തസ്മിം പന നഗരേ അനുസംവച്ഛരം വിവടനക്ഖത്തം നാമ ഹോതി. തദാ ബഹി അനിക്ഖമനകുലാനിപി പരിവാരേന സദ്ധിം ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ അപ്പടിച്ഛന്നേന സരീരേന പദസാവ നദീതീരം ഗച്ഛന്തി. തസ്മിം ദിവസേ ഖത്തിയമഹാസാലാദീനം പുത്താപി ‘‘അത്തനോ സമാനജാതികം മനാപം കുലദാരികം ദിസ്വാ മാലാഗുളേന പരിക്ഖിപിസ്സാമാ’’തി തം തം മഗ്ഗം നിസ്സായ തിട്ഠന്തി. തേപി ഖോ ബ്രാഹ്മണാ നദീതീരേ ഏകം സാലം പവിസിത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘തസ്മിം ഖണേ വിസാഖാ പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസികാ ഹുത്വാ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി പരിവുതാ നദിം ഗന്ത്വാ ന്ഹായിസ്സാമീ’’തി തം പദേസം പത്താ, അഥ ഖോ മേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പാവസ്സി. പഞ്ചസതാ കുമാരികായോ വേഗേന ഗന്ത്വാ സാലം പവിസിംസു. ബ്രാഹ്മണാ ഓലോകേന്താ താസു ഏകമ്പി പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതം ന പസ്സിംസു. അഥ വിസാഖാ പകതിഗമനേനേവ സാലം പാവിസി, വത്ഥാഭരണാനി തേമിംസു. ബ്രാഹ്മണാ തസ്സാ ചത്താരി കല്യാണാനി ദിസ്വാ ദന്തേ പസ്സിതുകാമാ ‘‘അലസജാതികാ അമ്ഹാകം ധീതാ, ഏതിസ്സാ സാമികോ കഞ്ജികമത്തമ്പി ന ലഭിസ്സതി മഞ്ഞേ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥയിംസു. അഥ നേ വിസാഖാ ആഹ – ‘‘കം വദേഥ തുമ്ഹേ’’തി? ‘‘തം കഥേമ, അമ്മാ’’തി. മധുരോ ഹി തസ്സാ സദ്ദോ കംസതാളസരോ വിയ നിച്ഛരതി. അഥ നേ പുന മധുരസദ്ദേന ‘‘കിം കാരണാ ഭണഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തവ പരിവാരിത്ഥിയോ വത്ഥാലങ്കാരേ അതേമേത്വാ വേഗേന സാലം പവിട്ഠാ, തുയ്ഹം ഏത്തകം ഠാനം വേഗേന ആഗമനമത്തമ്പി നത്ഥി, വത്ഥാഭരണാനി തേമേത്വാ ആഗതാസി. തസ്മാ കഥേമ, അമ്മാ’’തി.

‘‘താതാ, ഏവം മാ വദേഥ, അഹം ഏതാഹി ബലവതരാ, കാരണം പന സല്ലക്ഖേത്വാ ജവേന നാഗതാമ്ഹീ’’തി. ‘‘കിം, അമ്മാ’’തി? ‘‘താതാ, ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, അപരമ്പി കാരണം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കതമേ ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, അമ്മാ’’തി? താതാ, അഭിസിത്തരാജാ താവ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ രാജങ്ഗണേ ജവമാനോ ന സോഭതി, ‘‘കിം അയം രാജാ ഗഹപതികോ വിയ ധാവതീ’’തി അഞ്ഞദത്ഥു ഗരഹം ലഭതി, സണികം ഗച്ഛന്തോവ സോഭതി. രഞ്ഞോ മങ്ഗലഹത്ഥീപി അലങ്കതോ ജവമാനോ ന സോഭതി, വാരണലീളായ ഗച്ഛന്തോവ സോഭതി. പബ്ബജിതോ ജവമാനോ ന സോഭതി, ‘‘കിം അയം സമണോ ഗിഹീ വിയ ധാവതീ’’തി കേവലം ഗരഹമേവ ലഭതി, സമിതഗമനേന പന സോഭതി. ഇത്ഥീ ജവമാനാ ന സോഭതി, ‘‘കിം ഏസാ ഇത്ഥീ പുരിസോ വിയ ധാവതീ’’തി ഗരഹിതബ്ബാവ ഹോതി, ‘‘ഇമേ ചത്താരോ ജനാ ജവമാനാ ന സോഭന്തി, താതാ’’തി. ‘‘കതമം പന അപരം കാരണം, അമ്മാ’’തി? ‘‘താതാ, മാതാപിതരോ നാമ ധീതരം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സണ്ഠാപേത്വാ പോസേന്തി. മയഞ്ഹി വിക്കിണേയ്യഭണ്ഡം നാമ, അമ്ഹേ പരകുലപേസനത്ഥായ പോസേന്തി. സചേ ജവമാനാനം നിവത്ഥദുസ്സകണ്ണേ വാ അക്കമിത്വാ ഭൂമിയം വാ പക്ഖലിത്വാ പതിതകാലേ ഹത്ഥോ വാ പാദോ വാ ഭിജ്ജേയ്യ, കുലസ്സേവ ഭാരോ ഭവേയ്യ, പസാധനഭണ്ഡം പന മേ തേമേത്വാ സുസ്സിസ്സതി. ഇമം കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ ന ധാവിതാമ്ഹി, താതാ’’തി.

