൩. വിടടൂഭവത്ഥു

പുപ്ഫാനിഹേവ പചിനന്തന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരന്തോ സപരിസം മഹോഘേന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ മാരിതം വിടടൂഭം ആരബ്ഭ കഥേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സാവത്ഥിയഞ്ഹി മഹാകോസലരഞ്ഞോ പുത്തോ പസേനദികുമാരോ നാമ. വേസാലിയം ലിച്ഛവിരഞ്ഞോ പുത്തോ ലിച്ഛവികുമാരോ മഹാലി നാമ, കുസിനാരായം മല്ലരാജപുത്തോ ബന്ധുലോ നാമാതി ഇമേ തയോ ദിസാപാമോക്ഖസ്സാചരിയസ്സ സന്തികേ സിപ്പുഗ്ഗഹണത്ഥം തക്കസിലം ഗന്ത്വാ ബഹിനഗരേ സാലായ സമാഗതാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ആഗതകാരണഞ്ച കുലഞ്ച നാമഞ്ച പുച്ഛിത്വാ സഹായകാ ഹുത്വാ ഏകതോവ ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ സിപ്പം സിക്ഖന്താ ന ചിരസ്സേവ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പാ ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാ ഏകതോവ നിക്ഖമിത്വാ സകസകട്ഠാനാനി അഗമംസു. തേസു പസേനദികുമാരോ പിതു സിപ്പം ദസ്സേത്വാ പസന്നേന പിതരാ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ. മഹാലികുമാരോ ലിച്ഛവീനം സിപ്പം ദസ്സേന്തോ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ദസ്സേസി, തസ്സ അക്ഖീനി ഭിജ്ജിത്വാ അഗമംസു. ലിച്ഛവിരാജാനോ ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം ആചരിയോ അക്ഖിവിനാസം പത്തോ, ന നം പരിച്ചജിസ്സാമ, ഉപട്ഠഹിസ്സാമ ന’’ന്തി തസ്സ സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഏകം ദ്വാരം അദംസു. സോ തം നിസ്സായ പഞ്ചസതേ ലിച്ഛവിരാജപുത്തേ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ വസി. ബന്ധുലകുമാരോ സട്ഠിം സട്ഠിം വേളൂ ഗഹേത്വാ മജ്ഝേ അയസലാകം പക്ഖിപിത്വാ സട്ഠികലാപേ ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതേ മല്ലരാജകുലേഹി ‘‘ഇമേ കപ്പേതൂ’’തി വുത്തോ അസീതിഹത്ഥം ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ അസിനാ കപ്പേന്തോ അഗമാസി. സോ ഓസാനകലാപേ അയസലാകായ ‘‘കിരീ’’തി സദ്ദം സുത്വാ, ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സബ്ബകലാപേസു അയസലാകാനം ഠപിതഭാവം ഞത്വാ അസിം ഛഡ്ഡേത്വാ രോദമാനോ ‘‘മയ്ഹം ഏത്തകേസു ഞാതിസുഹജ്ജേസു ഏകോപി സസിനേഹോ ഹുത്വാ ഇമം കാരണം നാചിക്ഖി. സചേ ഹി അഹം ജാനേയ്യം, അയസലാകായ സദ്ദം അനുട്ഠാപേന്തോവ ഛിന്ദേയ്യ’’ന്തി വത്വാ, ‘‘സബ്ബേപിമേ മാരേത്വാ രജ്ജം കരേയ്യ’’ന്തി മാതാപിതൂനം കഥേസി. തേഹി ‘‘പവേണിരജ്ജം നാമ, താത, ഇദം ന ലബ്ഭാ ഏവം കാതു’’ന്തി നാനപ്പകാരേന വാരിതോ ‘‘തേന ഹി മമ സഹായകസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി സാവത്ഥിം അഗമാസി.

പസേനദി കോസലോ രാജാ തസ്സാഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ മഹന്തേന സക്കാരേന തം നഗരം പവേസേത്വാ സേനാപതിട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ മാതാപിതരോ പക്കോസാപേത്വാ തത്ഥേവ വാസം കപ്പേസി. അഥേകദിവസം രാജാ ഉപരിപാസാദേ ഠിതോ അന്തരവീഥിം ഓലോകയമാനോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസ്സ വിസാഖായ സുപ്പവാസായാ’’തി ഏതേസം ഗേഹേ നിച്ചം ഭത്തകിച്ചത്ഥായ ഗച്ഛന്തേ അനേകസഹസ്സേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ, ‘‘കഹം, അയ്യാ, ഗച്ഛന്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ദേവ, അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ നിച്ചഭത്തസലാകഭത്തഗിലാനഭത്താദീനം അത്ഥായ ദേവസികം ദ്വേ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി ഗച്ഛന്തി, ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹേ പഞ്ചസതാനി, തഥാ വിസാഖായ തഥാ സുപ്പവാസായാ’’തി വുത്തേ സയമ്പി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപട്ഠഹിതുകാമോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസഹസ്സേന സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം സഹത്ഥാ ദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പഞ്ചഹി മേ ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മഹാരാജ ബുദ്ധാ നാമ ഏകട്ഠാനേ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹന്തി, ബഹൂ ജനാ ബുദ്ധാനം ആഗമനം പച്ചാസീസന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഏകം ഭിക്ഖും നിബദ്ധം പേസേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ഭാരം അകാസി. രാജാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ പത്തം ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇമേ നാമ പരിവിസന്തൂ’’തി അവിചാരേത്വാവ സത്താഹം സയമേവ പരിവിസിത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ പമജ്ജമകാസി. രാജകുലേ നാമ അനാണത്താ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഭിക്ഖൂ നിസീദാപേത്വാ പരിവിസിതും ന ലഭന്തി ‘‘ന മയം ഇധ ഠാതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പക്കമിംസു. രാജാ ദുതിയദിവസേപി പമജ്ജി, ദുതിയദിവസേപി ബഹൂ ഭിക്ഖൂ പക്കമിംസു. തതിയദിവസേപി പമജ്ജി, തദാ ആനന്ദത്ഥേരം ഏകകമേവ ഠപേത്വാ അവസേസാ പക്കമിംസു. പുഞ്ഞവന്താ നാമ കാരണവസികാ ഹോന്തി, കുലാനം പസാദം രക്ഖന്തി. തഥാഗതസ്സ ച സാരിപുത്തത്ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ഉപാസകേസു ചിത്തോ, ഗഹപതി, ഹത്ഥകോ ആളവകോതി ദ്വേ അഗ്ഗഉപാസകാ, ഉപാസികാസു വേളുകണ്ഠകീ നന്ദമാതാ, ഖുജ്ജുത്തരാതി ദ്വേ അഗ്ഗഉപാസികാ, ഇതി ഇമേ അട്ഠ ജനേ ആദിം കത്വാ ഠാനന്തരപത്താ സബ്ബേപി സാവകാ ഏകദേസേന ദസന്നം പാരമീനം പൂരിതത്താ മഹാപുഞ്ഞാ അഭിനീഹാരസമ്പന്നാ. ആനന്ദത്ഥേരോപി കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതപാരമീ അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ മഹാപുഞ്ഞോ അത്തനോ കാരണവസികതായ കുലസ്സ പസാദം രക്ഖന്തോ അട്ഠാസി. തം ഏകകമേവ നിസീദാപേത്വാ പരിവിസിംസു.

