൧൨. ഗരഹദിന്നവത്ഥു

യഥാ സങ്കാരട്ഠാനസ്മിന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഗരഹദിന്നം നാമ നിഗണ്ഠസാവകം ആരബ്ഭ കഥേസി.

സാവത്ഥിയഞ്ഹി സിരിഗുത്തോ ച ഗരഹദിന്നോ ചാതി ദ്വേ സഹായകാ അഹേസും. തേസു സിരിഗുത്തോ ഉപാസകോ ബുദ്ധസാവകോ, ഗരഹദിന്നോ നിഗണ്ഠസാവകോ. തം നിഗണ്ഠാ അഭിക്ഖണം ഏവം വദന്തി – ‘‘തവ സഹായകം സിരിഗുത്തം ‘കിം ത്വം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമസി, തസ്സ സന്തികേ കിം ലഭിസ്സസീ’തി വത്വാ യഥാ അമ്ഹേ ഉപസങ്കമിത്വാ അമ്ഹാകഞ്ച ദേയ്യധമ്മം ദസ്സതി, കിം ഏവം ഓവദിതും ന വട്ടതീ’’തി. ഗരഹദിന്നോ തേസം വചനം സുത്വാ അഭിക്ഖണം ഗന്ത്വാ ഠിതനിസിന്നട്ഠാനാദീസു സിരിഗുത്തം ഏവം ഓവദതി – ‘‘സമ്മ, കിം തേ സമണേന ഗോതമേന, തം ഉപസങ്കമിത്വാ കിം ലഭിസ്സസി, കിം തേ മമ, അയ്യേ, ഉപസങ്കമിത്വാ തേസം ദാനം ദാതും ന വട്ടതീ’’തി? സിരിഗുത്തോ തസ്സ കഥം സുത്വാപി ബഹൂ ദിവസേ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ നിബ്ബിജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം, ‘‘സമ്മ, ത്വം അഭിക്ഖണം ആഗന്ത്വാ മം ഠിതട്ഠാനാദീസു ഏവം വദേസി, ‘സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ കിം ലഭിസ്സസി, മമ, അയ്യേ, ഉപസങ്കമിത്വാ തേസം ദാനം ദേഹീ’തി, കഥേഹി താവ മേ, തവ, അയ്യാ, കിം ജാനന്തീ’’തി? ‘‘‘അഹോ, സാമി, മാ ഏവം വദ, മമ അയ്യാനം അഞ്ഞാതം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം സബ്ബം കായവചീമനോകമ്മം ഇദം ഭവിസ്സതി, ഇദം ന ഭവിസ്സതീ’തി സബ്ബം ഭബ്ബാഭബ്ബം ജാനന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം വദേസീ’’തി. ‘‘ആമ, വദേമീ’’തി. ‘‘യദി ഏവം, അതിഭാരിയം തേ കതം, ഏത്തകം കാലം മയ്ഹം ഏതമത്ഥം അനാചിക്ഖന്തേന, അജ്ജ മയാ അയ്യാനം ഞാണാനുഭാവോ ഞാതോ, ഗച്ഛ, സമ്മ, അയ്യേ, മമ വചനേന നിമന്തേഹീ’’തി. സോ നിഗണ്ഠാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ തേ വന്ദിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സഹായകോ സിരിഗുത്തോ സ്വാതനായ തുമ്ഹേ നിമന്തേതീ’’തി ആഹ. ‘‘സിരിഗുത്തേന സാമം ത്വം വുത്തോ’’തി? ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. തേ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ ‘‘നിപ്ഫന്നം നോ കിച്ചം, സിരിഗുത്തസ്സ അമ്ഹേസു പസന്നകാലതോ പട്ഠായ കാ നാമ സമ്പത്തി അമ്ഹാകം ന ഭവിസ്സതീ’’തി വദിംസു.