ബ്രാഹ്മണാ തസ്സാ കഥനകാലേ ദന്തസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപാ നോ ദന്തസമ്പത്തി ദിട്ഠപുബ്ബാ’’തി തസ്സാ സാധുകാരം ദത്വാ, ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹമേവേസാ അനുച്ഛവികാ’’തി വത്വാ തം സുവണ്ണമാലം പിലന്ധയിംസു. അഥ നേ പുച്ഛി – ‘‘കതരനഗരതോ ആഗതാത്ഥ, താതാ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിതോ, അമ്മാ’’തി. ‘‘സേട്ഠികുലം കതരം നാമാ’’തി? ‘‘മിഗാരസേട്ഠി നാമ, അമ്മാ’’തി. ‘‘അയ്യപുത്തോ കോ നാമാ’’തി? ‘‘പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ, അമ്മാ’’തി. സാ ‘‘സമാനജാതികം നോ കുല’’ന്തി അധിവാസേത്വാ പിതു സാസനം പഹിണി ‘‘അമ്ഹാകം രഥം പേസേതൂ’’തി. കിഞ്ചാപി ഹി സാ ആഗമനകാലേ പദസാ ആഗതാ, സുവണ്ണമാലായ പന പിലന്ധനകാലതോ പട്ഠായ തഥാ ഗന്തും ന ലഭതി, ഇസ്സരദാരികാ രഥാദീഹി ഗച്ഛന്തി, ഇതരാ പകതിയാനകം വാ അഭിരുഹന്തി, ഛത്തം വാ താലപണ്ണം വാ ഉപരി കരോന്തി, തസ്മിമ്പി അസതി നിവത്ഥസാടകസ്സ ദസന്തം ഉക്ഖിപിത്വാ അംസേ ഖിപന്താ ഗച്ഛന്തി ഏവ. തസ്സാ പന പിതാ പഞ്ച രഥസതാനി പേസേസി. സാ സപരിവാരാ രഥം ആരുയ്ഹ ഗതാ. ബ്രാഹ്മണാപി ഏകതോവ അഗമംസു. അഥ നേ സേട്ഠി പുച്ഛി – ‘‘കുതോ ആഗതാത്ഥാ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിതോ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘സേട്ഠി കതരോ നാമാ’’തി? ‘‘മിഗാരസേട്ഠി നാമാ’’തി. ‘‘പുത്തോ കോ നാമാ’’തി? ‘‘പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘ധനം കിത്തക’’ന്തി? ‘‘ചത്താലീസകോടിയോ മഹാസേട്ഠീ’’തി. ‘‘ധനം താവ അമ്ഹാകം ധനം ഉപാദായ കാകണികമത്തം, ദാരികായ പന ആരക്ഖമത്തായ ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ കിം അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തി അധിവാസേസി. സോ തേസം സക്കാരം കത്വാ ഏകാഹദ്വീഹം വസാപേത്വാ ഉയ്യോജേസി.

തേ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ മിഗാരസേട്ഠിസ്സ ‘‘ലദ്ധാ നോ ദാരികാ’’തി ആരോചയിംസു. ‘‘കസ്സ ധീതാ’’തി? ‘‘ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ’’തി. സോ ‘‘മഹാകുലസ്സ മേ ദാരികാ ലദ്ധാ, ഖിപ്പമേവ നം ആനേതും വട്ടതീ’’തി തത്ഥ ഗമനത്ഥം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘‘മഹാകുലം ഏതം മയാ ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികാ ആനേത്വാ സാകേതേ നിവേസിതം, തസ്സ സമ്മാനം കാതും വട്ടതീ’തി അഹമ്പി ആഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ, സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വത്വാ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ സാസനം പേസേസി – ‘‘മയി ആഗച്ഛന്തേ രാജാപി ആഗമിസ്സതി, മഹന്തം രാജബലം ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം കാതും സക്ഖിസ്സസി, ന സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ഇതരോപി ‘‘സചേപി ദസ രാജാനോ ആഗച്ഛന്തി, ആഗച്ഛന്തൂ’’തി പടിസാസനം പേസേസി. മിഗാരസേട്ഠി താവ മഹന്തേ നഗരേ ഗേഹഗോപകമത്തം ഠപേത്വാ സേസജനം ആദായ ഗന്ത്വാ അഡ്ഢയോജനമത്തേ ഠാനേ ഠത്വാ ‘‘ആഗതാമ്ഹാ’’തി സാസനം പഹിണി. ധനഞ്ചയസേട്ഠി ബഹുപണ്ണാകാരം പേസേത്വാ ധീതരാ സദ്ധിം മന്തേസി, ‘‘അമ്മ, സസുരോ കിര തേ കോസലരഞ്ഞാ സദ്ധിം ആഗതോ, തസ്സ കതരം ഗേഹം പടിജഗ്ഗിതബ്ബം, രഞ്ഞോ കതരം, ഉപരാജാദീനം കതരാനീ’’തി? പണ്ഡിതാ സേട്ഠിധീതാ വജിരഗ്ഗതിഖിണഞാണാ കപ്പസതസഹസ്സം പത്ഥിതപത്ഥനാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ ‘‘സസുരസ്സ മേ അസുകഗേഹം പടിജഗ്ഗഥ, രഞ്ഞോ അസുകഗേഹം, ഉപരാജാദീനം അസുകാനീ’’തി സംവിദഹിത്വാ ദാസകമ്മകരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏത്തകാ രഞ്ഞോ കത്തബ്ബകിച്ചം കരോഥ, ഏത്തകാ ഉപരാജാദീനം, ഹത്ഥിഅസ്സാദയോപി തുമ്ഹേയേവ പടിജഗ്ഗഥ, അസ്സബന്ധാദയോപി ആഗന്ത്വാ മങ്ഗലഛണം അനുഭവിസ്സന്തീ’’തി സംവിദഹി. ‘‘കിം കാരണാ’’? ‘‘‘മയം വിസാഖായ മങ്ഗലട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ന കിഞ്ചി ലഭിമ്ഹ, അസ്സരക്ഖണാദീനി കരോന്താ സുഖം ന വിചരിമ്ഹാ’തി കേചി വത്തും മാ ലഭിംസൂ’’തി.