രാജാ ഭിക്ഖൂനം ഗതകാലേ ആഗന്ത്വാ ഖാദനീയഭോജനീയാനി തഥേവ ഠിതാനി ദിസ്വാ, ‘‘കിം, അയ്യാ, നാഗമിംസൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ ഏകകോവ ആഗതോ ദേവാ’’തി സുത്വാ, ‘‘അദ്ധാ ഏത്തകം മേ ഭത്തച്ഛേദനമകംസൂ’’തി ഭിക്ഖൂനം കുദ്ധോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയാ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഭിക്ഖാ പടിയത്താ, ആനന്ദത്ഥേരോ കിര ഏകകോവാഗതോ, പടിയത്താ ഭിക്ഖാ തഥേവ ഠിതാ, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ മമ ഗേഹേ സഞ്ഞം ന കരിംസു, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം ദോസം അവത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, മമ സാവകാനം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസോ നത്ഥി, തേന ന ഗതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി വത്വാ കുലാനം അനുപഗമനകാരണഞ്ച ഉപഗമനകാരണഞ്ച പകാസേന്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ഇമം സുത്തമാഹ –

‘‘നവഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപനിസീദിതും. കതമേഹി നവഹി? ന മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തി, ന മനാപേന അഭിവാദേന്തി, ന മനാപേന ആസനം ദേന്തി, സന്തമസ്സ പരിഗുഹന്തി, ബഹുകമ്പി ഥോകം ദേന്തി, പണീതമ്പി ലൂഖം ദേന്തി, അസക്കച്ചം ദേന്തി നോ സക്കച്ചം, ന ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ഭാസിതമസ്സ ന സുസ്സൂസന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപനിസീദിതും.

‘‘നവഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപനിസീദിതും. കതമേഹി നവഹി? മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തി, മനാപേന അഭിവാദേന്തി, മനാപേന ആസനം ദേന്തി, സന്തമസ്സ ന പരിഗുഹന്തി, ബഹുകമ്പി ബഹുകം ദേന്തി, പണീതമ്പി പണീതം ദേന്തി, സക്കച്ചം ദേന്തി നോ അസക്കച്ചം, ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ഭാസിതമസ്സ സുസ്സൂസന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ അലം ഉപനിസീദിതു’’ന്തി (അ. നി. ൯.൧൭).

ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, മമ സാവകാ തുമ്ഹാകം സന്തികാ വിസ്സാസം അലഭന്താ ന ഗതാ ഭവിസ്സന്തീതി. പോരാണകപണ്ഡിതാപി ഹി അവിസ്സാസികട്ഠാനേ സക്കച്ചം ഉപട്ഠിയമാനാപി മാരണന്തികം വേദനം പത്വാ വിസ്സാസികട്ഠാനമേവ അഗമിംസൂതി. ‘‘കദാ, ഭന്തേ’’തി രഞ്ഞാ പുട്ഠോ അതീതം ആഹരി –

അതീതേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ കേസവോ നാമ രാജാ രജ്ജം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തം പഞ്ച പുരിസസതാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ കേസവതാപസോ നാമ അഹോസി. പസാധനകപ്പകോ പനസ്സ അനുപബ്ബജിത്വാ കപ്പകോ നാമ അന്തേവാസികോ അഹോസി. കേസവതാപസോ പരിസായ സദ്ധിം അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ വസ്സാരത്തസമയേ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ബാരാണസിം പത്വാ ഭിക്ഖായ പാവിസി. അഥ നം രാജാ ദിസ്വാ പസീദിത്വാ ചതുമാസം അത്തനോ സന്തികേ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനേവ വസാപേന്തോ സയം സായംപാതം അസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. അവസേസാ താപസാ കതിപാഹം വസിത്വാ ഹത്ഥിസദ്ദാദീഹി ഉബ്ബാള്ഹാ ഹുത്വാ ഉക്കണ്ഠിത്വാ, ‘‘ആചരിയ, ഉക്കണ്ഠിതമ്ഹാ, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കഹം, താതാ’’തി? ‘‘ഹിമവന്തം, ആചരിയാ’’തി. രാജാ അമ്ഹാകം ആഗതദിവസേയേവ ചതുമാസം ഇധ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി. ‘‘കഥം ഗമിസ്സഥ, താതാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം അനാചിക്ഖിത്വാവ പടിഞ്ഞാ ദിന്നാ, മയം ഇധ ന സക്കോമ വസിതും, ഇതോ അവിദൂരേ തുമ്ഹാകം പവത്തിസ്സവനട്ഠാനേ വസിസ്സാമാ’’തി വന്ദിത്വാ പക്കമിംസു. കപ്പന്തേവാസികേന സദ്ധിം ആചരിയോ ഓഹീയി.

രാജാ ഉപട്ഠാനം ആഗതോ, ‘‘കഹം, അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സബ്ബേ ഉക്കണ്ഠിതമ്ഹാതി വത്വാ ഹിമവന്തം ഗതാ, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. കപ്പകോപി ന ചിരസ്സേവ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ആചരിയേന പുനപ്പുനം വാരിയമാനോപി ‘‘ന സക്കോമീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ഇതരേസം പന സന്തികം അഗന്ത്വാ ആചരിയസ്സ പവത്തിം സുണന്തോ അവിദൂരേ ഠാനേ വസി. അപരഭാഗേ ആചരിയസ്സ അന്തേവാസികേ അനുസ്സരന്തസ്സ കുച്ഛിരോഗോ ഉപ്പജ്ജി. രാജാ വേജ്ജേഹി തികിച്ഛാപേസി, രോഗോ ന വൂപസമ്മതി. താപസോ ആഹ – ‘‘കിം, മഹാരാജ, ഇച്ഛസി മേ രോഗവൂപസമ’’ന്തി? ‘‘ഭന്തേ, സചാഹം സക്കുണേയ്യം, ഇദാനേവ വോ ഫാസുകം കരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘മഹാരാജ, സചേ മേ ഫാസുകം ഇച്ഛസി, മം അന്തേവാസികാനം സന്തികം പേസേഹീ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തം മഞ്ചകേ നിപജ്ജാപേത്വാ നാരദഅമച്ചപ്പമുഖേ ചത്താരോ അമച്ചേ ‘‘മമ അയ്യസ്സ പവത്തിം ഞത്വാ, മയ്ഹം സാസനം പഹിണേയ്യാഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി. കപ്പന്തേവാസികോ ആചരിയസ്സ ആഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ഇതരേ ‘‘കഹ’’ന്തി വുത്തേ, ‘‘അസുകട്ഠാനേ കിര വസന്തീ’’തി ആഹ. തേപി ആചരിയസ്സാഗമനഭാവം സുത്വാ തത്ഥേവ സമോസരിത്വാ ആചരിയസ്സ ഉണ്ഹോദകം ദത്വാ ഫലാഫലം അദംസു. തം ഖണഞ്ഞേവ രോഗോ വൂപസമ്മതി. സോ കതിപാഹേനേവ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി. അഥ നം നാരദോ പുച്ഛി –

‘‘മനുസ്സിന്ദം ജഹിത്വാന, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനം;

കഥം നു ഭഗവാ കേസീ, കപ്പസ്സ രമതി അസ്സമേ.

‘‘സാദൂനി രമണീയാനി, സന്തി വക്ഖാ മനോരമാ;

സുഭാസിതാനി കപ്പസ്സ, നാരദ രമയന്തി മം.

‘‘സാലീനം ഓദനം ഭുഞ്ജേ, സുചിം മംസൂപസേചനം;

കഥം സാമാകനീവാരം, അലോണം ഛാദയന്തി തം.

‘‘സാദും വാ യദി വാസാദും, അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും;

വിസ്സത്ഥോ യത്ഥ ഭുഞ്ജേയ്യ, വിസ്സാസപരമാ രസാ’’തി. (ജാ. ൧.൪.൧൮൧-൧൮൪);

സത്ഥാ ഇമം ധമ്മദേസനം ആഹരിത്വാ ജാതകം സമോധാനേന്തോ ‘‘തദാ രാജാ മോഗ്ഗല്ലാനോ അഹോസി, നാരദോ സാരിപുത്തോ, കപ്പന്തേവാസികോ ആനന്ദോ, കേസവതാപസോ അഹമേവാ’’തി വത്വാ, ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, പുബ്ബേപി പണ്ഡിതാ മാരണന്തികം വേദനം പത്വാ വിസ്സാസികട്ഠാനം ഗമിംസു, മമ സാവകാ തുമ്ഹാകം സന്തികേ വിസ്സാസം ന ലഭന്തി മഞ്ഞേ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം മയാ വിസ്സാസം കാതും വട്ടതി, കഥം നു ഖോ കരിസ്സാമീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഞാതിധീതരം മമ ഗേഹേ കാതും വട്ടതി, ഏവം സന്തേ ‘ദഹരാ ച സാമണേരാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഞാതിരാജാ’തി മമ സന്തികം വിസ്സത്ഥാ നിബദ്ധം ആഗമിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഏകം മേ ധീതരം ദേന്തൂ’’തി സാകിയാനം സന്തികം സാസനം പേസേസി. ‘‘കതരസ്സ സക്യസ്സ ധീതാ’’തി ച പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഞത്വാ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ദൂതേ ആണാപേസി. ദൂതാ ഗന്ത്വാ സാകിയേ ദാരികം യാചിംസു. തേ സന്നിപതിത്വാ, ‘‘പക്ഖന്തരികോ രാജാ, സചേ ന ദസ്സാമ, വിനാസേസ്സതി നോ, ന ഖോ പന അമ്ഹേഹി കുലേന സദിസോ, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി മന്തയിംസു. മഹാനാമോ ‘‘മമ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ജാതാ വാസഭഖത്തിയാ നാമ ധീതാ രൂപസോഭഗ്ഗപ്പത്താ അത്ഥി, തം ദസ്സാമാ’’തി വത്വാ ദൂതേ ആഹ – ‘‘സാധു, രഞ്ഞോ ദാരികം ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാ കസ്സ, ധീതാ’’തി? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ചൂളപിതുപുത്തസ്സ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ധീതാ വാസഭഖത്തിയാ നാമാ’’തി.

തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘യദി ഏവം, സാധു, സീഘം ആനേഥ, ഖത്തിയാ ച നാമ ബഹുമായാ, ദാസിധീതരമ്പി പഹിണേയ്യും, പിതരാ സദ്ധിം ഏകഭാജനേ ഭുഞ്ജന്തിം ആനേയ്യാഥാ’’തി പേസേസി. തേ ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജന്തിം രാജാ ഇച്ഛതീ’’തി ആഹംസു. മഹാനാമോ ‘‘സാധു, താതാ’’തി തം അലങ്കാരാപേത്വാ അത്തനോ ഭോജനകാലേ പക്കോസാപേത്വാ തായ സദ്ധിം ഏകതോ ഭുഞ്ജനാകാരം ദസ്സേത്വാ ദൂതാനം നിയ്യാദേസി. തേ തം ആദായ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ തുട്ഠമാനസോ തം പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം ജേട്ഠികം കത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ അഭിസിഞ്ചി. സാ ന ചിരസ്സേവ സുവണ്ണവണ്ണം പുത്തം വിജായി.

അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രാജാ ദാരകസ്സ അയ്യകസ്സ സന്തികം പേസേസി ‘‘സക്യരാജധീതാ വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം വിജാതാ, കിമസ്സ നാമം കരോമാ’’തി? തം പന സാസനം ഗഹേത്വാ ഗതോ അമച്ചോ ഥോകം ബധിരധാതുകോ, സോ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ അയ്യകസ്സ ആരോചേസി, സോ തം സുത്വാ ‘‘വാസഭഖത്തിയാ പുത്തം അവിജായിത്വാപി സബ്ബജനം അഭിഭവി, ഇദാനി പന രഞ്ഞോ അതിവിയ വല്ലഭാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. ബധിരോ അമച്ചോ ‘‘വല്ലഭാ’’തി വചനം ദുസ്സുതം സുത്വാ ‘‘വിടടൂഭോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ രാജാനം ഉപഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, കുമാരസ്സ കിര ‘വിടടൂഭോ’തി നാമം കരോഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘പോരാണകം നോ കുലസന്തകം നാമം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തം നാമം അകാസി. അഥസ്സ ദഹരകാലേയേവ രാജാ ‘‘സത്ഥു പിയം കരോമീ’’തി സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി.

സോ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢന്തോ സത്തവസ്സികകാലേ അഞ്ഞേസം കുമാരാനം മാതാമഹകുലതോ ഹത്ഥിരൂപകഅസ്സരൂപകാദീനി ആഹരിയമാനാനി ദിസ്വാ മാതരം പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേസം മാതാമഹകുലതോ പണ്ണാകാരോ ആഹരീയതി, മയ്ഹം കോചി കിഞ്ചി ന പേസേസി, കിം ത്വം നിമാതാ നിപിതാ’’തി? അഥ നം സാ, ‘‘താത, തവ സക്യരാജാനോ മാതാമഹാ ദൂരേ പന വസന്തി, തേന തേ കിഞ്ചി ന പേസേന്തീ’’തി വഞ്ചേസി. സോളസവസ്സികകാലേ, ‘‘അമ്മ, തവ മാതാമഹകുലം പസ്സിതുകാമോമ്ഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘അലം, താത, കിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ കരിസ്സതീ’’തി വാരിയമാനോപി പുനപ്പുനം യാചി. അഥസ്സ മാതാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സോ പിതു ആരോചേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. വാസഭഖത്തിയാ പുരേതരം പണ്ണം പേസേസി – ‘‘അഹം ഇധ സുഖം വസാമി, മാസ്സ കിഞ്ചി സാമിനോ അന്തരം ദസ്സയിംസൂ’’തി. സാകിയാ വിടടൂഭസ്സ ആഗമനം ഞത്വാ, ‘‘വന്ദിതും ന സക്കോമാ’’തി തസ്സ ദഹരദഹരേ കുമാരേ ജനപദം പഹിണിത്വാ തസ്മിം കപിലപുരം സമ്പത്തേ സന്ഥാഗാരേ സന്നിപതിംസു. കുമാരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അട്ഠാസി.

അഥ നം ‘‘അയം തേ, താത, മാതാമഹോ, അയം മാതുലോ’’തി വത്വാ വന്ദാപേസും. സോ സബ്ബേ വന്ദമാനോ വിചരിത്വാ ഏകമ്പി അത്താനം വന്ദന്തം അദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മം വന്ദന്താ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. സാകിയാ, ‘‘താത, തേ കനിട്ഠകുമാരാ ജനപദം ഗതാ’’തി വത്വാ തസ്സ മഹന്തം സക്കാരം കരിംസു. സോ കതിപാഹം വസിത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന നിക്ഖമി. അഥേകാ ദാസീ സന്ഥാഗാരേ തേന നിസിന്നഫലകം ‘‘ഇദം വാസഭഖത്തിയായ ദാസിയാ പുത്തസ്സ നിസിന്നഫലക’’ന്തി അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ ഖീരോദകേന ധോവി. ഏകോ പുരിസോ അത്തനോ ആവുധം പമുസ്സിത്വാ നിവത്തോ തം ഗണ്ഹന്തോ വിടടൂഭകുമാരസ്സ അക്കോസനസദ്ദം സുത്വാ തം കാരണം പുച്ഛിത്വാ, ‘‘വാസഭഖത്തിയാ ദാസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി മഹാനാമസക്കം പടിച്ച ജാതാ’’തി ഞത്വാ ബലകായസ്സ കഥേസി. ‘‘വാസഭഖത്തിയാ കിര ദാസിധീതാ’’തി മഹാകോലാഹലം അഹോസി. തം സുത്വാ വിടടൂഭോ ‘‘ഏതേ താവ മമ നിസിന്നഫലകം ഖീരോദകേന ധോവന്തു, അഹം പന രജ്ജേ പതിട്ഠിതകാലേ ഏതേസം ഗലലോഹിതം ഗഹേത്വാ മമ നിസിന്നഫലകം ധോവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം പട്ഠപേസി. തസ്മിം സാവത്ഥിം ഗതേ അമച്ചാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ ‘‘മയ്ഹം ദാസിധീതരം അദംസൂ’’തി സാകിയാനം കുജ്ഝിത്വാ വാസഭഖത്തിയായ ച പുത്തസ്സ ച ദിന്നപരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബമത്തമേവ ദാപേസി.

തതോ കതിപാഹച്ചയേന സത്ഥാ രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. രാജാ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം കിര ഞാതകേഹി ദാസിധീതാ മയ്ഹം ദിന്നാ, തേനസ്സാ അഹം സപുത്തായ പരിഹാരം അച്ഛിന്ദിത്വാ ദാസദാസീഹി ലദ്ധബ്ബമത്തമേവ ദാപേസി’’ന്തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അയുത്തം, മഹാരാജ, സാകിയേഹി കതം, ദദന്തേഹി നാമ സമാനജാതികാ ദാതബ്ബാ അസ്സ, തം പന, മഹാരാജ, വദാമി, വാസഭഖത്തിയാ ഖത്തിയരാജധീതാ ഖത്തിയരഞ്ഞോ ഗേഹേ അഭിസേകം ലഭി. വിടടൂഭോപി ഖത്തിയരാജാനമേവ പടിച്ച ജാതോ, മാതുഗോത്തം നാമ കിം കരിസ്സതി, പിതുഗോത്തമേവ പമാണന്തി. പോരാണകപണ്ഡിതാ ദലിദ്ദിത്ഥിയാ കട്ഠഹാരികായ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം അദംസു, തസ്സാ ച കുച്ഛിമ്ഹി ജാതകുമാരോ ദ്വാദസയോജനികായ ബാരാണസിയാ രജ്ജം പത്വാ കട്ഠവാഹനരാജാ നാമ ജാതോ’’തി കട്ഠഹാരിജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭) കഥേസി. രാജാ ധമ്മകഥം സുത്വാ ‘‘പിതുഗോത്തമേവ കിര പമാണ’’ന്തി തുസ്സിത്വാ വാസഭഖത്തിയായ ച പുത്തസ്സ ച പകതിപരിഹാരമേവ ദാപേസി.

ബന്ധുലസേനാപതിസ്സപി ഖോ കുസിനാരായം മല്ലരാജധീതാ മല്ലികാ നാമ ഭരിയാ ദീഘരത്തം പുത്തം ന വിജായി. അഥ നം ബന്ധുലോ ‘‘അത്തനോ കുലഘരമേവ ഗച്ഛാ’’തി ഉയ്യോജേസി. സാ ‘‘സത്ഥാരം ദിസ്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ജേതവനം പവിസിത്വാ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ ഠിതാ, ‘‘കഹം ഗച്ഛസീ’’തി വുത്താ ‘‘സാമികോ മം ഭന്തേ, കുലഘരം പേസേതീ’’ ആഹ. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘വഞ്ഝാ കിരസ്മി അപുത്തികാ’’തി. ‘‘യദി ഏവം, ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, നിവത്തസ്സൂ’’തി. സാ തുട്ഠമാനസാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ ‘‘കസ്മാ നിവത്താസീ’’തി വുത്താ ‘‘ദസബലേന നിവത്തിതാമ്ഹീ’’തി ആഹ ബന്ധുലോ ‘‘ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി ദീഘദസ്സിനാ കാരണ’’ന്തി സമ്പടിച്ഛി. സാ ന ചിരസ്സേവ ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ ഉപ്പന്നദാഹളാ ‘‘ദോഹളോ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി ആരോചേസി. ‘‘കിം ദോഹളോ’’തി? ‘‘വേസാലിനഗരേ ഗണരാജകുലാനം അഭിസേകമങ്ഗലപോക്ഖരണിയം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ പാനീയം പാതുകാമാമ്ഹി, സാമീ’’തി. ബന്ധുലോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ സഹസ്സഥാമധനും ഗഹേത്വാ തം രഥം ആരോപേത്വാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ രഥം പാജേന്തോ മഹാലിലിച്ഛവിനോ ദിന്നദ്വാരേന വേസാലിം പാവിസി. മഹാലിലിച്ഛവിനോ ച ദ്വാരസമീപേ ഏവ നിവേസനം ഹോതി. സോ രഥസ്സ ഉമ്മാരേ പനിഘാതസദ്ദം സുത്വാവ ‘‘ബന്ധുലസ്സ രഥസദ്ദോ ഏസോ, അജ്ജ ലിച്ഛവീനം ഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ആഹ.