സിരിഗുത്തസ്സാപി മഹന്തം നിവേസനം. സോ തസ്മിം ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ ഉഭതോ ദീഘം ആവാടം ഖണാപേത്വാ ഗൂഥകലലസ്സ പൂരാപേസി. ബഹിആവാടേ ദ്വീസു പരിയന്തേസു ഖാണുകേ കോട്ടാപേത്വാ തേസു രജ്ജുയോ ബന്ധാപേത്വാ ആസനാനം പുരിമപാദേ ആവാടസ്സ പുരിമപസ്സേ ഠപാപേത്വാ പച്ഛിമപാദേ രജ്ജുകേസു ഠപാപേസി. ‘‘ഏവം നിസിന്നകാലേ ഏവം അവംസിരാ പതിസ്സന്തീ’’തി മഞ്ഞമാനോ യഥാ ആവാടോ ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ആസനാനം ഉപരി പച്ചത്ഥരണാനി ദാപേസി. മഹന്താ മഹന്താ ചാടിയോ ഠപാപേത്വാ കദലിപണ്ണേഹി ച സേതപിലോതികാഹി ച മുഖാനി ബന്ധാപേത്വാ താ തുച്ഛാ ഏവ ഗേഹസ്സ പച്ഛിമഭാഗേ ബഹി യാഗുഭത്തസിത്ഥസപ്പിതേലമധുഫാണിതപൂവചുണ്ണമക്ഖിതാ കത്വാ ഠപാപേസി. ഗരഹദിന്നോ പാതോവ തസ്സ ഘരം വേഗേന ഗന്ത്വാ, ‘‘അയ്യാനം സക്കാരോ സജ്ജിതോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, സമ്മ, സജ്ജിതോ’’തി. ‘‘കഹം പന ഏസോ’’തി. ‘‘ഏതാസു ഏത്തികാസു ചാടീസു യാഗു, ഏത്തികാസു ഭത്തം, ഏത്തികാസു സപ്പിഫാണിതപൂവാദീനി പൂരിതാനി, ആസനാനി പഞ്ഞത്താനീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഗതോ തസ്സ ഗതകാലേ പഞ്ചസതാ നിഗണ്ഠാ ആഗമിംസു. സിരിഗുത്തോ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന നിഗണ്ഠേ വന്ദിത്വാ തേസം പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘തുമ്ഹേ കിര അതീതാദിഭേദം സബ്ബം ജാനാഥ, ഏവം തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകേന മയ്ഹം കഥിതം. സചേ സബ്ബം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, മയ്ഹം ഗേഹം മാ പവിസിത്ഥ. മമ ഗേഹം പവിട്ഠാനഞ്ഹി വോ നേവ യാഗു അത്ഥി, ന ഭത്താദീനി. സചേ അജാനിത്വാ പവിസിസ്സഥ, ഗൂഥആവാടേ വോ പാതേത്വാ പോഥേസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ പുരിസാനം സഞ്ഞം അദാസി. ഏവം തേസം നിസീദനഭാവം ഞത്വാ പച്ഛിമപസ്സേ ഠത്വാ ആസനാനം ഉപരി പച്ചത്ഥരണാനി അപനേയ്യാഥ, മാ താനി അസുചിനാ മക്ഖയിംസൂതി.