തം ദിവസമേവ വിസാഖായ പിതാ പഞ്ചസതേ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ധീതു മേ മഹാലതാപസാധനം നാമ കരോഥാ’’തി രത്തസുവണ്ണസ്സ നിക്ഖസഹസ്സം, തദനുരൂപാനി ച രജതമണിമുത്താപവാളവജിരാദീനി ദാപേസി. രാജാ കതിപാഹം വസിത്വാവ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ന സക്കാ സേട്ഠിനാ അമ്ഹാകം ചിരം പോസനം നാമ കാതും, ദാനി ദാരികായ ഗമനകാലം ജാനാതൂ’’തി. സോപി രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി – ‘‘ഇദാനി വസ്സകാലോ ആഗതോ, ന സക്കാ ചതുമാസം വിചരിതും, തുമ്ഹാകം ബലകായസ്സ യം യം ലദ്ധും വട്ടതി, സബ്ബം തം മമ ഭാരോ, മയാ പേസിതകാലേ ദേവോ ഗമിസ്സതീ’’തി. തതോ പട്ഠായ സാകേതനഗരം നിച്ചനക്ഖത്തം വിയ അഹോസി. രാജാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബേസം മാലാഗന്ധവത്ഥാദീനി പടിയത്താനേവ ഹോന്തി. തതോ തേ ജനാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സേട്ഠി അമ്ഹാകമേവ സക്കാരം കരോതീ’’തി, ഏവം തയോ മാസാ അതിക്കന്താ, പസാധനം പന താവ ന നിട്ഠാതി. കമ്മന്താധിട്ഠായകാ ആഗന്ത്വാ സേട്ഠിനോ ആരോചേസും – ‘‘അഞ്ഞം അസന്തം നാമ നത്ഥി, ബലകായസ്സ പന ഭത്തപചനദാരൂനി നപ്പഹോന്തീ’’തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, ഇമസ്മിം നഗരേ പരിജിണ്ണാ ഹത്ഥിസാലാദയോ ചേവ പരിജിണ്ണകാനി ച ഗേഹാനി ഗഹേത്വാ പചഥാ’’തി. ഏവം പചന്താനമ്പി അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ. തതോ പുനപി ‘‘ദാരൂനി നത്ഥീ’’തി ആരോചയിംസു. ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ന സക്കാ ദാരൂനി ലദ്ധും, ദുസ്സകോട്ഠാഗാരാനി വിവരിത്വാ ഥൂലസാടകേഹി വട്ടിയോ കത്വാ തേലചാടീസു തേമേത്വാ ഭത്തം പചഥാ’’തി. തേ അഡ്ഢമാസം തഥാ അകംസു. ഏവം ചത്താരോ മാസാ അതിക്കന്താ, പസാധനമ്പി നിട്ഠിതം.

തസ്മിം പസാധനേ ചതസ്സോ വജിരനാളിയോ ഉപയോഗം അഗമംസു, മുത്താനം ഏകാദസ നാളിയോ, പവാളസ്സ ബാവീസതി നാളിയോ, മണീനം തേത്തിംസ നാളിയോ. ഇതി ഏതേഹി ച അഞ്ഞേഹി ച രതനേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി. അസുത്തമയം പസാധനം രജതേന സുത്തകിച്ചം കരിംസു. തം സീസേ പടിമുക്കം പാദപിട്ഠിം ഗച്ഛതി. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ മുദ്ദികാ യോജേത്വാ കതാ സുവണ്ണമയാ ഗണ്ഠികാ ഹോന്തി, രജതമയാ പാസകാ, മത്ഥകമജ്ഝേ ഏകാ മുദ്ദികാ, ദ്വീസു കണ്ണപിട്ഠീസു ദ്വേ, ഗലവാടകേ ഏകാ, ദ്വീസു ജത്തൂസു ദ്വേ, ദ്വീസു കപ്പരേസു ദ്വേ, ദ്വീസു കടിപസ്സേസു ദ്വേതി. തസ്മിം ഖോ പന പസാധനേ ഏകം മോരം കരിംസു, തസ്സ ദക്ഖിണപക്ഖേ രത്തസുവണ്ണമയാനി പഞ്ച പത്തസതാനി അഹേസും, വാമപക്ഖേ പഞ്ച പത്തസതാനി, തുണ്ഡം പവാളമയം, അക്ഖീനി മണിമയാനി, തഥാ ഗീവാ ച പിഞ്ഛാനി ച, പത്തനാളിയോ രജതമയാ, തഥാ ജങ്ഘായോ. സോ വിസാഖായ മത്ഥകമജ്ഝേ പബ്ബതകൂടേ ഠത്വാ നച്ചനമയൂരോ വിയ ഖായതി. പത്തനാളിസഹസ്സസ്സ സദ്ദോ ദിബ്ബസങ്ഗീതം വിയ പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയഘോസോ വിയ ച പവത്തതി. സന്തികം ഉപഗതായേവ തസ്സാ അമോരഭാവം ജാനന്തി. പസാധനം നവകോടിഅഗ്ഘനകം അഹോസി, സതസഹസ്സം ഹത്ഥകമ്മമൂലം ദീയിത്ഥ.

