൭. കപിരാജചരിയാവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ യദാ അഹം കപി ആസിന്തി യസ്മിം കാലേ അഹം കപിയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിമന്വായ നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ അസ്സപോതകപ്പമാണോ മഹാസരീരോ കപി ഹോമി. നദീകൂലേ ദരീസയേതി ഏകിസ്സാ നദിയാ തീരേ ഏകസ്മിം ദരീഭാഗേ യദാ വാസം കപ്പേമീതി അത്ഥോ.

തദാ കിര ബോധിസത്തോ യൂഥപരിഹരണം അകത്വാ ഏകചരോ ഹുത്വാ വിഹാസി. തസ്സാ പന നദിയാ വേമജ്ഝേ ഏകോ ദീപകോ നാനപ്പകാരേഹി അമ്ബപനസാദീഹി ഫലരുക്ഖേഹി സമ്പന്നോ. ബോധിസത്തോ ഥാമജവസമ്പന്നതായ നദിയാ ഓരിമതീരതോ ഉപ്പതിത്വാ ദീപകസ്സ പന നദിയാ ച മജ്ഝേ ഏകോ പിട്ഠിപാസാണോ അത്ഥി, തസ്മിം പതതി. തതോ ഉപ്പതിത്വാ തസ്മിം ദീപകേ പതതി. സോ തത്ഥ നാനപ്പകാരാനി ഫലാഫലാനി ഖാദിത്വാ സായം തേനേവ ഉപായേന പച്ചാഗന്ത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ വസിത്വാ പുനദിവസേപി തഥേവ കരോതി. ഇമിനാ നിയാമേന വാസം കപ്പേസി.

തസ്മിം പന കാലേ ഏകോ കുമ്ഭീലോ സപജാപതികോ തസ്സം നദിയം വസതി. തസ്സ ഭരിയാ ബോധിസത്തം അപരാപരം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളം ഉപ്പാദേത്വാ കുമ്ഭീലം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ഇമസ്സ വാനരസ്സ ഹദയമംസേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ഭദ്ദേ, ലച്ഛസീ’’തി വത്വാ ‘‘അജ്ജ തം സായം ദീപകതോ ആഗച്ഛന്തമേവ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പിട്ഠിപാസാണേ നിപജ്ജി. ബോധിസത്തോ തം ദിവസം ഗോചരം ചരിത്വാ സായന്ഹസമയേ ദീപകേ ഠിതോവ പാസാണം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം പാസാണോ ഇദാനി ഉച്ചതരോ ഖായതി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേസി. മഹാസത്തസ്സ ഹി ഉദകപ്പമാണഞ്ച പാസാണപ്പമാണഞ്ച സുവവത്ഥാപിതമേവ ഹോതി. തേനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അജ്ജ ഇമിസ്സാ നദിയാ ഉദകം നേവ ഹായതി, അഥ ച പനായം പാസാണോ മഹാ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, കച്ചി നു ഖോ ഏത്ഥ മയ്ഹം ഗഹണത്ഥായ കുമ്ഭീലോ നിപന്നോ’’തി?

സോ ‘‘വീമംസിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി തത്ഥേവ ഠത്വാ പാസാണേന സദ്ധിം കഥേന്തോ വിയ ‘‘ഭോ, പാസാണാ’’തി വത്വാ പടിവചനം അലഭന്തോ യാവതതിയം ‘‘ഭോ, പാസാണാ’’തി ആഹ. പാസാണോ പടിവചനം ന ദേതി. പുനപി ബോധിസത്തോ ‘‘കിം, ഭോ പാസാണ, അജ്ജ മയ്ഹം പടിവചനം ന ദേസീ’’തി ആഹ. കുമ്ഭീലോ ‘‘അദ്ധാ അയം പാസാണോ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു വാനരിന്ദസ്സ പടിവചനം ദേതി മഞ്ഞേ, അജ്ജ പന മയാ ഓത്ഥരിതത്താ ന ദേതി, ഹന്ദാഹം ദസ്സാമിസ്സ പടിവചന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം വാനരിന്ദാ’’തി ആഹ. ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം കുമ്ഭീലോ’’തി. ‘‘കിമത്ഥം ഏത്ഥ നിപന്നോസീ’’തി? ‘‘തവ ഹദയം പത്ഥയമാനോ’’തി. ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞോ മേ ഗമനമഗ്ഗോ നത്ഥി, പടിരുദ്ധം വത മേ ഗമന’’ന്തി. തേന വുത്തം –

‘‘പീളിതോ സുസുമാരേന, ഗമനം ന ലഭാമഹം’’.