അഥ നിഗണ്ഠേ ‘‘ഇതോ ഏഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. നിഗണ്ഠാ പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്താസനേസു നിസീദിതും ആരഭിംസു. അഥ നേ മനുസ്സാ വദിംസു – ‘‘ആഗമേഥ, ഭന്തേ, മാ താവ നിസീദഥാ’’തി. ‘‘കിം കാരണാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹം പവിട്ഠാനം അയ്യാനം വത്തം ഞത്വാ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘കിം കാതും വട്ടതി, ആവുസോ’’തി? ‘‘അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനമൂലേസു ഠത്വാ സബ്ബേപി ഏകപ്പഹാരേനേവ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി. ഇദം കിരസ്സ അധിപ്പായോ – ‘‘ഏകസ്മിം ആവാടേ പതിതേ ‘മാ, ആവുസോ, അവസേസാ ആസനേ നിസീദന്തൂ’തി വത്തും മാ ലഭതൂ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ‘‘ഇമേഹി കഥിതകഥം അമ്ഹേഹി കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തയിംസു. അഥ സബ്ബേ അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനമൂലേ പടിപാടിയാ അട്ഠംസു. അഥ നേ, ‘‘ഭന്തേ, ഖിപ്പം ഏകപ്പഹാരേനേവ നിസീദഥാ’’തി വത്വാ തേസം നിസിന്നഭാവം ഞത്വാ ആസനാനം ഉപരി പച്ചത്ഥരണാനി നീഹരിംസു. നിഗണ്ഠാ ഏകപ്പഹാരേനേവ നിസിന്നാ, രജ്ജൂനം ഉപരി ഠപിതാ ആസനപാദാ ഭട്ഠാ, നിഗണ്ഠാ അവംസിരാ ആവാടേ പതിംസു. സിരിഗുത്തോ തേസു പതിതേസു ദ്വാരം പിദഹിത്വാ തേ ഉത്തിണ്ണുത്തിണ്ണേ ‘‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം കസ്മാ ന ജാനാഥാ’’തി ദണ്ഡേഹി പാഥേത്വാ ‘‘ഏത്തകം ഏതേസം വട്ടിസ്സതീ’’തി ദ്വാരം വിവരാപേസി. തേ നിക്ഖമിത്വാ പലായിതും ആരഭിംസു. ഗമനമഗ്ഗേ പന തേസം സുധാപരികമ്മകതം ഭൂമിം പിച്ഛിലം കാരാപേസി. തേ തത്ഥ അസണ്ഠഹിത്വാ പതിതേ പതിതേ പുന പോഥാപേത്വാ ‘‘അലം ഏത്തകം തുമ്ഹാക’’ന്തി ഉയ്യോജേസി. തേ ‘‘നാസിതമ്ഹാ തയാ, നാസിതമ്ഹാ തയാ’’തി കന്ദന്താ ഉപട്ഠാകസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമംസു.

ഗരഹദിന്നോ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ കുദ്ധോ ‘‘നാസിതമ്ഹി സിരിഗുത്തേന, ഹത്ഥം പസാരേത്വാ വന്ദന്താനം സദേവകേ ലോകേ യഥാരുചിയാ ദാതും സമത്ഥേ നാമ പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭൂതേ മമ, അയ്യേ, പോഥാപേത്വാ ബ്യസനം പാപേസീ’’തി രാജകുലം ഗന്ത്വാ തസ്സ കഹാപണസഹസ്സം ദണ്ഡം കാരേസി. അഥസ്സ രാജാ സാസനം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ, ‘‘ദേവ, ഉപപരിക്ഖിത്വാ ദണ്ഡം ഗണ്ഹഥ, മാ അനുപപരിക്ഖിത്വാ’’തി ആഹ. ‘‘ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ദേവ, മയ്ഹം സഹായകോ നിഗണ്ഠസാവകോ മം ഉപസങ്കമിത്വാ ഠിതനിസിന്നട്ഠാനാദീസു അഭിണ്ഹം ഏവം വദേസി – ‘‘സമ്മ, കിം തേ സമണേന ഗോതമേന, തം ഉപസങ്കമിത്വാ കിം ലഭിസ്സസീ’’തി ഇദം ആദിം കത്വാ സിരിഗുത്തോ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ദേവ, സചേ ഇമസ്മിം കാരണേ ദണ്ഡം ഗഹേതും യുത്തം, ഗണ്ഹഥാ’’തി. രാജാ ഗരഹദിന്നം ഓലോകേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര തേ ഏവം വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘സച്ചം, ദേവാ’’തി. ത്വം ഏത്തകമ്പി അജാനന്തേ സത്ഥാരോതി ഗഹേത്വാ വിചരന്തോ ‘‘സബ്ബം ജാനന്തീ’’തി കിം കാരണാ തഥാഗതസാവകസ്സ കഥേസി. ‘‘തയാ ആരോപിതദണ്ഡോ തുയ്ഹമേവ ഹോതൂ’’തി ഏവം സ്വേവ ദണ്ഡം പാപിതോ, തസ്സേവ കുലൂപകാ പോഥേത്വാ നീഹടാ.