‘‘കിസ്സ പന നിസ്സന്ദേന തായേതം പസാധനം ലദ്ധ’’ന്തി? സാ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരസാടകം ദത്വാ സുത്തമ്പി സൂചിയോപി രജനമ്പി അത്തനോ സന്തകമേവ അദാസി. തസ്സ ചീവരദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന ഇമം മഹാലതാപസാധനം ലഭി. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ചീവരദാനം മഹാലതാപസാധനഭണ്ഡേന മത്ഥകം പപ്പോതി, പുരിസാനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരേനാതി. ഏവം മഹാസേട്ഠി ചതൂഹി മാസേഹി ധീതു പരിവച്ഛം കത്വാ തസ്സാ ദേയ്യധമ്മം ദദമാനോ കഹാപണപൂരാനി പഞ്ച സകടസതാനി അദാസി, സുവണ്ണഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, രജതഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, തമ്ബഭാജനപൂരാനി പഞ്ച, പത്തുണ്ണവത്ഥകോസേയ്യവത്ഥപൂരാനി പഞ്ച, സപ്പിപൂരാനി പഞ്ച, തേലപൂരാനി പഞ്ച, സാലിതണ്ഡുലപൂരാനി പഞ്ച, നങ്ഗലഫാലാദിഉപകരണപൂരാനി പഞ്ചസകടസതാനി അദാസി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മമ ധീതു ഗതട്ഠാനേ ‘അസുകേന നാമ മേ അത്ഥോ’തി മാ പരസ്സ ഗേഹദ്വാരം പഹിണീ’’തി. തസ്മാ സബ്ബൂപകരണാനി ദാപേസി. ഏകേകസ്മിം രഥേ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ തിസ്സോ തിസ്സോ വണ്ണദാസിയോ ഠപേത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി അദാസി. ‘‘ഏതം ന്ഹാപേന്തിയോ ഭോജേന്തിയോ അലങ്കരോന്തിയോ വിചരഥാ’’തി ദിയഡ്ഢസഹസ്സപരിചാരികായോ അദാസി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മമ ധീതു ഗാവോ ദസ്സാമീ’’തി. സോ പുരിസേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ ഭണേ ചൂളവജസ്സ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തീസു ഗാവുതേസു തിസ്സോ ഭേരിയോ ഗഹേത്വാ തിട്ഠഥ, പുഥുലതോ ഉസഭമത്തേ ഠാനേ ഉഭോസു പസ്സേസു തിട്ഠഥ. ഗാവീനം തതോ പരം ഗന്തും മാ അദത്ഥ. ഏവം ഠിതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം കരേയ്യാഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. തേ ഗാവീനം വജതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗാവുതം ഗതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം അകംസു, പുന അഡ്ഢയോജനം ഗതകാലേ അകംസു. പുനപി തിഗാവുതം ഗതകാലേ ഭേരിസഞ്ഞം അകംസു, പുഥുലതോ ഗമനഞ്ച നിവാരേസും. ഏവം ദീഘതോ തിഗാവുതേ, പുഥുലതോ ഉസഭമത്തേ ഠാനേ ഗാവിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിഘംസന്തിയോ അട്ഠംസു.

മഹാസേട്ഠി ‘‘മമ ധീതു ഏത്തകാ ഗാവോ അലം, ദ്വാരം പിദഹഥാ’’തി വജദ്വാരം പിദഹാപേസി. ദ്വാരസ്മിം പിദഹിതേ വിസാഖായ പുഞ്ഞബലേന ബലവഗാവോ ച ധേനുയോ ച ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിക്ഖമിംസു. മനുസ്സാനം വാരേന്താനം വാരേന്താനമേവ സട്ഠിസഹസ്സാ ബലവഗാവോ ച സട്ഠിസഹസ്സാ ധേനുയോ ച നിക്ഖന്താ, തത്തകാ ബലവവച്ഛാ താസം ധേനൂനം ഉസഭാ ഉപ്പതിത്വാ അനുബന്ധാ അഹേസും. ‘‘കിസ്സ പന നിസ്സന്ദേന ഏവം ഗാവോ ഗതാ’’തി? നിവാരേന്താനം നിവാരേന്താനം ദിന്നദാനസ്സ. സാ കിര കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ രഞ്ഞോ സത്തന്നം ധീതാനം കനിട്ഠാ സങ്ഘദാസീ നാമ ഹുത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം പഞ്ചഗോരസദാനം ദദമാനാ ഥേരാനഞ്ച ദഹരാനഞ്ച സാമണേരാനഞ്ച പത്തം പിദഹിത്വാ, ‘‘അലം, അല’’ന്തി നിവാരേന്താനമ്പി ‘‘ഇദം മധുരം, ഇദം മനാപ’’ന്തി അദാസി. ഏവം തസ്സ നിസ്സന്ദേന വാരിയമാനാപി ഗാവോ നിക്ഖമിംസു. സേട്ഠിനാ ഏത്തകസ്സ ധനസ്സ ദിന്നകാലേ സേട്ഠിഭരിയാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം ധീതു സബ്ബം സംവിദഹിതം, വേയ്യാവച്ചകരാ പന ദാസദാസിയോ ന സംവിദഹിതാ, കിം കാരണാ’’തി? ‘‘മമ ധീതരി സസിനേഹനിസ്സിനേഹാനം ജാനനത്ഥം. അഹഞ്ഹി തായ സദ്ധിം ആഗച്ഛമാനകേ ഗീവായ ഗഹേത്വാ ന പഹിണാമി, യാനം ആരുയ്ഹ ഗമനകാലേയേവ ഏതായ സദ്ധിം ഗന്തുകാമാ ഗച്ഛന്തു, മാ അഗന്തുകാമാതി വക്ഖാമീ’’തി ആഹ.