൬൮. ‘‘യമ്ഹോകാസേ അഹം ഠത്വാ, ഓരാ പാരം പതാമഹം;

തത്ഥച്ഛി സത്തുവധകോ, കുമ്ഭീലോ ലുദ്ദദസ്സനോ’’തി.

തത്ഥ ‘‘പീളിതോ സുസുമാരേനാ’’തി അദ്ധഗാഥായ വുത്തമേവത്ഥം. ‘‘യമ്ഹോകാസേ’’തി ഗാഥായ പാകടം കരോതി. തത്ഥ യമ്ഹോകാസേതി യസ്മിം നദീമജ്ഝേ ഠിതപിട്ഠിപാസാണസങ്ഖാതേ പദേസേ ഠത്വാ. ഓരാതി ദീപകസങ്ഖാതാ ഓരതീരാ. പാരന്തി തദാ മമ വസനട്ഠാനഭൂതം നദിയാ പരതീരം. പതാമഹന്തി ഉപ്പതിത്വാ പതാമി അഹം. തത്ഥച്ഛീതി തസ്മിം പിട്ഠിപാസാണപ്പദേസേ സത്തുഭൂതോ വധകോ ഏകന്തേനേവ ഘാതകോ പച്ചത്ഥികോ ലുദ്ദദസ്സനോ ഘോരരൂപോ ഭയാനകദസ്സനോ നിസീദി.

അഥ മഹാസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞോ മേ ഗമനമഗ്ഗോ നത്ഥി, അജ്ജ മയാ കുമ്ഭീലോ വഞ്ചേതബ്ബോ, ഏവഞ്ഹി അയഞ്ച മഹതാ പാപതോ മയാ പരിമോചിതോ സിയാ, മയ്ഹഞ്ച ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി. സോ കുമ്ഭീലം ആഹ – ‘‘സമ്മ, കുമ്ഭീല, അഹം തുയ്ഹം ഉപരി പതിസ്സാമീ’’തി. കുമ്ഭീലോ ‘‘വാനരിന്ദ, പപഞ്ചം അകത്വാ ഇതോ ആഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ ‘‘അഹം ആഗച്ഛാമി, ത്വം പന അത്തനോ മുഖം വിവരിത്വാ മം തവ സന്തികം ആഗതകാലേ ഗണ്ഹാഹീ’’തി അവോച. കുമ്ഭീലാനഞ്ച മുഖേ വിവടേ അക്ഖീനി നിമ്മീലന്തി. സോ തം കാരണം അസല്ലക്ഖേന്തോ മുഖം വിവരി. അഥസ്സ അക്ഖീനി നിമ്മീലിംസു. സോ മുഖം വിവരിത്വാ സബ്ബസോ നിമ്മീലിതക്ഖീ ഹുത്വാ നിപജ്ജി. മഹാസത്തോ തസ്സ തഥാഭാവം ഞത്വാ ദീപകതോ ഉപ്പതിതോ ഗന്ത്വാ കുമ്ഭീലസ്സ മത്ഥകം അക്കമിത്വാ തതോ ഉപ്പതന്തോ വിജ്ജുലതാ വിയ വിജ്ജോതമാനോ പരതീരേ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം –

൬൯. ‘‘സോ മം അസംസി ഏഹീതി, അഹമ്പേമീതി തം വദിം;

തസ്സ മത്ഥകമക്കമ്മ, പരകൂലേ പതിട്ഠഹി’’ന്തി.

തത്ഥ അസംസീതി അഭാസി. അഹമ്പേമീതി അഹമ്പി ആഗച്ഛാമീതി തം കഥേസിം.