സോ തം കുജ്ഝിത്വാ തതോ പട്ഠായ അഡ്ഢമാസമത്തമ്പി സിരിഗുത്തേന സദ്ധിം അകഥേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം വിചരിതും മയ്ഹം അയുത്തം, ഏതസ്സ കുലൂപകാനമ്പി മയാ ബ്യസനം കാതും വട്ടതീ’’തി സിരിഗുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘സഹായ സിരിഗുത്താ’’തി. ‘‘കിം, സമ്മാ’’തി? ‘‘ഞാതിസുഹജ്ജാനം നാമ കലഹോപി ഹോതി വിവാദോപി, കിം ത്വം കിഞ്ചി ന കഥേസി, കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി? ‘‘സമ്മ, തവ മയാ സദ്ധിം അകഥനതോ ന കഥേമീ’’തി. ‘‘യം, സമ്മ, കതം, കതമേവ തം ന മയം മേത്തിം ഭിന്ദിസ്സാമാ’’തി. തതോ പട്ഠായ ഉഭോപി ഏകട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി നിസീദന്തി. അഥേകദിവസം സിരിഗുത്തോ ഗരഹദിന്നം ആഹ – ‘‘കിം തേ നിഗണ്ഠേഹി, തേ ഉപസങ്കമിത്വാ കിം ലഭിസ്സസി, മമ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതും വാ അയ്യാനം ദാനം ദാതും വാ കിം തേ ന വട്ടതീ’’തി? സോപി ഏതമേവ പച്ചാസീസതി, തേനസ്സ കണ്ഡുവനട്ഠാനേ നഖേന വിലേഖിതം വിയ അഹോസി. സോ, ‘‘സിരിഗുത്ത, തവ സത്ഥാ കിം ജാനാതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അമ്ഭോ, മാ ഏവം വദ, സത്ഥു മേ അജാനിതബ്ബം നാമ നത്ഥി, അതീതാദിഭേദം സബ്ബം ജാനാതി, സോളസഹാകാരേഹി സത്താനം ചിത്തം പരിച്ഛിന്ദതീ’’തി. ‘‘അഹം ഏവം ന ജാനാമി, കസ്മാ മയ്ഹം ഏത്തകം കാലം ന കഥേസി, തേന ഹി ത്വം ഗച്ഛ, തവ സത്ഥാരം സ്വാതനായ നിമന്തേഹി, ഭോജേസ്സാമി, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മമ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹിതും വദേഹീ’’തി.

സിരിഗുത്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, മമ സഹായകോ ഗരഹദിന്നോ തുമ്ഹേ നിമന്താപേതി, പഞ്ചഹി കിര ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സ്വേ തസ്സ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥ, പുരിമദിവസേ ഖോ പന തസ്സ കുലൂപകാനം മയാ ഇദം നാമ കതം, മയാ കതസ്സ പടികരണമ്പി ന ജാനാമി, തുമ്ഹാകം സുദ്ധചിത്തേന ഭിക്ഖം ദാതുകാമതമ്പി ന ജാനാമി, ആവജ്ജേത്വാ യുത്തം ചേ, അധിവാസേഥ. നോ ചേ, മാ അധിവാസയിത്ഥാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘കിം നു ഖോ സോ അമ്ഹാകം കാതു കാമോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ അദ്ദസ ‘‘ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ മഹന്തം ആവാടം ഖണാപേത്വാ അസീതിസകടമത്താനി ഖദിരദാരൂനി ആഹരാപേത്വാ പൂരാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ അമ്ഹേ അങ്ഗാരആവാടേ പാതേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ’’തി. പുന ആവജ്ജേസി – ‘‘കിം നു ഖോ തത്ഥ ഗതപച്ചയാ അത്ഥോ അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി. തതോ ഇദം അദ്ദസ – ‘‘അഹം അങ്ഗാരആവാടേ പാദം പസാരേസ്സാമി, തം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠപിതകിലഞ്ജം അന്തരധായിസ്സതി, അങ്ഗാരകാസും ഭിന്ദിത്വാ ചക്കമത്തം മഹാപദുമം ഉട്ഠഹിസ്സതി, അഥാഹം പദുമകണ്ണികാ അക്കമന്തോ ആസനേ നിസീദിസ്സാമി, പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂപി തഥേവ ഗന്ത്വാ നിസീദിസ്സന്തി, മഹാജനോ സന്നിപതിസ്സതി, അഹം തസ്മിം സമാഗമേ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി അനുമോദനം കരിസ്സാമി, അനുമോദനപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, സിരിഗുത്തോ ച ഗരഹദിന്നോ ച സോതാപന്നാ ഭവിസ്സന്തി, അത്തനോ ച ധനരാസിം സാസനേ വികിരിസ്സന്തി, ഇമം കുലപുത്തം നിസ്സായ മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ഭിക്ഖം അധിവാസേസി.