അഥ ‘‘സ്വേ മമ ധീതാ ഗമിസ്സതീ’’തി ഗബ്ഭേ നിസിന്നോ ധീതരം സമീപേ നിസീദാപേത്വാ, ‘‘അമ്മ, പതികുലേ വസന്തിയാ നാമ ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച ആചാരം രക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി ഓവാദമദാസി. അയമ്പി മിഗാരസേട്ഠി അനന്തരഗബ്ഭേ നിസിന്നോ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഓവാദം അസ്സോസി. സോപി സേട്ഠി ധീതരം ഏവം ഓവദി –

‘‘അമ്മ, സസുരകുലേ വസന്തിയാ നാമ അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ, ബഹിഅഗ്ഗി അന്തോ ന പവേസേതബ്ബോ, ദദന്തസ്സേവ ദാതബ്ബം, അദദന്തസ്സ ന ദാതബ്ബം, ദദന്തസ്സാപി അദദന്തസ്സാപി ദാതബ്ബം, സുഖം നിസീദിതബ്ബം, സുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബം, സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബം, അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ, അന്തോദേവതാ നമസ്സിതബ്ബാ’’തി.

ഇമം ദസവിധം ഓവാദം ദത്വാ പുനദിവസേ സബ്ബാ സേനിയോ സന്നിപാതേത്വാ രാജസേനായ മജ്ഝേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പാടിഭോഗേ ഗഹേത്വാ, ‘‘സചേ മേ ഗതട്ഠാനേ ധീതു ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹേഹി സോധേതബ്ബോ’’തി വത്വാ നവകോടിഅഗ്ഘനകേന മഹാലതാപസാധനേന ധീതരം പസാധേത്വാ ന്ഹാനചുണ്ണമൂലകം ചതുപണ്ണാസകോടിധനം ദത്വാ യാനം ആരോപേത്വാ സാകേതസ്സ സാമന്താ അത്തനോ സന്തകേസു അനുരാധപുരമത്തേസു ചുദ്ദസസു ഭത്തഗാമേസു ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘മമ ധീതരാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി. തേ സദ്ദം സുത്വാവ – ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യായ ഗമനകാലേ കിം അമ്ഹാകം ഇധാ’’തി ചുദ്ദസ ഗാമകാ കിഞ്ചി അസേസേത്വാ നിക്ഖമിംസു? ധനഞ്ചയസേട്ഠിപി രഞ്ഞോ ച മിഗാരസേട്ഠിനോ ച സക്കാരം കത്വാ ഥോകം അനുഗന്ത്വാ തേഹി സദ്ധിം ധീതരം ഉയ്യോജേസി.

മിഗാരസേട്ഠിപി സബ്ബപച്ഛതോ യാനകേ നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തോ ബലകായം ദിസ്വാ, ‘‘കേ നാമേതേ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സുണിസായ വോ വേയ്യാവച്ചകരാ ദാസിദാസാ’’തി. ‘‘ഏത്തകേ കോ പോസേസ്സ’’തി? ‘‘പോഥേത്വാ തേ പലാപേഥ, അപലായന്തേ ഇതോ ദണ്ഡം കരോഥാ’’തി. വിസാഖാ പന ‘‘അപേഥ, മാ വാരേഥ, ബലമേവ ബലസ്സ ഭത്തം ദസ്സതീ’’തി ആഹ. സേട്ഠി ഏവം വുത്തേപി, ‘‘അമ്മ, നത്ഥി അമ്ഹാകം ഏതേഹി അത്ഥോ, കോ ഏതേ പോസേസ്സതീ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പോഥേത്വാ പലാപേത്വാ സേസകേ ‘‘അലം അമ്ഹാകം ഏത്തകേഹീ’’തി ഗഹേത്വാ പായാസി. അഥ വിസാഖാ സാവത്ഥിനഗരദ്വാരം സമ്പത്തകാലേ ചിന്തേസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനസ്മിം നു ഖോ നിസീദിത്വാ പവിസിസ്സാമി, ഉദാഹു രഥേ ഠത്വാ’’തി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനേന മേ പവിസന്തിയാ മഹാലതാപസാധനസ്സ വിസേസോ ന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. സാ സകലനഗരസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തീ രഥേ ഠത്വാ നഗരം പാവിസി. സാവത്ഥിവാസിനോ വിസാഖായ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ, ‘‘ഏസാ കിര വിസാഖാ നാമ, ഏവരൂപാ അയം സമ്പത്തി ഏതിസ്സാവ അനുച്ഛവികാ’’തി ആഹംസു. ഇതി സാ മഹാസമ്പത്തിയാ സേട്ഠിനോ ഗേഹം പാവിസി. ഗതദിവസേ ചസ്സാ സകലനഗരവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം ധനഞ്ചയസേട്ഠി അത്തനോ നഗരം സമ്പത്താനം മഹാസക്കാരം അകാസീ’’തി യഥാസത്തി യഥാബലം പണ്ണാകാരം പഹിണിംസു. വിസാഖാ പഹിതപഹിതം പണ്ണാകാരം തസ്മിംയേവ നഗരേ അഞ്ഞമഞ്ഞേസു കുലേസു സബ്ബത്ഥകമേവ ദാപേസി. ഇതി സാ ‘‘ഇദം മയ്ഹം മാതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം പിതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം ഭാതു ദേഥ, ഇദം മയ്ഹം ഭഗിനിയാ ദേഥാ’’തി തേസം തേസം വയാനുരൂപം പിയവചനം വത്വാ പണ്ണാകാരം പേസേന്തീ സകലനഗരവാസിനോ ഞാതകേ വിയ അകാസി. അഥസ്സാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ആജഞ്ഞവളവായ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ ദാസീഹി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വളവം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ തേലേന മക്ഖാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി.