പോക്ഖരണിയാ അന്തോ ച ബഹി ച ആരക്ഖാ ബലവതീ, ഉപരി ലോഹജാലം പത്ഥടം, സകുണാനമ്പി ഓകാസോ നത്ഥി. ബന്ധുലസേനാപതി പന രഥാ ഓതരിത്വാ ആരക്ഖകേ മനുസ്സേ വേത്തേന പഹരന്തോ പലാപേത്വാ ലോഹജാലം ഛിന്ദിത്വാ അന്തോപോക്ഖരണീയം ഭരിയം ന്ഹാപേത്വാ സയമ്പി ന്ഹത്വാ പുന തം രഥം ആരോപേത്വാ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ പായാസി. തേ ആരക്ഖമനുസ്സാ ലിച്ഛവിരാജൂനം ആരോചേസും. ലിച്ഛവിരാജാനോ കുജ്ഝിത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ ‘‘ബന്ധുലമല്ലം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിംസു. തം പവത്തിം മഹാലിസ്സ ആരോചേസും. മഹാലി, ‘‘മാ ഗമിത്ഥ, സോ ഹി വോ സബ്ബേ ഘോതേസ്സതീ’’തി ആഹ. തേപി ‘‘മയം ഗമിസ്സാമ ഏവാ’’തി വദിംസു. ‘‘തേന ഹി തസ്സ രഥചക്കസ്സ യാവ നാഭിതോ പഥവിം പവിട്ഠട്ഠാനം ദിസ്വാ നിവത്തേയ്യാഥ, തതോ അനിവത്തന്താ പുരതോ അസനിസദ്ദം വിയ സുണിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ. തതോ അനിവത്തന്താ തുമ്ഹാകം രഥധുരേസു ഛിദ്ദം പസ്സിസ്സഥ, തമ്ഹാ ഠാനാ നിവത്തേയ്യാഥ, പുരതോ മാ ഗമിത്ഥാ’’തി. തേ തസ്സ വചനേന അനിവത്തിത്വാ തം അനുബന്ധിംസു ഏവ. മല്ലികാ ദിസ്വാ, ‘‘രഥാ, സാമി, പഞ്ഞായന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഏകസ്സേവ രഥസ്സ പഞ്ഞായനകാലേ മം ആരോചേയ്യാസീ’’തി. സാ യദാ സബ്ബേ രഥാ ഏകോ വിയ ഹുത്വാ പഞ്ഞായിംസു, തദാ ‘‘ഏകമേവ, സാമി, രഥസീസം പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. ബന്ധുലോ ‘‘തേന ഹി ഇമാ രസ്മിയോ ഗണ്ഹാഹീ’’തി തസ്സാ രസ്മിയോ ദത്വാ രഥേ ഠിതോവ ധനും ആരോപേസി, രഥചക്കം യാവ നാഭിതോ പഥവിം പാവിസി.

ലിച്ഛവിനോ തം ഠാനം ദിസ്വാപി ന നിവത്തിംസു. ഇതരോ ഥോകം ഗന്ത്വാ ജിയം പോഥേസി, അസനിസദ്ദോ വിയ അഹോസി. തേ തതോപി ന നിവത്തിംസു, അനുബന്ധന്താ ഗച്ഛന്തേവ. ബന്ധുലോ രഥേ ഠിതകോവ ഏകസരം ഖിപി, സോ പഞ്ചന്നം രഥസതാനം രഥസീസേ ഛിദ്ദം കത്വാ പഞ്ച രാജസതാനി പരികരബന്ധനട്ഠാനേ വിനിവിജ്ഝിത്വാ പഥവിം പാവിസി. തേ അത്തനോ പവിദ്ധഭാവം അജാനിത്വാ, ‘‘തിട്ഠ, രേ, തിട്ഠ, രേ’’തി വദന്താ അനുബന്ധിംസു ഏവ. ബന്ധുലോ രഥം ഠപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മതകാ, മതകേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം യുദ്ധം നാമ നത്ഥീ’’തി ആഹ. ‘‘മതകാ നാമ അമ്ഹാദിസാ ന ഹോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി സബ്ബപച്ഛിമസ്സ പരികരം മോചേഥാ’’തി. തേ മോചയിംസു. സോ മുത്തമത്തേ ഏവ മരിത്വാ പതിതോ. അഥ തേ സബ്ബേപി ‘‘തുമ്ഹേ ഏവരൂപാ, അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ സംവിധാതബ്ബം സംവിദഹിത്വാ പുത്തദാരം അനുസാസിത്വാ സന്നാഹം മോചേഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ കത്വാ സബ്ബേപി ജീവിതക്ഖയം പത്താ. ബന്ധുലോപി മല്ലികം സാവത്ഥിം ആനേസി. സാ സോളസക്ഖത്തും യമകേ യമകേ പുത്തേ വിജായി. സബ്ബേപി സൂരാ ഥാമസമ്പന്നാ അഹേസും, സബ്ബസിപ്പാനം നിപ്ഫത്തിം പാപുണിംസു. ഏകേകസ്സ പുരിസസഹസ്സം പരിവാരോ അഹോസി. പിതരാ സദ്ധിം രാജനിവേസനം ഗച്ഛന്തേഹി തേഹേവ രാജങ്ഗണം പരിപൂരി.

അഥേകദിവസം വിനിച്ഛയേ കൂടട്ടപരാജിതാ മനുസ്സാ ബന്ധുലം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മഹാവിരവം വിരവന്താ വിനിച്ഛയഅമച്ചാനം കൂടട്ടകരണം തസ്സ ആരോചേസും. സോ വിനിച്ഛയം ഗന്ത്വാ തം അട്ടം വിചാരേത്വാ സാമികമേവ സാമികം അകാസി. മഹാജനോ മഹാസദ്ദേന സാധുകാരം പവത്തേതി. രാജാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ തുസ്സിത്വാ സബ്ബേപി തേ അമച്ചേ ഹാരേത്വാ ബന്ധുലസ്സേവ വിനിച്ഛയം നിയ്യാദേസി. സോ തതോ പട്ഠായ സമ്മാ വിനിച്ഛയി. തതോ തേ പോരാണകവിനിച്ഛയികാ അമച്ചാ കിഞ്ചി ലഞ്ജം അലഭന്താ അപ്പലാഭാ ഹുത്വാ ‘‘ബന്ധുലോ രജ്ജം പത്ഥേതീ’’തി രാജകുലേ പരിഭിന്ദിംസു. രാജാ തേസം കഥം സദ്ദഹിത്വാ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതും നാസക്ഖി. ‘‘ഇമസ്മിം ഇധേവ ഘാതിയമാനേ ഗരഹാ മേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുന ചിന്തേത്വാ പയുത്തപുരിസേഹി പച്ചന്തം പഹാരാപേത്വാ ബന്ധുലം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘പച്ചന്തോ കിര കുപിതോ, തവ പുത്തേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ, ചോരേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി പഹിണിത്വാ, ‘‘ഏത്ഥേവസ്സ ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിത്വാ ആഹരഥാ’’തി തേഹി സദ്ധിം അഞ്ഞേപി സമത്ഥേ മഹായോധേ പേസേസി. തസ്മിം പച്ചന്തം ഗച്ഛന്തേയേവ ‘‘സേനാപതി കിര ആഗച്ഛതീ’’തി പയുത്തചോരാ പലായിംസു. സോ തം പദേസം ആവാസാപേത്വാ സണ്ഠാപേത്വാ നിവത്തി.

അഥസ്സ നഗരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ തേ യോധാ പുത്തേഹി സദ്ധിം സീസം ഛിന്ദിംസു. തം ദിവസം മല്ലികായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ നിമന്തിതാ ഹോന്തി. അഥസ്സാ പുബ്ബണ്ഹേ ഏവ ‘‘സാമികസ്സ തേ സദ്ധിം പുത്തേഹി സീസം ഛിന്ന’’ന്തി പണ്ണം ആഹരിത്വാ അദംസു. സാ തം പവത്തിം ഞത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി അവത്വാ പണ്ണം ഉച്ഛങ്ഗേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമേവ പരിവിസി. അഥസ്സാ പരിചാരികായോ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ദത്വാ സപ്പിചാടിം ആഹരന്തിയോ ഥേരാനം പുരതോ സപ്പിചാടിം ഭിന്ദിംസു. ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭേദനധമ്മം ഭിന്നം, ന ചിന്തിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. സാ ഉച്ഛങ്ഗതോ പണ്ണം നീഹരിത്വാ ‘‘ദ്വത്തിംസായ പുത്തേഹി സദ്ധിം പിതുസീസം ഛിന്നന്തി മേ ഇമം പണ്ണം ആഹരിംസു, അഹം ഇദം സുത്വാപി ന ചിന്തേമി, സപ്പിചാടിയാ ഭിന്നായ കിം ചിന്തയിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ധമ്മസേനാപതി ‘‘അനിമിത്തമനഞ്ഞാതം, മച്ചാനം ഇധ ജീവിത’’ന്തിആദീനി (സു. നി. ൫൭൯) വത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം അഗമാസി. സാപി ദ്വത്തിംസ സുണിസായോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘തുമ്ഹാകം സാമികാ നിരപരാധാ അത്തനോ പുരിമകമ്മഫലം ലഭിംസു, തുമ്ഹേ മാ സോചയിത്ഥ, മാ പരിദേവിത്ഥ, രഞ്ഞോ ഉപരി മനോപദോസം മാ കരിത്ഥാ’’തി ഓവദി.

രഞ്ഞോ ചരപുരിസാ തം കഥം സുത്വാ ഗന്ത്വാ തേസം നിദ്ദോസഭാവം രഞ്ഞോ കഥയിംസു. രാജാ സംവേഗപ്പത്തോ തസ്സാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ മല്ലികഞ്ച സുണിസായോ ചസ്സാ ഖമാപേത്വാ മല്ലികായ വരം അദാസി. സാ ‘‘വരോ ഗഹിതോ മേ ഹോതൂ’’തി വത്വാ തസ്മിം ഗതേ മതകഭത്തം ദത്വാ ന്ഹത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം വരോ ദിന്നോ, മയ്ഹഞ്ച അഞ്ഞേന അത്ഥോ നത്ഥി, ദ്വത്തിംസായ മേ സുണിസാനം മമഞ്ച കുലഘരഗമനം അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. രാജാ സമ്പടിച്ഛി. സാ ദ്വത്തിംസ സുണിസായോ യഥാസകാനി കുലാനി പേസേസി, സയമ്പി കുസിനാരാനഗരേ അത്തനോ കുലഘരം അഗമാസി.

രാജാപി ബന്ധുലസേനാപതിനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘകാരായനസ്സ നാമ സേനാപതിട്ഠാനം അദാസി. സോ പന ‘‘മാതുലോ മേ ഇമിനാ മാരിതോ’’തി രഞ്ഞോ ഓതാരം ഗവേസന്തോ വിചരതി. രാജാപി നിരപരാധസ്സ ബന്ധുലസ്സ മാരിതകാലതോ പട്ഠായ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി, രജ്ജസുഖം നാനുഭോതി. തദാ സത്ഥാ സക്യാനം മേദാളുപം നാമ നിഗമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. രാജാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരാമതോ അവിദൂരേ ഖന്ധാവാരം നിവാസേത്വാ, ‘‘മന്ദേന പരിവാരേന സത്ഥാരം വന്ദിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ പഞ്ചരാജാകകുധഭണ്ഡാനി ദീഘകാരായനസ്സ ദത്വാ ഏകകോവ ഗന്ധകുടിം പാവിസി. സബ്ബം ധമ്മചേതിയസുത്തനിയാമേന (മ. നി. ൨.൩൬൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബം. തസ്മിം ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ദീഘകാരായനോ താനി പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനി ഗഹേത്വാ വിടടൂഭം രാജാനം കത്വാ രഞ്ഞോ ഏകം അസ്സം ഏകഞ്ച ഉപട്ഠാനകാരികം മാതുഗാമം ഠപേത്വാ നിവത്തേത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി.

രാജാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം പിയകഥം കഥേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തോ സേനം അദിസ്വാ തം മാതുഗാമം പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘അഹം ഭാഗിനേയ്യം ആദായ ഗന്ത്വാ, വിടടൂഭം ഗഹേസ്സാമീ’’തി രാജഗഹനഗരം ഗച്ഛന്തോ വികാലേ ദ്വാരേസു പിദഹിതേസു നഗരം പത്വാ ഏകിസ്സാ സാലായ നിപജ്ജിത്വാ വാതാതപേഹി കിലന്തോ രത്തിഭാഗേ തത്ഥേവ കാലമകാസി. വിഭാതായ രത്തിയാ, ‘‘ദേവ, കോസലനരിന്ദ അനാഥോ ജാതോസീ’’തി വിപ്പലപന്തിയാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സദ്ദം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ മാതുലസ്സ മഹന്തേന സക്കാരേന സരീരകിച്ചം കാരേസി.

വിടടൂഭോപി രജ്ജം ലഭിത്വാ തം വേരം സരിത്വാ ‘‘സബ്ബേപി സാകിയേ മാരേസ്സാമീ’’തി മഹതിയാ സേനായ നിക്ഖമി. തം ദിവസം സത്ഥാ പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാതിസങ്ഘസ്സ വിനാസം ദിസ്വാ, ‘‘ഞാതിസങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഗന്ധകുടിയം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ, സായന്ഹസമയേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ, കപിലവത്ഥുസാമന്തേ ഏകസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തതോ വിടടൂഭസ്സ രജ്ജസീമായ മഹന്തോ സന്ദച്ഛായോ നിഗ്രോധോ അത്ഥി. വിടടൂഭോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിം കാരണാ ഏവരൂപായ ഉണ്ഹവേലായ ഇമസ്മിം കബരച്ഛായേ രുക്ഖമൂലേ നിസീദഥ, ഏതസ്മിം സന്ദച്ഛായേ നിഗ്രോധമൂലേ നിസീദഥ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ, ‘‘ഹോതു, മഹാരാജ, ഞാതകാനം ഛായാ നാമ സീതലാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഞാതകാനുരക്ഖനത്ഥായ സത്ഥാ ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ നിവത്തിത്വാ സാവത്ഥിംയേവ പച്ചാഗമി. സത്ഥാപി ഉപ്പതിത്വാ ജേതവനമേവ ഗതോ.

രാജാ സാകിയാനം ദോസം സരിത്വാ ദുതിയമ്പി നിക്ഖമിത്വാ തഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ പുന നിവത്തി. തതിയവാരേപി നിക്ഖമിത്വാ തഥേവ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ പുന നിവത്തി. ചതുത്ഥവാരേ പന തസ്മിം നിക്ഖന്തേ സത്ഥാ സാകിയാനം പുബ്ബകമ്മം ഓലോകേത്വാ തേസം ഏകദിവസം നദിയം വിസപക്ഖിപനപാപകമ്മസ്സ അപ്പടിബാഹിയഭാവം ഞത്വാ ചതുത്ഥവാരേ നാഗമാസി. വിടടൂഭോ ‘‘സാകിയേ ഘാതേസ്സാമീ’’തി മഹന്തേന ബലകായേന നിക്ഖമി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പന ഞാതകാ അസത്തഘാതകാ നാമ, അത്തനാ മരന്താപി പരേസം ജീവിതം ന വോരോപേന്തി. തേ ചിന്തയിംസു – ‘‘മയം സുസിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതൂപാസനാ മഹിസ്സാസാ, ന ഖോ പന സക്കാ അമ്ഹേഹി പരം ജീവിതാ വോരോപേതും, അത്തനോ കമ്മം ദസ്സേത്വാ പലാപേസ്സാമാ’’തി തേ കതസന്നാഹാ നിക്ഖമിത്വാ യുദ്ധം ആരഭിംസു. തേഹി ഖിത്താ സരാ വിടടൂഭസ്സ പുരിസാനം അന്തരന്തരേന ഗച്ഛന്തി, ഫലകന്തരകണ്ണഛിദ്ദന്തരാദീഹി നിക്ഖമന്തി. വിടടൂഭോ ദിസ്വാ നനു ഭണേ ‘‘സാകിയാ അസത്തഘാതകാമ്ഹാ’’തി വദന്തി, അഥ ച പന മേ പുരിസേ നാസേന്തീതി.

അഥ നം ഏകോ പുരിസോ ആഹ – ‘‘കിം സാമി, നിവത്തിത്വാ ഓലോകേസീ’’തി? ‘‘സാകിയാ മേ പുരിസേ നാസേന്തീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം കോചി പുരിസോ മതോ നാമ നത്ഥി. ഇങ്ഘ തേ ഗണാപേഥാ’’തി. ഗണാപേന്തോ ഏകസ്സപി ഖയം ന പസ്സി. സോ തതോ നിവത്തിത്വാ ‘‘യേ യേ പന ഭണേ ‘സാകിയമ്ഹാ’തി ഭണന്തി, സബ്ബേ മാരേഥ, മാതാമഹസ്സ പന മഹാനാമസക്കസ്സ സന്തികേ ഠിതാനം ജീവിതം ദേഥാ’’തി ആഹ. സാകിയാ ഗഹേതബ്ബഗഹണം അപസ്സന്താ ഏകച്ചേ തിണം ഡംസിത്വാ, ഏകച്ചേ നളം ഗഹേത്വാ അട്ഠംസു. ‘‘തുമ്ഹേ സാകിയാ, നോ’’തി പുച്ഛിതാ യസ്മാ തേ മരന്താപി മുസാവാദം ന ഭണന്തി, തസ്മാ തിണം ഡംസിത്വാ ഠിതാ ‘‘നോ സാകോ, തിണ’’ന്തി വദന്തി. നളം ഗഹേത്വാ ഠിതാ ‘‘നോ സാകോ, നളോ’’തി വദന്തി. യേ ച മഹാനാമസ്സ സന്തികേ ഠിതാ, തേ ച ജീവിതം ലഭിംസു. തേസു തിണം ഡംസിത്വാ ഠിതാ തിണസാകിയാ നാമ, നളം ഗഹേത്വാ ഠിതാ നളസാകിയാ നാമ ജാതാതി, വിടടൂഭോ അവസേസേ ഖീരപകേപി ദാരകേ അവിസ്സജ്ജേത്വാ ഘാതാപേന്തോ ലോഹിതനദിം പവത്തേത്വാ തേസം ഗലലോഹിതേന ഫലകം ധോവാപേസി. ഏവം സാകിയവംസോ വിടടൂഭേന ഉപച്ഛിന്നോ.