സിരിഗുത്തോ ഗന്ത്വാ സത്ഥു അധിവാസനം ഗരഹദിന്നസ്സ ആരോചേത്വാ ‘‘ലോകജേട്ഠസ്സ സക്കാരം കരോഹീ’’തി ആഹ. ഗരഹദിന്നോ ‘‘ഇദാനിസ്സ കത്തബ്ബയുത്തകം ജാനിസ്സാമീ’’തി ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ മഹന്തം ആവാടം ഖണാപേത്വാ അസീതിസകടമത്താനി ഖദിരദാരൂനി ആഹരാപേത്വാ പൂരാപേത്വാ അഗ്ഗിം ദത്വാ ഖദിരങ്ഗാരരാസീനം യോജാപേത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമാപേത്വാ ഖദിരങ്ഗാരരാസിം കാരാപേത്വാ ആവാടമത്ഥകേ രുക്ഖപദരാനി ഠപാപേത്വാ കിലഞ്ജേന പടിച്ഛാദേത്വാ ഗോമയേന ലിമ്പാപേത്വാ ഏകേന പസ്സേന ദുബ്ബലദണ്ഡകേ അത്ഥരിത്വാ ഗമനമഗ്ഗം കാരേസി, ‘‘ഏവം അക്കന്തഅക്കന്തകാലേ ദണ്ഡകേസു ഭഗ്ഗേസു പരിവട്ടേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയം പതിസ്സന്തീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഗേഹപച്ഛാഭാഗേ സിരിഗുത്തേന ഠപിതനിയാമേനേവ ചാടിയോ ഠപാപേസി, ആസനാനിപി തഥേവ പഞ്ഞാപേസി. സിരിഗുത്തോ പാതോവ തസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘കതോ തേ, സമ്മ, സക്കാരോ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, സമ്മാ’’തി. ‘‘കഹം പന സോ’’തി? ‘‘ഏഹി, പസ്സാമാ’’തി സബ്ബം സിരിഗുത്തേന ദസ്സിതനയേനേവ ദസ്സേസി. സിരിഗുത്തോ ‘‘സാധു, സമ്മാ’’തി ആഹ. മഹാജനോ സന്നിപതി. മിച്ഛാദിട്ഠികേന ഹി നിമന്തിതേ മഹന്തോ സന്നിപാതോ അഹോസി. മിച്ഛാദിട്ഠികാപി ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വിപ്പകാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി സന്നിപതന്തി, സമ്മാദിട്ഠികാപി ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ മഹാധമ്മദേസനം ദേസേസ്സതി, ബുദ്ധവിസയം ബുദ്ധലീലം ഉപധാരേസ്സാമാ’’തി സന്നിപതന്തി.