യസ്മാ പന തം ദീപകം അമ്ബജമ്ബുപനസാദിഫലരുക്ഖസണ്ഡമണ്ഡിതം രമണീയം നിവാസയോഗ്ഗഞ്ച, ‘‘ആഗച്ഛാമീ’’തി പന പടിഞ്ഞായ ദിന്നത്താ സച്ചം അനുരക്ഖന്തോ മഹാസത്തോപി ‘‘ആഗമിസ്സാമേവാ’’തി തഥാ അകാസി. തേന വുത്തം –

൭൦. ‘‘ന തസ്സ അലികം ഭണിതം, യഥാ വാചം അകാസഹ’’ന്തി.

യസ്മാ ചേതം സച്ചാനുരക്ഖണം അത്തനോ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ കതം, തസ്മാ ആഹ –

‘‘സച്ചേന മേ സമോ നത്ഥി, ഏസാ മേ സച്ചപാരമീ’’തി.

കുമ്ഭീലോ പന തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ വാനരിന്ദേന അതിഅച്ഛേരകം കത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭോ വാനരിന്ദ, ഇമസ്മിം ലോകേ ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ അമിത്തേ അഭിഭവതി, തേ സബ്ബേപി തുയ്ഹം അബ്ഭന്തരേ അത്ഥി മഞ്ഞേ’’തി ആഹ –

‘‘യസ്സേതേ ചതുരോ ധമ്മാ, വാനരിന്ദ, യഥാ തവ;

സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൪൭);

തത്ഥ യസ്സാതി യസ്സ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ. ഏതേതി ഇദാനി വത്തബ്ബേ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതി. ചതുരോ ധമ്മാതി ചത്താരോ ഗുണാ. സച്ചന്തി വചീസച്ചം, ‘‘മമ സന്തികം ആഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ മുസാവാദം അകത്വാ ആഗതോ ഏവാതി ഏതം തേ വചീസച്ചം. ധമ്മോതി വിചാരണപഞ്ഞാ, ‘‘ഏവം കതേ ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി പവത്താ തേ ഏസാ വിചാരണപഞ്ഞാ. ധിതീതി അബ്ബോച്ഛിന്നം വീരിയം വുച്ചതി, ഏതമ്പി തേ അത്ഥി. ചാഗോതി അത്തപരിച്ചാഗോ, ത്വം അത്താനം പരിച്ചജിത്വാ മമ സന്തികം ആഗതോ, യം പനാഹം ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖിം, മയ്ഹമേവേസ ദോസോ. ദിട്ഠന്തി പച്ചാമിത്തം. സോ അതിവത്തതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാ തവ ഏവം ഏതേ ചത്താരോ ധമ്മാ അത്ഥി, സോ യഥാ മം ത്വം അജ്ജ അതിക്കന്തോ, തഥേവ അത്തനോ പച്ചാമിത്തം അതിക്കമതി അഭിഭവതീതി.

ഏവം കുമ്ഭീലോ ബോധിസത്തം പസംസിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗതോ. തദാ കുമ്ഭീലോ ദേവദത്തോ അഹോസി, തസ്സ ഭരിയാ ചിഞ്ചമാണവികാ, കപിരാജാ പന ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സേസപാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ ഉദകസ്സ പാസാണസ്സ ച പമാണവവത്ഥാനേന ഇദാനി പാസാണോ ഉച്ചതരോ ഖായതീതി പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന പാസാണസ്സ ഉപരി സുസുമാരസ്സ നിപന്നഭാവജാനനം, പാസാണേന കഥനാപദേസേന തസ്സത്ഥസ്സ നിച്ഛയഗമനം, സുസുമാരസ്സ ഉപരി അക്കമിത്വാ സഹസാ പരതീരേ പതിട്ഠാനവസേന സീഘകാരിതായ തസ്സ മഹതാ പാപതോ പരിമോചനം, അത്തനോ ജീവിതരക്ഖണം, സച്ചവാചാനുരക്ഖണഞ്ചാതി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

കപിരാജചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.