സോ മഹാനാമസക്കം ഗാഹാപേത്വാ നിവത്തോ ‘‘പാതരാസവേലായ പാതരാസം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം ഠാനേ ഓതരിത്വാ ഭോജനേ ഉപനീതേ ‘‘ഏകതോവ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി അയ്യകം പക്കോസാപേസി. ഖത്തിയാ പന ജീവിതം ചജന്താപി ദാസിപുത്തേഹി സദ്ധിം ന ഭുഞ്ജന്തി. തസ്മാ മഹാനാമോ ഏകം സരം ഓലോകേത്വാ ‘‘കിലിട്ഠഗത്തോമ്ഹി, ന്ഹായിസ്സാമി, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, അയ്യക, ന്ഹായഥാ’’തി. സോ ‘‘അയം മം ഏകതോ അഭുഞ്ജന്തം ഘാതേസ്സതി, സയമേവ മേ മതം സേയ്യോ’’തി കേസേ മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗേ ഗണ്ഠിം കത്വാ കേസേസു പാദങ്ഗുട്ഠകേ പവേസേത്വാ ഉദകേ നിമുജ്ജി. തസ്സ ഗുണതേജേന നാഗഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. നാഗരാജാ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ഉപധാരേന്തോ തം ഞത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ തം അത്തനോ ഫണേ നിസീദാപേത്വാ നാഗഭവനം പവേസേസി. സോ ദ്വാദസ്സ വസ്സാനി തത്ഥേവ വസി. വിടടൂഭോപി ‘‘മയ്ഹം അയ്യകോ ഇദാനി ആഗമിസ്സതി, ഇദാനി ആഗമിസ്സതീ’’തി ആഗമയമാനോവ നിസീദി. തസ്മിം അതിചിരായന്തേ സരം വിചിനാപേത്വാ ദീപാലോകേന പുരിസബ്ഭന്തരാനിപി ഓലോകേത്വാ അദിസ്വാ ‘‘ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പക്കാമി. സോ രത്തിഭാഗേ അചിരവതിം പത്വാ ഖന്ധാവാരം നിവാസേസി. ഏകച്ചേ അന്തോനദിയം വാലുകാപുലിനേ നിപജ്ജിംസു, ഏകച്ചേ ബഹിഥലേ, അന്തോനിപന്നേസുപി പുബ്ബേ അകതപാപകമ്മാ അത്ഥി, ബഹിനിപന്നേസുപി പുബ്ബേ കതപാപകമ്മാ അത്ഥി, തേസം നിപന്നട്ഠാനേസു കിപില്ലികാ ഉട്ഠഹിംസു. തേ ‘‘മയ്ഹം നിപന്നട്ഠാനേ കിപില്ലികാ, മയ്ഹം നിപന്നട്ഠാനേ കിപില്ലികാ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ അകതപാപകമ്മാ ഉത്തരിത്വാ ഥലേ നിപജ്ജിംസു, കതപാപകമ്മാ ഓതരിത്വാ വാലുകാപുലിനേ നിപജ്ജിംസു. തസ്മിം ഖണേ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനവസ്സം വസ്സി. നദിയാ ഓഘോ ആഗന്ത്വാ വിടടൂഭം സദ്ധിം പരിസായ സമുദ്ദമേവ പാപേസി. സബ്ബേ തത്ഥ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖാ അഹേസും.

മഹാജനോ കഥം സമുട്ഠാപേസി ‘‘സാകിയാനം മരണം അയുത്തം, ‘ഏവം നാമ കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ സാകിയാ മാരേതബ്ബാ’തി അനനുച്ഛവികമേത’’ന്തി. സത്ഥാ തം കഥം സുത്വാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ കിഞ്ചാപി സാകിയാനം ഏവം മരണം അയുത്തം, പുബ്ബേ കതപാപകമ്മവസേന പന യുത്തമേവേതേഹി ലദ്ധ’’ന്തി ആഹ. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഏതേ പുബ്ബേ അകംസൂ’’തി? സബ്ബേ ഏകതോ ഹുത്വാ നദിയം വിസം പക്ഖിപിംസൂതി. പുനേകദിവസം ധമ്മസഭായം ഭിക്ഖൂ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘വിടടൂഭോ ഏത്തകേ സാകിയേ മാരേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അത്തനോ മനോരഥേ മത്ഥകം അപ്പത്തേയേവ ഏത്തകം ജനം ആദായ മഹാസമുദ്ദേ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖോ ജാതോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഇമേസം സത്താനം മനോരഥേ മത്ഥകം അപ്പത്തേയേവ മച്ചുരാജാ സുത്തം ഗാമം അജ്ഝോത്ഥരന്തോ മഹോഘോ വിയ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഛിന്ദിത്വാ ചതൂസു അപായസമുദ്ദേസു നിമുജ്ജാപേതീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

൪൭. ‘‘പുപ്ഫാനി ഹേവ പചിനന്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

സുത്തം ഗാമം മഹോഘോവ, മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി.

തത്ഥ ബ്യാസത്തമനസം നരന്തി സമ്പത്തേ വാ അസമ്പത്തേ വാ ലഗ്ഗമാനസം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ മാലാകാരോ പുപ്ഫാരാമം പവിസിത്വാ ‘‘പുപ്ഫാനി പചിനിസ്സാമീ’’തി തതോ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ ഗച്ഛം പത്ഥേന്തോ സകലേ പുപ്ഫാരാമേ മനം പേസേതി, ‘‘ഇതോ ചിതോ ച പുപ്ഫാനി പചിനിസ്സാമീ’’തി തതോ പുപ്ഫാനി അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ മനം പേസേസി, തമേവ ഗച്ഛം പചിനന്തോ പമാദമാപജ്ജതി, ഏവമേവ ഏകച്ചോ പുപ്ഫാരാമസദിസം പഞ്ചകാമഗുണമജ്ഝം ഓതരിത്വാ മനോരമം രൂപം ലഭിത്വാ മനോരമാനം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനം അഞ്ഞതരം പത്ഥേതി. അഞ്ഞോ തേസു വാ അഞ്ഞതരം ലഭിത്വാ അഞ്ഞതരം പത്ഥേതി, രൂപമേവ വാ ലഭിത്വാ അഞ്ഞം അപത്ഥേന്തോ തമേവ അസ്സാദേതി, സദ്ദാദീസു വാ അഞ്ഞതരം. ഏസേവ നയോ ഗോമഹിംസദാസിദാസഖേത്തവത്ഥുഗാമനിഗമജനപദാദീസു, പബ്ബജിതാനമ്പി പരിവേണവിഹാരപത്തചീവരാദീസൂതി ഏവം പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതാനി പുപ്ഫാനി ഏവ പചിനന്തം സമ്പത്തേ വാ അസമ്പത്തേ വാ കാമഗുണേ ബ്യാസത്തമനസം നരം. സുത്തം ഗാമന്തി ഗാമസ്സ ഗേഹഭിത്തിആദീനം പന സുപനവസേന സുപനം നാമ നത്ഥി, സത്താനം പന സുത്തപമത്തതം ഉപാദായ സുത്തോ നാമ ഹോതി. ഏവം സുത്തം ഗാമം ദ്വേ തീണി യോജനാനി ആയതഗമ്ഭീരോ മഹോഘോവ മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതി. യഥാ സോ മഹോഘോ ഇത്ഥിപുരിസഗോമഹിംസകുക്കുടാദീസു കിഞ്ചി അനവസേസേത്വാ സബ്ബം തം ഗാമം സമുദ്ദം പാപേത്വാ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖം കരോതി, ഏവമേവ ബ്യാസത്തമനസം നരം മച്ചു ആദായ ജീവിതിന്ദ്രിയമസ്സ ഛിന്ദിത്വാ ചതൂസു അപായസമുദ്ദേസു നിമുജ്ജാപേതീതി.

ദേസനാവസാനേ ബഹൂ സോതാപത്തിഫലാദീനി പത്താ. മഹാജനസ്സ സാത്ഥികാ ദേസനാ ജാതാതി.

വിടടൂഭവത്ഥു തതിയം.