പുനദിവസേ സത്ഥാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഗരഹദിന്നസ്സ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി. സോ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഭന്തേ, ‘തുമ്ഹേ കിര അതീതാദിഭേദം സബ്ബം ജാനാഥ, സത്താനം സോളസഹാകാരേഹി ചിത്തം പരിച്ഛിന്ദഥാ’തി ഏവം തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകേന മയ്ഹം കഥിതം. സചേ ജാനാഥ, മയ്ഹം ഗേഹം മാ പവിസിത്ഥ. പവിട്ഠാനഞ്ഹി വോ നേവ യാഗു അത്ഥി, ന ഭത്താദീനി, സബ്ബേ ഖോ പന തുമ്ഹേ അങ്ഗാരകാസുയം പാതേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവം ചിന്തേത്വാ സത്ഥു പത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇതോ ഏഥ ഭഗവാ’’തി വത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഗേഹം ആഗതാനം വത്തം ഞത്വാ ആഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം കാതും വട്ടതി, ആവുസോ’’തി? ‘‘ഏകേകസ്സ പവിസിത്വാ പുരതോ ഗന്ത്വാ നിസിന്നകാലേ പച്ഛാ അഞ്ഞേന ആഗന്തും വട്ടതീ’’തി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘പുരതോ ഗച്ഛന്തം അങ്ഗാരകാസുയം പതിതം ദിസ്വാ അവസേസാ ന ആഗച്ഛിസ്സന്തി, ഏകേകമേവ പാതേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ഏകകോവ പായാസി. ഗരഹദിന്നോ അങ്ഗാരകാസും പത്വാ അപസക്കിത്വാ ഠിതോ ‘‘പുരതോ യാഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. അഥ സത്ഥാ അങ്ഗാരകാസുമത്ഥകേ പാദം പസാരേസി, കിലഞ്ജം അന്തരധായി, അങ്ഗാരകാസും ഭിന്ദിത്വാ ചക്കമത്താനി പദുമാനി ഉട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ പദുമകണ്ണികാ അക്കമന്തോ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്തേ ബുദ്ധാസനേ നിസീദി, ഭിക്ഖൂപി തഥേവ ഗന്ത്വാ നിസീദിംസു. ഗരഹദിന്നസ്സ കായതോ ഡാഹോ ഉട്ഠഹി.

സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ സിരിഗുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘സാമി, മേ താണം ഹോഹീ’’തി ആഹ. ‘‘കിം ഏത’’ന്തി? ‘‘പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഗേഹേ യാഗു വാ ഭത്താദീനി വാ നത്ഥി, കിം നു ഖോ കരോമീ’’തി? ‘‘കിം പന തയാ കത’’ന്തി ആഹ. അഹം ദ്വിന്നം ഗേഹാനം അന്തരേ മഹന്തം ആവാടം അങ്ഗാരസ്സ പൂരം കാരേസിം – ‘‘തത്ഥ പാതേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഥ നം ഭിന്ദിത്വാ മഹാപദുമാനി ഉട്ഠഹിംസു. സബ്ബേ പദുമകണ്ണികാ അക്കമിത്വാ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേസു നിസിന്നാ, ഇദാനി കിം കരോമി, സാമീ’’തി? നനു ത്വം ഇദാനേവ മയ്ഹം ‘‘‘ഏത്തികാ ചാടിയോ, ഏത്തികാ യാഗു, ഏത്തകാനി സത്താദീനീ’തി ദസ്സേസീ’’തി. ‘‘മുസാ തം, സാമി, തുച്ഛാവ ചാടിയോ’’തി. ഹോതു, ‘‘ഗച്ഛ, താസു ചാടീസു യാഗുആദീനി ഓലോകേഹീ’’തി. തം ഖണഞ്ഞേവ തേന യാസു ചാടീസു ‘‘യാഗൂ’’തി വുത്തം, താ യാഗുയാ പൂരയിംസു, യാസു ‘‘ഭത്താദീനീ’’തി വുത്തം, താ ഭത്താദീനം പരിപുണ്ണാവ അഹേസും. തം സമ്പത്തിം ദിസ്വാവ ഗരഹദിന്നസ്സ സരീരം പീതിപാമോജ്ജേന പരിപൂരിതം, ചിത്തം പസന്നം. സോ സക്കച്ചം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ സത്ഥുനോ അനുമോദനം കാരേതുകാമോ പത്തം ഗണ്ഹി. സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘ഇമേ സത്താ പഞ്ഞാചക്ഖുനോ അഭാവേനേവ മമ സാവകാനം ബുദ്ധസാസനസ്സ ഗുണം ന ജാനന്തി. പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹിതാ ഹി അന്ധാ നാമ, പഞ്ഞവന്തോ സചക്ഖുകാ നാമാ’’തി വത്വാ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

൫൮. ‘‘യഥാ സങ്കാരധാനസ്മിം, ഉജ്ഝിതസ്മിം മഹാപഥേ;

പദുമം തത്ഥ ജായേഥ, സുചിഗന്ധം മനോരമം.