മിഗാരസേട്ഠിപി പുത്തസ്സ ആവാഹമങ്ഗലം കരോന്തോ ധുരവിഹാരേ വസന്തമ്പി തഥാഗതം അമനസികരിത്വാ ദീഘരത്തം നഗ്ഗസമണകേസു പതിട്ഠിതേന പേമേന ചോദിയമാനോ ‘‘മയ്ഹം അയ്യാനമ്പി സക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകദിവസം അനേകസതേസു നവഭാജനേസു നിരുദകപായാസം പചാപേത്വാ പഞ്ചസതേ അചേലകേ നിമന്താപേത്വാ അന്തോഗേഹം പവേസേത്വാ, ‘‘ആഗച്ഛതു മേ സുണിസാ, അരഹന്തേ വന്ദതൂ’’തി വിസാഖായ സാസനം പഹിണി. സാ ‘‘അരഹന്തോ’’തി വചനം സുത്വാ സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ തേസം ഭോജനട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ തേ ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഏവരൂപാ ഹിരോത്തപ്പവിരഹിതാ അരഹന്താ നാമ ന ഹോന്തി, കസ്മാ മം സസുരോ പക്കോസാപേസീ’’തി, ‘‘ധീ, ധീ’’തി സേട്ഠിം ഗരഹിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ. അചേലകാ തം ദിസ്വാ സബ്ബേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സേട്ഠിം ഗരഹിംസു – ‘‘കിം ത്വം, ഗഹപതി, അഞ്ഞം നാലത്ഥ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവികം മഹാകാളകണ്ണിം ഇധ പവേസേസി, വേഗേന നം ഇമസ്മാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢാപേഹീ’’തി. സോ ‘‘ന സക്കാ മയാ ഇമേസം വചനമത്തേനേവ നിക്കഡ്ഢാപേതും, മഹാകുലസ്സ സാ ധീതാ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അയ്യാ, ദഹരാ നാമ ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ കരേയ്യും, തുമ്ഹേ തുണ്ഹീ ഹോഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ സയം മഹാരഹേ ആസനേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപാതിയം നിരുദകം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജി.

തസ്മിം സമയേ ഏകോ പിണ്ഡപാതികത്ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തം നിവേസനം പാവിസി. വിസാഖാ സസുരം ബീജയമാനാ ഠിതാ തം ദിസ്വാ ‘‘സസുരസ്സ ആചിക്ഖിതും അയുത്ത’’ന്തി യഥാ സോ ഥേരം പസ്സതി, ഏവം അപഗന്ത്വാ അട്ഠാസി. സോ പന ബാലോ ഥേരം ദിസ്വാപി അപസ്സന്തോ വിയ ഹുത്വാ അധോമുഖോ ഭുഞ്ജതേവ. വിസാഖാ ‘‘ഥേരം ദിസ്വാപി മേ സസുരോ സഞ്ഞം ന കരോതീ’’തി ഞത്വാ, ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ പുരാണം ഖാദതീ’’തി ആഹ. സോ നിഗണ്ഠേഹി കഥിതകാലേ അധിവാസേത്വാപി ‘‘പുരാണം ഖാദതീ’’തി വുത്തക്ഖണേയേവ ഹത്ഥം അപനേത്വാ, ‘‘ഇമം പായാസം ഇതോ നീഹരഥ, ഏതം ഇമസ്മാ ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢഥ, അയം മം ഏവരൂപേ മങ്ഗലകാലേ അസുചിഖാദകം നാമ കരോതീ’’തി ആഹ. തസ്മിം ഖോ പന നിവേസനേ സബ്ബേപി ദാസകമ്മകരാ വിസാഖായ സന്തകാവ, കോ നം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗണ്ഹിസ്സതി, മുഖേന കഥേതും സമത്ഥോപി നത്ഥി. വിസാഖാ സസുരസ്സ കഥം സുത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ന ഏത്തകേനേവ മയം നിക്ഖമാമ, നാഹം തുമ്ഹേഹി ഉദകതിത്ഥതോ കുമ്ഭദാസീ വിയ ആനീതാ, ധരമാനകമാതാപിതൂനം ധീതരോ നാമ ന ഏത്തകേനേവ നിക്ഖമന്തി, ഏതേനേവ മേ കാരണേന പിതാ ഇധാഗമനകാലേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ ‘സചേ മേ ധീതു ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, സോധേയ്യാഥാ’തി വത്വാ മം തേസം ഹത്ഥേ ഠപേസി, തേ പക്കോസാപേത്വാ മയ്ഹം ദോസാദോസം സോധാപേഥാ’’തി.

സേട്ഠി ‘‘കല്യാണം ഏസാ കഥേതീ’’തി അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അയം ദാരികാ മങ്ഗലകാലേ നിസീദിത്വാ സുവണ്ണപാതിയം നിരുദകപായാസം പരിഭുഞ്ജന്തം മം ‘അസുചിഖാദകോ’തി വദതീ’’തി ആഹ, ‘‘ഇമിസ്സാ ദോസം ആരോപേത്വാ ഇമം ഗേഹതോ നിക്കഡ്ഢഥാ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. നാഹം ഏവം വദാമി, ഏകസ്മിം പന പിണ്ഡപാതികത്ഥേരേ ഘരദ്വാരേ ഠിതേ സസുരോ മേ അപ്പോദകം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജന്തോ തം ന മനസികരോതി, അഹം ‘‘മയ്ഹം സസുരോ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പുഞ്ഞം ന കരോതി, പുരാണപുഞ്ഞമേവ ഖാദതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ പുരാണം ഖാദതീ’’തി അവചം, ‘‘ഏത്ഥ മേ കോ ദോസോ’’തി? ‘‘അയ്യ, ഇധ ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകം ധീതാ യുത്തം കഥേതി, ത്വം കസ്മാ കുജ്ഝസീ’’തി? ‘‘അയ്യാ, ഏസ താവ ദോസോ മാ ഹോതു, അയം പന ഏകദിവസം മജ്ഝിമയാമേ ദാസീപരിവുതാ പച്ഛാഗേഹം അഗമാസീ’’തി. ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. ‘‘താതാ, നാഹം അഞ്ഞേന കാരണേന ഗതാ, ഇമസ്മിം പന ഗേഹേ ആജാനേയ്യവളവായ വിജാതായ സഞ്ഞമ്പി അകത്വാ നിസീദിതും നാമ അയുത്ത’’ന്തി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ ഉണ്ഹോദകാദീനിപി ഗാഹാപേത്വാ ദാസീഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ വളവായ വിജാതപരിഹാരം കാരാപേസിം, ‘‘ഏത്ഥ മേ കോ ദോസോ’’തി? ‘‘അയ്യ, ഇധ ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകം ധീതാ തവ ഗേഹേ ദാസീഹിപി അകത്തബ്ബയുത്തകം കമ്മം കരോതി, ത്വം കിം ഏത്ഥ ദോസം പസ്സസീ’’തി?

അയ്യാ, ഇധാപി താവ ദോസോ മാ ഹോതു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ ഇധാഗമനകാലേ ഇമം ഓവദന്തോ ഗുയ്ഹേ പടിച്ഛന്നേ ദസ ഓവാദേ അദാസി, തേസം അത്ഥം ന ജാനാമി, തേസം മേ അത്ഥം കഥേതു. ഇമിസ്സാ പന പിതാ ‘‘അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ’’തി ആഹ, ‘‘സക്കാ നു ഖോ അമ്ഹേഹി ഉഭതോ പടിവിസ്സകഗേഹാനം അഗ്ഗിം അദത്വാ വസിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. ‘‘താതാ, മയ്ഹം പിതാ ന ഏതം സന്ധായ കഥേസി. ഇദം പന സന്ധായ കഥേസി – ‘അമ്മ, തവ സസ്സുസസുരസാമികാനം അഗുണം ദിസ്വാ ബഹി തസ്മിം തസ്മിം ഗേഹേ ഠത്വാ മാ കഥേസി. ഏവരൂപോ ഹി അഗ്ഗിസദിസോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥീ’’’തി.

അയ്യാ, ഏതം താവ ഏവം ഹോതു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ ‘‘ബാഹിരതോ അഗ്ഗി ന അന്തോ പവേസേതബ്ബോ’’തി ആഹ, ‘‘കിം സക്കാ അമ്ഹേഹി അന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി നിബ്ബുതേ ബാഹിരതോ അഗ്ഗിം അനാഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം കിര, അമ്മാ’’തി. താതാ, മയ്ഹം പിതാ ന ഏതം സന്ധായ കഥേസി, ഇദം പന സന്ധായ കഥേസി – സചേ പടിവിസ്സകഗേഹേസു ഇത്ഥിയോ വാ പുരിസാ വാ സസ്സുസസുരസാമികാനം അഗുണം കഥേന്തി, തേഹി കഥിതം ആഹരിത്വാ ‘‘അസുകോ നാമ തുമ്ഹാകം ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച അഗുണം കഥേതീ’’തി പുന മാ കഥേയ്യാസി. ‘‘ഏതേന ഹി അഗ്ഗിനാ സദിസോ അഗ്ഗി നാമ നത്ഥീ’’തി. ഏവം ഇമസ്മിമ്പി കാരണേ സാ നിദ്ദോസാവ അഹോസി. യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം സേസേസുപി.

തേസു പന അയമധിപ്പായോ – യമ്പി ഹി തസ്സാ പിതരാ ‘‘യേ ദദന്തി, തേസംയേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തം ‘‘യാചിതകം ഉപകരണം ഗഹേത്വാ യേ പടിദേന്തി, തേസഞ്ഞേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘യേ ന ദേന്തി, തേസം ന ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി യേ യാചിതകം ഗഹേത്വാ ന പടിദേന്തി, തേസം ന ദാതബ്ബന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘ദദന്തസ്സാപി അദദന്തസ്സാപി ദാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന ദലിദ്ദേസു ഞാതിമിത്തേസു സമ്പത്തേസു തേ പടിദാതും സക്കോന്തു വാ മാ വാ, തേസം ദാതുമേവ വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരസാമികേ ദിസ്വാ വുട്ഠാതബ്ബട്ഠാനേ നിസീദിതും ന വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരം അഭുഞ്ജിത്വാ തേ പരിവിസിത്വാ സബ്ബേഹി ലദ്ധാലദ്ധം ഞത്വാ പച്ഛാ സയം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരം സയനം ആരുയ്ഹ ന നിപജ്ജിതബ്ബം, തേസം കത്തബ്ബയുത്തകം വത്തപടിവത്തം കത്വാ പച്ഛാ സയം നിപജ്ജിതും യുത്തന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ’’തി ഇദം പന സസ്സുമ്പി സസുരമ്പി സാമികമ്പി അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ഉരഗരാജാനം വിയ ച കത്വാ പസ്സിതും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അന്തോദേവതാ നമസ്സിതബ്ബാ’’തി ഇദമ്പി സസ്സുഞ്ച സസുരഞ്ച സാമികഞ്ച ദേവതാ വിയ കത്വാ ദട്ഠും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം. ഏവം സേട്ഠി ഇമേസം ദസഓവാദാനം അത്ഥം സുത്വാ പടിവചനം അപസ്സന്തോ അധോമുഖോ നിസീദി.

അഥ നം കുടുമ്ബികാ ‘‘കിം സേട്ഠി അഞ്ഞോപി അമ്ഹാകം ധീതു ദോസോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘നത്ഥി, അയ്യാ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ നം നിദ്ദോസം അകാരണേന ഗേഹാ നിക്കഡ്ഢാപേസീ’’തി ഏവം വുത്തേ വിസാഖാ ആഹ – ‘‘താതാ, കിഞ്ചാപി മയ്ഹം സസുരസ്സ വചനേന പഠമമേവ ഗമനം ന യുത്തം, പിതാ പന മേ ആഗമനകാലേ മമ ദോസസോധനത്ഥായ മം തുമ്ഹാകം ഹത്ഥേ ഠപേസി, തുമ്ഹേഹി ച മേ നിദ്ദോസഭാവോ ഞാതോ, ഇദാനി ച മയ്ഹം ഗന്തും യുത്ത’’ന്തി ദാസിദാസേ ‘‘യാനാദീഹി സജ്ജാപേഥാ’’തി ആണാപേസി. അഥ നം സേട്ഠി കുടുമ്ബികേ ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്മ, മയാ അജാനിത്വാവ കഥിതം, ഖമാഹി മേ’’തി ആഹ. ‘‘താത, തുമ്ഹാകം ഖമിതബ്ബം താവ ഖമാമി, അഹം പന ബുദ്ധസാസനേ അവേച്ചപ്പസന്നസ്സ കുലസ്സ ധീതാ, ന മയം വിനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്താമ, സചേ മമ രുചിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിജഗ്ഗിതും ലഭാമി, വസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം യഥാരുചിയാ തവ സമണേ പടിജഗ്ഗാ’’തി ആഹ.

വിസാഖാ ദസബലം നിമന്താപേത്വാ പുനദിവസേ നിവേസനം പവേസേസി. നഗ്ഗസമണാപി സത്ഥു മിഗാരസേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗമനഭാവം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. വിസാഖാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ‘‘സബ്ബോ സക്കാരോ പടിയാദിതോ, സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ദസബലം പരിവിസതൂ’’തി സാസനം പേസേസി. അഥ നം ഗന്തുകാമം ആജീവകാ ‘‘മാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാ’’തി നിവാരേസും. സോ ‘‘സുണ്ഹാ മേ സയമേവ പരിവിസതൂ’’തി സാസനം പഹിണി. സാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ നിട്ഠിതേ ഭത്തകിച്ചേ പുന സാസനം പേസേസി – ‘‘സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുണാതൂ’’തി. അഥ നം ‘‘ഇദാനി അഗമനം നാമ അതിവിയ അയുത്ത’’ന്തി ധമ്മം സോതുകാമതായ ഗച്ഛന്തം പുന തേ ആഹംസു – ‘‘തേന ഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മം സുണന്തോ ബഹിസാണിയാ നിസീദിത്വാ സുണാഹീ’’തി. പുരേതരമേവസ്സ ഗന്ത്വാ സാണിം പരിക്ഖിപിംസു. സോ ഗന്ത്വാ ബഹിസാണിയം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ത്വം ബഹിസാണിയം വാ നിസീദ, പരകുട്ടേ വാ പരസേലേ വാ പരചക്കവാളേ വാ പന നിസീദ, അഹം ബുദ്ധോ നാമ സക്കോമി തം മമ സദ്ദം സാവേതു’’ന്തി മഹാജമ്ബും ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ അമതവസ്സം വസ്സേന്തോ വിയ ച ധമ്മം ദേസേതും അനുപുബ്ബിം കഥം ആരഭി.