൫൯. ‘‘ഏവം സങ്കാരഭൂതേസു, അന്ധഭൂതേ പുഥുജ്ജനേ;

അതിരോചതി പഞ്ഞായ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകോ’’തി.

തത്ഥ സങ്കാരധാനസ്മിന്തി സങ്കാരഠാനസ്മിം, കചവരരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ. ഉജ്ഝിതസ്മിം മഹാപഥേതി മഹാമഗ്ഗേ ഛഡ്ഡിതസ്മിം. സുചിഗന്ധന്തി സുരഭിഗന്ധം. മനോ ഏത്ഥ രമതീതി മനോരമം. സങ്കാരഭൂതേസൂതി സങ്കാരമിവ ഭൂതേസു. പുഥുജ്ജനേതി പുഥൂനം കിലേസാനം ജനനതോ ഏവംലദ്ധനാമേ ലോകിയമഹാജനേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ മഹാപഥേ ഛഡ്ഡിതേ സങ്കാരരാസിമ്ഹി അസുചിജേഗുച്ഛിയപടികൂലേപി സുചിഗന്ധം പദുമം ജായേഥ, തം രാജരാജമഹാമത്താദീനം മനോരമം പിയം മനാപം ഉപരിമത്ഥകേ പതിട്ഠാനാരഹമേവ ഭവേയ്യ, ഏവമേവ സങ്കാരഭൂതേസുപി പുഥുജ്ജനേസു ജാതോ നിപ്പഞ്ഞസ്സ മഹാജനസ്സ അചക്ഖുകസ്സ അന്തരേ നിബ്ബത്തോപി അത്തനോ പഞ്ഞാബലേന കാമേസു ആദീനവം, നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ പബ്ബജ്ജാമത്തേനപി, കതോ ഉത്തരിം സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനാനി ആരാധേത്വാപി അതിരോചതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകോ ഹി ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അന്ധഭൂതേ പുഥുജ്ജനേ അതിക്കമിത്വാ രോചതി വിരോചതി സോഭതീതി.

ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. ഗരഹദിന്നോ ച സിരിഗുത്തോ ച സോതാപത്തിഫലം പാപുണിംസു. തേ സബ്ബം അത്തനോ ധനം ബുദ്ധസാസനേ വിപ്പകിരിംസു. സത്ഥാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരമഗമാസി. ഭിക്ഖൂ സായന്ഹസമയേ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയാ ബുദ്ധഗുണാ നാമ, തഥാരൂപം നാമ ഖദിരങ്ഗാരരാസിം ഭിന്ദിത്വാ പദുമാനി ഉട്ഠഹിംസൂ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഇമായ നാമാ’’തി വുത്തേ – ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, യം മമ ഏതരഹി ബുദ്ധഭൂതസ്സ അങ്ഗാരരാസിമ്ഹാ പദുമാനി ഉട്ഠിതാനി, അപരിപക്കേ ഞാണേ വത്തമാനസ്സ ബോധിസത്തഭൂതസ്സപി മേ ഉട്ഠഹിംസൂ’’തി വത്വാ, ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ആചിക്ഖഥ നോ’’തി യാചിതോ അതീതം ആഹരിത്വാ –

‘‘കാമം പതാമി നിരയം, ഉദ്ധംപാദോ അവംസിരോ;

നാനരിയം കരിസ്സാമി, ഹന്ദ പിണ്ഡം പടിഗ്ഗഹാ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൪൦) –

ഇദം ഖദിരങ്ഗാരജാതകം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസീതി.

ഗരഹദിന്നവത്ഥു ദ്വാദസമം.

പുപ്ഫവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ.