൩. യുധഞ്ജയവഗ്ഗോ

൧. യുധഞ്ജയചരിയാവണ്ണനാ

൧. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അമിതയസോതി അപരിമിതപരിവാരവിഭവോ. രാജപുത്തോ യുധഞ്ജയോതി രമ്മനഗരേ സബ്ബദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ പുത്തോ നാമേന യുധഞ്ജയോ നാമ.

അയഞ്ഹി ബാരാണസീ ഉദയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൩൭ ആദയോ) സുരുന്ധനനഗരം നാമ ജാതാ. ചൂളസുതസോമജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൯൫ ആദയോ) സുദസ്സനം നാമ, സോണനന്ദജാതകേ (ജാ. ൨.൨൦.൯൨ ആദയോ) ബ്രഹ്മവഡ്ഢനം നാമ, ഖണ്ഡഹാലജാതകേ(ജാ. ൨.൨൨.൯൮൨ ആദയോ) പുപ്ഫവതീ നാമ, ഇമസ്മിം പന യുധഞ്ജയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൭൩ ആദയോ) രമ്മനഗരം നാമ അഹോസി, ഏവമസ്സ കദാചി നാമം പരിവത്തതി. തേന വുത്തം – ‘‘രാജപുത്തോതി രമ്മനഗരേ സബ്ബദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ പുത്തോ’’തി. തസ്സ പന രഞ്ഞോ പുത്തസഹസ്സം അഹോസി. ബോധിസത്തോ ജേട്ഠപുത്തോ, തസ്സ രാജാ ഉപരജ്ജം അദാസി. സോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദിവസേ ദിവസേ മഹാദാനം പവത്തേസി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ബോധിസത്തോ ഏകദിവസം പാതോവ രഥവരം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തേന സിരിവിഭവേന ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖഗ്ഗതിണഗ്ഗസാഖഗ്ഗമക്കടകസുത്തജാലാദീസു മുത്താജാലാകാരേന ലഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ സാരഥി, കിം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏതേ, ദേവ, ഹിമസമയേ പതനകഉസ്സാവബിന്ദൂ നാമാ’’തി സുത്വാ ദിവസഭാഗം ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ സായന്ഹകാലേ പച്ചാഗച്ഛന്തോ തേ അദിസ്വാ ‘‘സമ്മ സാരഥി, കഹം തേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ, ന തേ ഇദാനി പസ്സാമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദേവ, സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ സബ്ബേ ഭിജ്ജിത്വാ വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി സുത്വാ ‘‘യഥാ ഇമേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, ഏവം ഇമേസം സത്താനം ജീവിതസങ്ഖാരാപി തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദുസദിസാവ, തസ്മാ മയാ ബ്യാധിജരാമരണേഹി അപീളിതേനേവ മാതാപിതരോ ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി ഉസ്സാവബിന്ദുമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ആദിത്തേ വിയ തയോ ഭവേ പസ്സന്തോ അത്തനോ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ അലങ്കതപടിയത്തായ വിനിച്ഛയസാലായ നിസിന്നസ്സ പിതു സന്തികമേവ ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം –

‘‘ഉസ്സാവബിന്ദും സൂരിയാതപേ, പതിതം ദിസ്വാന സംവിജിം.

൨. ‘‘തഞ്ഞേവാധിപതിം കത്വാ, സംവേഗമനുബ്രൂഹയിം;

മാതാപിതൂ ച വന്ദിത്വാ, പബ്ബജ്ജമനുയാചഹ’’ന്തി.

തത്ഥ സൂരിയാതപേതി സൂരിയാതപഹേതു, സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സനിമിത്തം. ‘‘സൂരിയാതപേനാ’’തിപി പാഠോ. പതിതം ദിസ്വാനാതി വിനട്ഠം പസ്സിത്വാ, പുബ്ബേ രുക്ഖഗ്ഗാദീസു മുത്താജാലാദിആകാരേന ലഗ്ഗം ഹുത്വാ ദിസ്സമാനം സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന വിനട്ഠം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ. സംവിജിന്തി യഥാ ഏതാനി, ഏവം സത്താനം ജീവിതാനിപി ലഹും ലഹും ഭിജ്ജമാനസഭാവാനീതി അനിച്ചതാമനസികാരവസേന സംവേഗമാപജ്ജിം.

തഞ്ഞേവാധിപതിം കത്വാ, സംവേഗമനുബ്രൂഹയിന്തി തഞ്ഞേവ ഉസ്സാവബിന്ദൂനം അനിച്ചതം അധിപതിം മുഖം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ തഥേവ സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഇത്തരട്ഠിതികതം പരിത്തകാലതം മനസികരോന്തോ ഏകവാരം ഉപ്പന്നം സംവേഗം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനേന അനുവഡ്ഢേസിം. പബ്ബജ്ജമനുയാചഹന്തി ‘‘തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ വിയ ന ചിരട്ഠിതികേ സത്താനം ജീവിതേ മയാ ബ്യാധിജരാമരണേഹി അനഭിഭൂതേനേവ പബ്ബജിത്വാ യത്ഥ ഏതാനി ന സന്തി, തം അമതം മഹാനിബ്ബാനം ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ മാതാപിതരോ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഥാ’’തി തേ അഹം പബ്ബജ്ജം യാചിം. ഏവം മഹാസത്തേന പബ്ബജ്ജായ യാചിതായ സകലനഗരേ മഹന്തം കോലാഹലമഹോസി – ‘‘ഉപരാജാ കിര യുധഞ്ജയോ പബ്ബജിതുകാമോ’’തി.

തേന ച സമയേന കാസിരട്ഠവാസിനോ രാജാനം ദട്ഠും ആഗന്ത്വാ രമ്മകേ പടിവസന്തി. തേ സബ്ബേപി സന്നിപതിംസു. ഇതി സപരിസോ രാജാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച ബോധിസത്തസ്സ മാതാ ദേവീ ച സബ്ബേ ച ഓരോധാ മഹാസത്തം ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത കുമാര, പബ്ബജീ’’തി നിവാരേസും. തത്ഥ രാജാ ‘‘സചേ തേ കാമേഹി ഊനം, അഹം തേ പരിപൂരയാമി, അജ്ജേവ രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി ആഹ. തസ്സ മഹാസത്തോ –

‘‘മാ മം ദേവ നിവാരേഹി, പബ്ബജന്തം രഥേസഭ;

മാഹം കാമേഹി സമ്മത്തോ, ജരായ വസമന്വഗൂ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൭൭) –

അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഛന്ദമേവ വത്വാ തം സുത്വാ സദ്ധിം ഓരോധേഹി മാതുയാ കരുണം പരിദേവന്തിയാ –

‘‘ഉസ്സാവോവ തിണഗ്ഗമ്ഹി, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

ഏവമായു മനുസ്സാനം, മാ മം അമ്മ നിവാരയാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൭൯) –

അത്തനോ പബ്ബജ്ജാകാരണം കഥേത്വാ നാനപ്പകാരം തേഹി യാചിയമാനോപി അഭിസംവഡ്ഢമാനസംവേഗത്താ അനോസക്കിതമാനസോ പിയതരേ മഹതി ഞാതിപരിവട്ടേ ഉളാരേ രാജിസ്സരിയേ ച നിരപേക്ഖചിത്തോ പബ്ബജി. തേന വുത്തം –

൩. ‘‘യാചന്തി മം പഞ്ജലികാ, സനേഗമാ സരട്ഠകാ;

അജ്ജേവ പുത്ത പടിപജ്ജ, ഇദ്ധം ഫീതം മഹാമഹിം.

൪. ‘‘സരാജകേ സഹോരോധേ, സനേഗമേ സരട്ഠകേ;

കരുണം പരിദേവന്തേ, അനപേക്ഖോ പരിച്ചജി’’ന്തി.

തത്ഥ പഞ്ജലികാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലികാ. സനേഗമാ സരട്ഠകാതി നേഗമേഹി ചേവ രട്ഠവാസീഹി ച സദ്ധിം സബ്ബേ രാജപുരിസാ ‘‘മാ ഖോ, ത്വം ദേവ, പബ്ബജീ’’തി മം യാചന്തി. മാതാപിതരോ പന അജ്ജേവ പുത്ത പടിപജ്ജ, ഗാമനിഗമരാജധാനിഅഭിവുദ്ധിയാ വേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച, ഇദ്ധം വിഭവസാരസമ്പത്തിയാ സസ്സാദിനിപ്ഫത്തിയാ ച, ഫീതം ഇമം മഹാമഹിം അനുസാസ, ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജം കാരേഹീതി യാചന്തി. ഏവം പന സഹ രഞ്ഞാതി സരാജകേ, തഥാ സഹോരോധേ സനേഗമേ സരട്ഠകേ മഹാജനേ യഥാ സുണന്താനമ്പി പഗേവ പസ്സന്താനം മഹന്തം കാരുഞ്ഞം ഹോതി, ഏവം കരുണം പരിദേവന്തേ തത്ഥ തത്ഥ അനപേക്ഖോ അലഗ്ഗചിത്തോ ‘‘അഹം തദാ പബ്ബജി’’ന്തി ദസ്സേതി.

൫-൬. ഇദാനി യദത്ഥം ചക്കവത്തിസിരിസദിസം രജ്ജസിരിം പിയതരേ ഞാതിബന്ധവേ പഹായ സിനിദ്ധം പരിഗ്ഗഹപരിജനം ലോകാഭിമതം മഹന്തം യസഞ്ച നിരപേക്ഖോ പരിച്ചജിന്തി ദസ്സേതും ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ കേവലന്തി അനവസേസം ഇത്ഥാഗാരം സമുദ്ദപരിയന്തഞ്ച പഥവിം പബ്ബജ്ജാധിപ്പായേന ചജമാനോ ഏവം മേ സമ്മാസമ്ബോധി സക്കാ അധിഗന്തുന്തി ബോധിയായേവ കാരണാ ന കിഞ്ചി ചിന്തേസിം, ന തത്ഥ ഈസകം ലഗ്ഗം ജനേസിന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ മാതാപിതരോ തഞ്ച മഹായസം രജ്ജഞ്ച മേ ന ദേസ്സം, പിയമേവ, തതോ പന സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ മയ്ഹം പിയതരം, തസ്മാ മാതാദീഹി സദ്ധിം രജ്ജം അഹം തദാ പരിച്ചജിന്തി.

തദേതം സബ്ബം പരിച്ചജിത്വാ പബ്ബജ്ജായ മഹാസത്തേ നിക്ഖമന്തേ തസ്സ കനിട്ഠഭാതാ യുധിട്ഠിലകുമാരോ നാമ പിതരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ ബോധിസത്തം അനുബന്ധി. തേ ഉഭോപി നഗരാ നിക്ഖമ്മ മഹാജനം നിവത്തേത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ മനോരമേ ഠാനേ അസ്സമപദം കത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ വനമൂലഫലാദീഹി യാവജീവം യാപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായനാ അഹേസും. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉഭോ കുമാരാ പബ്ബജിതാ, യുധഞ്ജയോ യുധിട്ഠിലോ;

പഹായ മാതാപിതരോ, സങ്ഗം ഛേത്വാന മച്ചുനോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൮൩);

തത്ഥ സങ്ഗം ഛേത്വാന മച്ചുനോതി മച്ചുമാരസ്സ സഹകാരികാരണഭൂതത്താ സന്തകം രാഗദോസമോഹസങ്ഗം വിക്ഖമ്ഭനവസേന ഛിന്ദിത്വാ ഉഭോപി പബ്ബജിതാതി.

തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും, യുധിട്ഠിലകുമാരോ ആനന്ദത്ഥേരോ, യുധഞ്ജയോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ പവത്തിതമഹാദാനാനി ചേവ രജ്ജാദിപരിച്ചാഗോ ച ദാനപാരമീ, കായവചീസംവരോ സീലപാരമീ, പബ്ബജ്ജാ ച ഝാനാധിഗമോ ച നേക്ഖമ്മപാരമീ, അനിച്ചതോ മനസികാരം ആദിം കത്വാ അഭിഞ്ഞാധിഗമപരിയോസാനാ പഞ്ഞാ ദാനാദീനം ഉപകാരാനുപകാരധമ്മപരിഗ്ഗണ്ഹനപഞ്ഞാ ച പഞ്ഞാപാരമീ, സബ്ബത്ഥ തദത്ഥസാധനം വീരിയം വീരിയപാരമീ, ഞാണഖന്തി അധിവാസനഖന്തി ച ഖന്തിപാരമീ, പടിഞ്ഞായ അവിസംവാദനം സച്ചപാരമീ, സബ്ബത്ഥ അചലസമാദാനാധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനപാരമീ, സബ്ബസത്തേസു ഹിതചിത്തതായ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന ച മേത്താപാരമീ, സത്തസങ്ഖാരകതവിപ്പകാരഉപേക്ഖനവസേന ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരവസേന ച ഉപേക്ഖാപാരമീതി ദസ പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി. വിസേസതോ പന നേക്ഖമ്മപാരമീതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ അകിത്തിചരിയായം വിയ ഇധാപി മഹാപുരിസസ്സ അച്ഛരിയഗുണാ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

യുധഞ്ജയചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സോമനസ്സചരിയാവണ്ണനാ

൭. ദുതിയേ ഇന്ദപത്ഥേ പുരുത്തമേതി ഏവംനാമകേ നഗരവരേ. കാമിതോതി മാതാപിതുആദീഹി ‘‘അഹോ വത ഏകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ഏവം ചിരകാലേ പത്ഥിതോ. ദയിതോതി പിയായിതോ. സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോതി ‘‘സോമനസ്സോ’’തി ഏവം പകാസനാമോ.

൮. സീലവാതി ദസകുസലകമ്മപഥസീലേന ചേവ ആചാരസീലേന ച സമന്നാഗതോ. ഗുണസമ്പന്നോതി സദ്ധാബാഹുസച്ചാദിഗുണേഹി ഉപേതോ, പരിപുണ്ണോ വാ. കല്യാണപടിഭാനവാതി തംതംഇതികത്തബ്ബസാധനേന ഉപായകോസല്ലസങ്ഖാതേന ച സുന്ദരേന പടിഭാനേന സമന്നാഗതോ. വുഡ്ഢാപചായീതി മാതാപിതരോ കുലേ ജേട്ഠാതി ഏവം യേ ജാതിവുഡ്ഢാ, യേ ച സീലാദിഗുണേഹി വുഡ്ഢാ, തേസം അപചായനസീലോ. ഹിരീമാതി പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ഹിരിയാ സമന്നാഗതോ. സങ്ഗഹേസു ച കോവിദോതി ദാനപിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി യഥാരഹം സത്താനം സങ്ഗണ്ഹനേസു കുസലോ. ഏവരൂപോ രേണുസ്സ നാമ കുരുരാജസ്സ പുത്തോ സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോ യദാ ഹോമീതി സമ്ബന്ധോ.

൯. തസ്സ രഞ്ഞോ പതികരോതി തേന കുരുരാജേന പതി അഭിക്ഖണം ഉപകത്തബ്ബഭാവേന പതികരോ വല്ലഭോ. കുഹകതാപസോതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനലക്ഖണേന കോഹഞ്ഞേന ജീവിതകപ്പനകോ ഏകോ താപസോ, തസ്സ രഞ്ഞോ സക്കാതബ്ബോ അഹോസി. ആരാമന്തി ഫലാരാമം, യത്ഥ ഏളാലുകലാബുകുമ്ഭണ്ഡതിപുസാദിവല്ലിഫലാനി ചേവ തണ്ഡുലേയ്യകാദിസാകഞ്ച രോപീയതി. മാലാവച്ഛന്തി ജാതിഅതിമുത്തകാദിപുപ്ഫഗച്ഛം, തേന പുപ്ഫാരാമം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ആരാമം കത്വാ തത്ഥ മാലാവച്ഛഞ്ച യഥാവുത്തഫലവച്ഛഞ്ച രോപേത്വാ തതോ ലദ്ധധനം സംഹരിത്വാ ഠപേന്തോ ജീവതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – തദാ മഹാരക്ഖിതോ നാമ താപസോ പഞ്ചസതതാപസപരിവാരോ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഇന്ദപത്ഥനഗരം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ സപരിസോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ രാജദ്വാരം പാപുണി. രാജാ ഇസിഗണം ദിസ്വാ ഇരിയാപഥേ പസന്നോ അലങ്കതമഹാതലേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേനാഹാരേന പരിവിസിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം വസ്സാരത്തം മമ ഉയ്യാനേയേവ വസഥാ’’തി വത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വസനട്ഠാനാനി കാരേത്വാ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ ദത്വാ നിക്ഖമി. തതോ പട്ഠായ സബ്ബേപി തേ രാജനിവേസനേ ഭുഞ്ജന്തി.

രാജാ പന അപുത്തകോ പുത്തേ പത്ഥേതി, പുത്താ നുപ്പജ്ജന്തി. വസ്സാരത്തച്ചയേന മഹാരക്ഖിതോ ‘‘ഹിമവന്തം ഗമിസ്സാമാ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ രഞ്ഞാ കതസക്കാരസമ്മാനോ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ മജ്ഝന്ഹികസമയേ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഏകസ്സ സന്ദച്ഛായസ്സ രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ സപരിസോ നിസീദി. താപസാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘രാജാ അപുത്തകോ, സാധു വതസ്സ സചേ രാജപുത്തം ലഭേയ്യാ’’തി. മഹാരക്ഖിതോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി നു ഖോ രഞ്ഞോ പുത്തോ, ഉദാഹു നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ ചിന്തയിത്ഥ, അജ്ജ പച്ചൂസകാലേ ഏകോ ദേവപുത്തോ ചവിത്വാ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ആഹ.

തം സുത്വാ ഏകോ കൂടജടിലോ ‘‘ഇദാനി രാജകുലൂപകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താപസാനം ഗമനകാലേ ഗിലാനാലയം കത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. മഹാരക്ഖിതോ തസ്സ നിപന്നകാരണം ഞത്വാ ‘‘യദാ സക്കോസി, തദാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ഇസിഗണം ആദായ ഹിമവന്തമേവ ഗതോ. കുഹകോ നിവത്തിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘മഹാരക്ഖിതസ്സ ഉപട്ഠാകതാപസോ ആഗതോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേത്വാ രഞ്ഞാ വേഗേന പക്കോസാപിതോ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. രാജാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഇസീനം ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അതിഖിപ്പം നിവത്തിത്ഥ, കേനത്ഥേന ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ.

മഹാരാജ, ഇസിഗണോ സുഖനിസിന്നോ ‘‘സാധു വതസ്സ സചേ രഞ്ഞോ വംസാനുരക്ഖകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസി. അഹം തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി നു ഖോ രഞ്ഞോ പുത്തോ, ഉദാഹു നോ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ‘‘മഹിദ്ധികോ ദേവപുത്തോ ചവിത്വാ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുധമ്മായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘അജാനന്താ ഗബ്ഭം നാസേയ്യും, ആചിക്ഖിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി തുമ്ഹാകം കഥനത്ഥായ ആഗതോ, കഥിതം വോ മയാ, ഗച്ഛാമഹ’’ന്തി. രാജാ ‘‘ഭന്തേ, ന സക്കാ ഗന്തു’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ പസന്നചിത്തോ കുഹകതാപസം ഉയ്യാനം നേത്വാ വസനട്ഠാനം സംവിദഹിത്വാ അദാസി. സോ തതോ പട്ഠായ രാജകുലേ ഭുഞ്ജന്തോ വസതി, ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുകോ’’ത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി.

തദാ ബോധിസത്തോ താവതിംസഭവനതോ ചവിത്വാ തത്ഥ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ജാതസ്സ ച നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘സോമനസ്സോ’’തി നാമം കരിംസു. സോ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢതി. കുഹകതാപസോപി ഉയ്യാനസ്സ ഏകപസ്സേ നാനപ്പകാരം സൂപേയ്യസാകഞ്ച ഫലവല്ലിആദയോ ച രോപേത്വാ പണ്ണികാനം ഹത്ഥേ വിക്കിണന്തോ ധനം സംഹരതി. അഥ ബോധിസത്തസ്സ സത്തവസ്സികകാലേ രഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ ‘‘താത, ദിബ്ബചക്ഖുതാപസേ മാ പമജ്ജാ’’തി കുമാരം പടിച്ഛാപേത്വാ പച്ചന്തം വൂപസമേതും ഗതോ.

൧൦-൧൩. അഥേകദിവസം കുമാരോ ‘‘ജടിലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കൂടജടിലം ഏകം ഗന്ധികകാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ദ്വേ ഘടേ ഗഹേത്വാ സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം സിഞ്ചന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം കൂടജടിലോ അത്തനോ സമണധമ്മം അകത്വാ പണ്ണികകമ്മം കരോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കിം കരോസി പണ്ണികഗഹപതികാ’’തി തം ലജ്ജാപേത്വാ അവന്ദിത്വാ ഏവ നിക്ഖമി.

കൂടജടിലോ ‘‘അയം ഇദാനേവ ഏവരൂപോ, പച്ഛാ ‘കോ ജാനാതി കിം കരിസ്സതീ’തി ഇദാനേവ നം നാസേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ ആഗമനകാലേ പാസാണഫലകം ഏകമന്തം ഖിപിത്വാ പാനീയഘടം ഭിന്ദിത്വാ പണ്ണസാലായ തിണാനി വികിരിത്വാ സരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ സസീസം പാരുപിത്വാ മഹാദുക്ഖപ്പത്തോ വിയ മഞ്ചേ നിപജ്ജി. രാജാ ആഗന്ത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ നിവേസനം അപവിസിത്വാവ ‘‘മമ സാമികം ദിബ്ബചക്ഖുകം പസ്സിസ്സാമീ’’തി പണ്ണസാലദ്വാരം ഗന്ത്വാ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി അന്തോ പവിസിത്വാ തം നിപന്നകം ദിസ്വാ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ പുച്ഛി – ‘‘കേന, ത്വം ഭന്തേ, ഏവം വിഹേഠിതോ, കമജ്ജ യമലോകം നേമി, തം മേ സീഘം ആചിക്ഖാ’’തി.

തം സുത്വാ കൂടജടിലോ നിത്ഥുനന്തോ ഉട്ഠായ ദിട്ഠോ, മഹാരാജ, ത്വം മേ, പസ്സിത്വാ തയി വിസ്സാസേന അഹം ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, തവ പുത്തേനമ്ഹി ഏവം വിഹേഠിതോതി. തം സുത്വാ രാജാ ചോരഘാതകേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ കുമാരസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ സരീരഞ്ചസ്സ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ രഥിയാ രഥിയം വികിരഥാ’’തി. തേ മാതരാ അലങ്കരിത്വാ അത്തനോ അങ്കേ നിസീദാപിതം കുമാരം ആകഡ്ഢിംസു – ‘‘രഞ്ഞാ തേ വധോ ആണത്തോ’’തി. കുമാരോ മരണഭയതജ്ജിതോ മാതു അങ്കതോ വുട്ഠായ – ‘‘രഞ്ഞോ മം ദസ്സേഥ, സന്തി രാജകിച്ചാനീ’’തി ആഹ. തേ കുമാരസ്സ വചനം സുത്വാ മാരേതും അവിസഹന്താ ഗോണം വിയ രജ്ജുയാ പരികഡ്ഢന്താ നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. തേന വുത്തം ‘‘തമഹം ദിസ്വാന കുഹക’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ഥുസരാസിംവ അതണ്ഡുലന്തി തണ്ഡുലകണേഹി വിരഹിതം ഥുസരാസിം വിയ, ദുമംവ രുക്ഖം വിയ, അന്തോ മഹാസുസിരം. കദലിംവ അസാരകം സീലാദിസാരരഹിതം താപസം അഹം ദിസ്വാ നത്ഥി ഇമസ്സ സതം സാധൂനം ഝാനാദിധമ്മോ. കസ്മാ? സാമഞ്ഞാ സമണഭാവാ സീലമത്തതോപി അപഗതോ പരിഹീനോ അയം, തഥാ ഹി അയം ഹിരീസുക്കധമ്മജഹിതോ പജഹിതഹിരിസങ്ഖാതസുക്കധമ്മോ. ജീവിതവുത്തികാരണാതി ‘‘കേവലം ജീവിതസ്സേവ ഹേതു അയം താപസലിങ്ഗേന ചരതീ’’തി ചിന്തേസിന്തി ദസ്സേതി. പരന്തിഹീതി പരന്തോ പച്ചന്തോ നിവാസഭൂതോ ഏതേസം അത്ഥീതി പരന്തിനോ, സീമന്തരികവാസിനോ. തേഹി പരന്തീഹി അടവികേഹി പച്ചന്തദേസോ ഖോഭിതോ അഹോസി. തം പച്ചന്തകോപം നിസേധേതും വൂപസമേതും ഗച്ഛന്തോ മമ പിതാ കുരുരാജാ ‘‘താത സോമനസ്സകുമാര, മയ്ഹം സാമികം ഉഗ്ഗതാപനം ഘോരതപം പരമസന്തിന്ദ്രിയം ജടിലം മാ പമജ്ജി. സോ ഹി അമ്ഹാകം സബ്ബകാമദദോ, തസ്മാ യദിച്ഛകം ചിത്തരുചിയം തസ്സ ചിത്താനുകൂലം പവത്തേഹി അനുവത്തേഹീ’’തി തദാ മം അനുസാസീതി ദസ്സേതി.

൧൪. തമഹം ഗന്ത്വാനുപട്ഠാനന്തി പിതു വചനം അനതിക്കന്തോ തം കൂടതാപസം ഉപട്ഠാനത്ഥം ഗന്ത്വാ തം സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം ആസിഞ്ചന്തം ദിസ്വാ ‘‘പണ്ണികോ അയ’’ന്തി ച ഞത്വാ കച്ചി തേ, ഗഹപതി, കുസലന്തി, ഗഹപതി, തേ സരീരസ്സ കച്ചി കുസലം കുസലമേവ, തഥാ ഹി സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം ആസിഞ്ചസി. കിം വാ തവ ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ ആഹരീയതു, തഥാ ഹി പണ്ണികവുത്തിം അനുതിട്ഠസീതി ഇദം വചനം അഭാസിം.

൧൫. തേന സോ കുപിതോ ആസീതി തേന മയാ വുത്തഗഹപതിവാദേന സോ മാനനിസ്സിതോ മാനം അല്ലീനോ കുഹകോ മയ്ഹം കുപിതോ കുദ്ധോ അഹോസി. കുദ്ധോ ച സമാനോ ‘‘ഘാതാപേമി തുവം അജ്ജ, രട്ഠാ പബ്ബാജയാമി വാ’’തി ആഹ.

തത്ഥ തുവം അജ്ജാതി, ത്വം അജ്ജ, ഇദാനിയേവ രഞ്ഞോ ആഗതകാലേതി അത്ഥോ.

൧൬. നിസേധയിത്വാ പച്ചന്തന്തി പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ നഗരം അപവിട്ഠോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കുഹകം കുഹകതാപസം കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, സമ്മാനോ തേ പവത്തിതോതി കുമാരേന തേ സമ്മാനോ പവത്തിതോ അഹോസി.

൧൭. കുമാരോ യഥാ നാസിയോതി യഥാ കുമാരോ നാസിയോ നാസേതബ്ബോ ഘാതാപേതബ്ബോ, തഥാ സോ പാപോ തസ്സ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖി. ആണാപേസീതി മയ്ഹം സാമികേ ഇമസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖുതാപസേ സതി കിം മമ ന നിപ്ഫജ്ജതി, തസ്മാ പുത്തേന മേ അത്ഥോ നത്ഥി, തതോപി അയമേവ സേയ്യോതി ചിന്തേത്വാ ആണാപേസി.

൧൮. കിന്തി? സീസം തത്ഥേവ ഛിന്ദിത്വാതി യസ്മിം ഠാനേ തം കുമാരം പസ്സഥ, തത്ഥേവ തസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ സരീരഞ്ചസ്സ കത്വാന ചതുഖണ്ഡികം ചതുരോ ഖണ്ഡേ കത്വാ രഥിയാ രഥിയം നീയന്താ വീഥിതോ വീഥിം വിക്ഖിപന്താ ദസ്സേഥ. കസ്മാ? സാ ഗതി ജടിലഹീളിതാതി യേഹി അയം ജടിലോ ഹീളിതോ, തേസം ജടിലഹീളിതാനം സാ ഗതി സാ നിപ്ഫത്തി സോ വിപാകോതി. ജടിലഹീളിതാതി വാ ജടിലഹീളനഹേതു സാ തസ്സ നിപ്ഫത്തീതി ഏവഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൯. തത്ഥാതി തസ്സ രഞ്ഞോ ആണായം, തസ്മിം വാ താപസസ്സ പരിഭവേ. കാരണികാതി ഘാതകാ, ചോരഘാതകാതി അത്ഥോ. ചണ്ഡാതി കുരൂരാ. ലുദ്ദാതി സുദാരുണാ. അകാരുണാതി തസ്സേവ വേവചനം കതം. ‘‘അകരുണാ’’തിപി പാളി, നിക്കരുണാതി അത്ഥോ. മാതു അങ്കേ നിസിന്നസ്സാതി മമ മാതു സുധമ്മായ ദേവിയാ ഉച്ഛങ്ഗേ നിസിന്നസ്സ. ‘‘നിസിന്നസ്സാ’’തി അനാദരേ സാമിവചനം. ആകഡ്ഢിത്വാ നയന്തി മന്തി മാതരാ അലങ്കരിത്വാ അത്തനോ അങ്കേ നിസീദാപിതം മം രാജാണായ തേ ചോരഘാതകാ ഗോണം വിയ രജ്ജുയാ ആകഡ്ഢിത്വാ ആഘാതനം നയന്തി. കുമാരേ പന നീയമാനേ ദാസിഗണപരിവുതാ സദ്ധിം ഓരോധേഹി സുധമ്മാ ദേവീ നാഗരാപി ‘‘മയം നിരപരാധം കുമാരം മാരേതും ന ദസ്സാമാ’’തി തേന സദ്ധിംയേവ അഗമംസു.

൨൦. ബന്ധതം ഗാള്ഹബന്ധനന്തി ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധന്താനം തേസം കാരണികപുരിസാനം. രാജകിരിയാനി അത്ഥി മേതി മയാ രഞ്ഞോ വത്തബ്ബാനി രാജകിച്ചാനി അത്ഥി. തസ്മാ രഞ്ഞോ ദസ്സേഥ മം ഖിപ്പന്തി തേസം അഹം ഏവം വചനം അവചം.

൨൧. രഞ്ഞോ ദസ്സയിംസു, പാപസ്സ പാപസേവിനോതി അത്തനാ പാപസീലസ്സ ലാമകാചാരസ്സ കൂടതാപസസ്സ സേവനതോ പാപസേവിനോ രഞ്ഞോ മം ദസ്സയിംസു. ദിസ്വാന തം സഞ്ഞാപേസിന്തി തം മമ പിതരം കുരുരാജാനം പസ്സിത്വാ ‘‘കസ്മാ മം, ദേവ, മാരാപേസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘കസ്മാ ച പന ത്വം മയ്ഹം സാമികം ദിബ്ബചക്ഖുതാപസം ഗഹപതിവാദേന സമുദാചരി. ഇദഞ്ചിദഞ്ച വിപ്പകാരം കരീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവ, ഗഹപതിഞ്ഞേവ ‘ഗഹപതീ’തി വദന്തസ്സ കോ മയ്ഹം ദോസോ’’തി വത്വാ തസ്സ നാനാവിധാനി മാലാവച്ഛാനി രോപേത്വാ പുപ്ഫപണ്ണഫലാഫലാദീനം വിക്കിണനം ഹത്ഥതോ ചസ്സ താനി ദേവസികം വിക്കിണന്തേഹി മാലാകാരപണ്ണികേഹി സദ്ദഹാപേത്വാ ‘‘മാലാവത്ഥുപണ്ണവത്ഥൂനി ഉപധാരേഥാ’’തി വത്വാ പണ്ണസാലഞ്ചസ്സ പവിസിത്വാ പുപ്ഫാദിവിക്കിയലദ്ധം കഹാപണകഭണ്ഡികം അത്തനോ പുരിസേഹി നീഹരാപേത്വാ രാജാനം സഞ്ഞാപേസിം തസ്സ കൂടതാപസഭാവം ജാനാപേസിം. മമഞ്ച വസമാനയിന്തി തേന സഞ്ഞാപനേന ‘‘സച്ചം ഖോ പന കുമാരോ വദതി, അയം കൂടതാപസോ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛോ വിയ ഹുത്വാ ഇദാനി മഹാപരിഗ്ഗഹോ ജാതോ’’തി യഥാ തസ്മിം നിബ്ബിന്നോ മമ വസേ വത്തതി, ഏവം രാജാനം മമ വസമാനേസിം.

തതോ മഹാസത്തോ ‘‘ഏവരൂപസ്സ ബാലസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികേ വസനതോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബജിതും യുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛി – ‘‘ന മേ, മഹാരാജ, ഇധ വാസേന അത്ഥോ, അനുജാനാഥ മം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. രാജാ ‘‘താത, മയാ അനുപധാരേത്വാവ തേ വധോ ആണത്തോ, ഖമ മയ്ഹം അപരാധ’’ന്തി മഹാസത്തം ഖമാപേത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഇമം രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘ദേവ, കിമത്ഥി മാനുസകേസു ഭോഗേസു, അഹം പുബ്ബേ ദീഘരത്തം ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയോ അനുഭവിം, ന തത്ഥാപി മേ സങ്ഗോ, പബ്ബജിസ്സാമേവാഹം, ന താദിസസ്സ ബാലസ്സ പരനേയ്യബുദ്ധിനോ സന്തികേ വസാമീ’’തി വത്വാ തം ഓവദന്തോ –

‘‘അനിസമ്മ കതം കമ്മം, അനവത്ഥായ ചിന്തിതം;

ഭേസജ്ജസ്സേവ വേഭങ്ഗോ, വിപാകോ ഹോതി പാപകോ.

‘‘നിസമ്മ ച കതം കമ്മം, സമ്മാവത്ഥായ ചിന്തിതം;

ഭേസജ്ജസ്സേവ സമ്പത്തി, വിപാകോ ഹോതി ഭദ്രകോ.

‘‘അലസോ ഗിഹീ കാമഭോഗീ ന സാധു, അസഞ്ഞതോ പബ്ബജിതോ ന സാധു;

രാജാ ന സാധു അനിസമ്മകാരീ, യോ പണ്ഡിതോ കോധനോ തം ന സാധു.

‘‘നിസമ്മ ഖത്തിയോ കയിരാ, നാനിസമ്മ ദിസമ്പതി;

നിസമ്മകാരിനോ രാജ, യസോ കിത്തി ച വഡ്ഢതി.

‘‘നിസമ്മ ദണ്ഡം പണയേയ്യ ഇസ്സരോ, വേഗാ കതം തപ്പതി ഭൂമിപാല;

സമ്മാപണീധീ ച നരസ്സ അത്ഥാ, അനാനുതപ്പാ തേ ഭവന്തി പച്ഛാ.

‘‘അനാനുതപ്പാനി ഹി യേ കരോന്തി, വിഭജ്ജ കമ്മായതനാനി ലോകേ;

വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി സുഖുദ്രയാനി, ഭവന്തി ബുദ്ധാനുമതാനി താനി.

‘‘ആഗച്ഛും ദോവാരികാ ഖഗ്ഗബന്ധാ, കാസാവിയാ ഹന്തു മമം ജനിന്ദ;

മാതുഞ്ച അങ്കസ്മിമഹം നിസിന്നോ, ആകഡ്ഢിതോ സഹസാ തേഹി ദേവ.

‘‘കടുകഞ്ഹി സമ്ബാധം സുകിച്ഛം പത്തോ, മധുരമ്പിയം ജീവിതം ലദ്ധ രാജ;

കിച്ഛേനഹം അജ്ജ വധാ പമുത്തോ, പബ്ബജ്ജമേവാഭിമനോഹമസ്മീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൨൨൭-൨൩൪) –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.

തത്ഥ അനിസമ്മാതി അനുപധാരേത്വാ. അനവത്ഥായാതി അവവത്ഥപേത്വാ. വേഭങ്ഗോതി വിപത്തി. വിപാകോതി നിപ്ഫത്തി. അസഞ്ഞതോതി അസംവുതോ ദുസ്സീലോ. പണയേയ്യാതി പട്ഠപേയ്യ. വേഗാതി വേഗേന സഹസാ. സമ്മാപണീധീ ചാതി സമ്മാപണിധിനാ, യോനിസോ ഠപിതേന ചിത്തേന കതാ നരസ്സ അത്ഥാ പച്ഛാ അനാനുതപ്പാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. വിഭജ്ജാതി ഇമാനി കാതും യുത്താനി, ഇമാനി അയുത്താനീതി ഏവം പഞ്ഞായ വിഭജിത്വാ. കമ്മായതനാനീതി കമ്മാനി. ബുദ്ധാനുമതാനീതി പണ്ഡിതേഹി അനുമതാനി അനവജ്ജാനി ഹോന്തി. കടുകന്തി ദുക്ഖം അസാതം, സമ്ബാധം സുകിച്ഛം മരണഭയം പത്തോമ്ഹി. ലദ്ധാതി അത്തനോ ഞാണബലേന ജീവിതം ലഭിത്വാ. പബ്ബജ്ജമേവാഭിമനോതി പബ്ബജ്ജാഭിമുഖചിത്തോ ഏവാഹമസ്മി.

ഏവം മഹാസത്തേന ധമ്മേ ദേസിതേ രാജാ ദേവിം ആമന്തേസി – ‘‘ദേവി, ത്വം പുത്തം നിവത്തേഹീ’’തി. ദേവീപി കുമാരസ്സ പബ്ബജ്ജമേവ രോചേസി. മഹാസത്തോ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ‘‘സചേ മയ്ഹം ദോസോ അത്ഥി, തം ഖമഥാ’’തി ഖമാപേത്വാ മഹാജനം ആപുച്ഛിത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖോ അഗമാസി. ഗതേ ച പന മഹാസത്തേ മഹാജനോ കൂടജടിലം പോഥേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. ബോധിസത്തോപി സനാഗരേഹി അമച്ചപാരിസജ്ജാദീഹി രാജപുരിസേഹി അസ്സുമുഖേഹി അനുബന്ധിയമാനോ തേ നിവത്തേസി. മനുസ്സേസു നിവത്തേസു മനുസ്സവണ്ണേനാഗന്ത്വാ ദേവതാഹി നീതോ സത്ത പബ്ബതരാജിയോ അതിക്കമിത്വാ ഹിമവന്തേ വിസ്സകമ്മുനാ നിമ്മിതായ പണ്ണസാലായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തേന വുത്തം –

൨൨. ‘‘സോ മം തത്ഥ ഖമാപേസി, മഹാരജ്ജം അദാസി മേ;

സോഹം തമം ദാലയിത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ തമം ദാലയിത്വാതി കാമാദീനവദസ്സനസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം സമ്മോഹതമം വിധമിത്വാ. പബ്ബജിന്തി ഉപാഗച്ഛിം. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം.

൨൩. ഇദാനി യദത്ഥം തദാ തം രാജിസ്സരിയം പരിച്ചത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘ന മേ ദേസ്സ’’ന്തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തനയോവ.

ഏവം പന മഹാസത്തേ പബ്ബജിതേ യാവ സോളസവസ്സകാലാ രാജകുലേ പരിചാരികവേസേന ദേവതായേവ നം ഉപട്ഠഹിംസു. സോ തത്ഥ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

തദാ കുഹകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, മാതാ മഹാമായാ, മഹാരക്ഖിതതാപസോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, സോമനസ്സകുമാരോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ യുധഞ്ജയചരിയായം (ചരിയാ. ൩.൧ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ ദസ പാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ഇധാപി നേക്ഖമ്മപാരമീ അതിസയവതീതി സാ ഏവ ദേസനം ആരുള്ഹാ. തഥാ സത്തവസ്സികകാലേ ഏവ രാജകിച്ചേസു സമത്ഥതാ, തസ്സ താപസസ്സ കൂടജടിലഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹനം, തേന പയുത്തേന രഞ്ഞാ വധേ ആണത്തേ സന്താസാഭാവോ, രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ നാനാനയേഹി തസ്സ സദോസതം അത്തനോ ച നിരപരാധതം മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ പകാസേത്വാ രഞ്ഞോ ച പരനേയ്യബുദ്ധിതം ബാലഭാവഞ്ച പട്ഠപേത്വാ തേന ഖമാപിതേപി തസ്സ സന്തികേ വാസതോ രജ്ജിസ്സരിയതോ ച സംവേഗമാപജ്ജിത്വാ നാനപ്പകാരം യാചിയമാനേനപി ഹത്ഥഗതം രജ്ജസിരിം ഖേളപിണ്ഡം വിയ ഛഡ്ഡേത്വാ കത്ഥചി അലഗ്ഗചിത്തേന ഹുത്വാ പബ്ബജനം, പബ്ബജിത്വാ പവിവേകാരാമേന ഹുത്വാ നചിരസ്സേവ അപ്പകസിരേന ഝാനാഭിഞ്ഞാനിബ്ബത്തനന്തി ഏവമാദയോ മഹാസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

സോമനസ്സചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അയോഘരചരിയാവണ്ണനാ

൨൪. തതിയേ അയോഘരമ്ഹി സംവഡ്ഢോതി അമനുസ്സഉപദ്ദവപരിവജ്ജനത്ഥം ചതുരസ്സസാലവസേന കതേ മഹതി സബ്ബഅയോമയേ ഗേഹേ സംവഡ്ഢോ. നാമേനാസി അയോഘരോതി അയോഘരേ ജാതസംവഡ്ഢഭാവേനേവ ‘‘അയോഘരകുമാരോ’’തി നാമേന പാകടോ അഹോസി.

൨൫-൬. തദാ ഹി കാസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ പുരിമത്തഭാവേ സപത്തി ‘‘തവ ജാതം ജാതം പജം ഖാദേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ യക്ഖിനിയോനിയം നിബ്ബത്താ ഓകാസം ലഭിത്വാ തസ്സാ വിജാതകാലേ ദ്വേ വാരേ പുത്തേ ഖാദി. തതിയവാരേ പന ബോധിസത്തോ തസ്സാ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. രാജാ ‘‘ദേവിയാ ജാതം ജാതം പജം ഏകാ യക്ഖിനീ ഖാദതി, കിം നു ഖോ കാതബ്ബ’’ന്തി മനുസ്സേഹി സമ്മന്തേത്വാ ‘‘അമനുസ്സാ നാമ അയോഘരസ്സ ഭായന്തി, അയോഘരം കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ കമ്മാരേ ആണാപേത്വാ ഥമ്ഭേ ആദിം കത്വാ അയോമയേഹേവ സബ്ബഗേഹസമ്ഭാരേഹി ചതുരസ്സസാലം മഹന്തം അയോഘരം നിട്ഠാപേത്വാ പരിപക്കഗബ്ഭം ദേവിം തത്ഥ വാസേസി. സാ തത്ഥ ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണം പുത്തം വിജായി. ‘‘അയോഘരകുമാരോ’’ത്വേവസ്സ നാമം കരിംസു. തം ധാതീനം ദത്വാ മഹന്തം ആരക്ഖം സംവിദഹിത്വാ രാജാ ദേവിം അന്തേപുരം ആനേസി. യക്ഖിനീപി ഉദകവാരം ഗന്ത്വാ വേസ്സവണസ്സ ഉദകം വഹന്തീ ജീവിതക്ഖയം പത്താ.

മഹാസത്തോ അയോഘരേയേവ വഡ്ഢിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ, തത്ഥേവ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹി. രാജാ പുത്തം സോളസവസ്സുദ്ദേസികം വിദിത്വാ ‘‘രജ്ജമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി അമച്ചേ ആണാപേസി – ‘‘പുത്തം മേ ആനേഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം മങ്ഗലവാരണം ആദായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ കുമാരം അലങ്കരിത്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ നിസീദാപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കാരേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. മഹാസത്തോ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. രാജാ തസ്സ സരീരസോഭം ഓലോകേത്വാ ബലവസിനേഹേന തം ആലിങ്ഗിത്വാ ‘‘അജ്ജേവ മേ പുത്തം അഭിസിഞ്ചഥാ’’തി അമച്ചേ ആണാപേസി. മഹാസത്തോ പിതരം വന്ദിത്വാ ‘‘ന മയ്ഹം രജ്ജേന അത്ഥോ, അഹം പബ്ബജിസ്സാമി, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘ദുക്ഖേന ജീവിതോ ലദ്ധോ’’തിആദി.

തത്ഥ ദുക്ഖേനാതി, താത, തവ ഭാതികാ ദ്വേ ഏകായ യക്ഖിനിയാ ഖാദിതാ, തുയ്ഹം പന തതോ അമനുസ്സഭയതോ നിവാരണത്ഥം കതേന ദുക്ഖേന മഹതാ ആയാസേന ജീവിതോ ലദ്ധോ. സംപീളേ പതിപോസിതോതി നാനാവിധായ അമനുസ്സരക്ഖായ സമ്ബാധേ അയോഘരേ വിജായനകാലതോ പട്ഠായ യാവ സോളസവസ്സുപ്പത്തിയാ സമ്ബാധേ സംവഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. അജ്ജേവ, പുത്ത, പടിപജ്ജ, കേവലം വസുധം ഇമന്തി കഞ്ചനമാലാലങ്കതസ്സ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രതനരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ തീഹി സങ്ഖേഹി അഭിസിഞ്ചിയമാനോ ഇമം കുലസന്തകം കേവലം സകലം സമുദ്ദപരിയന്തം തതോയേവ സഹ രട്ഠേഹീതി സരട്ഠകം സഹ നിഗമേഹി മഹാഗാമേഹീതി സനിഗമം അപരിമിതേന പരിവാരജനേന സദ്ധിം സജനം ഇമം വസുധം മഹാപഥവിം അജ്ജേവ, പുത്ത, പടിപജ്ജ, രജ്ജം കാരേഹീതി അത്ഥോ. വന്ദിത്വാ ഖത്തിയം. അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, ഇദം വചനമബ്രവിന്തി ഖത്തിയം കാസിരാജാനം മമ പിതരം വന്ദിത്വാ തസ്സ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഇദം വചനം അഭാസിം.

൨൭. യേ കേചി മഹിയാ സത്താതി ഇമിസ്സാ മഹാപഥവിയാ യേ കേചി സത്താ നാമ. ഹീനമുക്കട്ഠമജ്ഝിമാതി ലാമകാ ചേവ ഉത്തമാ ച, ഉഭിന്നം വേമജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമാ ച. സകേ ഗേഹേതി സബ്ബേ തേ സകേ ഗേഹേ. സകഞാതിഭീതി സകേഹി ഞാതീഹി സമ്മോദമാനാ വിസ്സട്ഠാ അനുക്കണ്ഠിതാ യഥാവിഭവം വഡ്ഢന്തി.

൨൮. ഇദം ലോകേ ഉത്തരിയന്തി ഇദം പന ഇമസ്മിം ലോകേ അസദിസം, മയ്ഹം ഏവ ആവേണികം. കിം പന തം സംപീളേ മമ പോസനന്തി സമ്ബാധേ മമ സംവഡ്ഢനം. തഥാ ഹി അയോഘരമ്ഹി സംവഡ്ഢോ, അപ്പഭേ ചന്ദസൂരിയേതി ചന്ദസൂരിയാനം പഭാരഹിതേ അയോഘരേ സംവഡ്ഢോമ്ഹീതി സംവഡ്ഢോ അമ്ഹി.

൨൯. പൂതികുണപസമ്പുണ്ണാതി പൂതിഗന്ധനാനപ്പകാരകുണപസമ്പുണ്ണാ ഗൂഥനിരയസദിസാ. മാതു കുച്ഛിതോ ജീവിതസംസയേ വത്തമാനേ കഥം മുച്ചിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ. തതോ ഘോരതരേതി തതോപി ഗബ്ഭവാസതോ ദാരുണതരേ, അവിസ്സട്ഠവാസേന ദുക്ഖേ. പക്ഖിത്തയോഘരേതി പക്ഖിത്തോ അയോഘരേ, ബന്ധനാഗാരേ ഠപിതോ വിയ അഹോസിന്തി ദസ്സേതി.

൩൦. യദിഹന്തി ഏത്ഥ യദീതി നിപാതമത്തം. താദിസന്തി യാദിസം പുബ്ബേ വുത്തം, താദിസം പരമദാരുണം ദുക്ഖം പത്വാ അഹം രജ്ജേസു യദി രജ്ജാമി യദി രമിസ്സാമി, ഏവം സന്തേ പാപാനം ലാമകാനം നിഹീനപുരിസാനം ഉത്തമോ നിഹീനതമോ സിയം.

൩൧. ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹി കായേനാതി അപരിമുത്തഗബ്ഭവാസാദിനാ പൂതികായേന ഉക്കണ്ഠിതോ നിബ്ബിന്നോ അമ്ഹി. രജ്ജേനമ്ഹി അനത്ഥികോതി രജ്ജേനപി അനത്ഥികോ അമ്ഹി. യക്ഖിനിയാ ഹത്ഥതോ മുത്തോപി ഹി നാഹം അജരാമരോ, കിം മേ രജ്ജേന, രജ്ജഞ്ഹി നാമ സബ്ബേസം അനത്ഥാനം സന്നിപാതട്ഠാനം, തത്ഥ ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ദുന്നിക്ഖമം ഹോതി, തസ്മാ തം അനുപഗന്ത്വാ നിബ്ബുതിം പരിയേസിസ്സം, യത്ഥ മം മച്ചു ന മദ്ദിയേതി യത്ഥ ഠിതം മം മഹാസേനോ മച്ചുരാജാ ന മദ്ദിയേ ന ഓത്ഥരേയ്യ ന അഭിഭവേയ്യ, തം നിബ്ബുതിം അമതമഹാനിബ്ബാനം പരിയേസിസ്സാമീതി.

൩൨. ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാനാതി ഏവം ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന നാനപ്പകാരം സംസാരേ ആദീനവം പച്ചവേക്ഖണേന നിബ്ബാനേ ആനിസംസദസ്സനേന ച യോനിസോ ചിന്തേത്വാ. വിരവന്തേ മഹാജനേതി മയാ വിപ്പയോഗദുക്ഖാസഹനേന വിരവന്തേ പരിദേവന്തേ മാതാപിതുപ്പമുഖേ മഹന്തേ ജനേ. നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാതി യഥാ നാമ മഹാബലോ ഹത്ഥിനാഗോ ദുബ്ബലതരം രജ്ജുബന്ധനം സുഖേനേവ ഛിന്ദതി, ഏവമേവ ഞാതിസങ്ഗാദിഭേദസ്സ തസ്മിം ജനേ തണ്ഹാബന്ധനസ്സ ഛിന്ദനേന ബന്ധനം ഛേത്വാ കാനനസങ്ഖാതം മഹാവനം പബ്ബജ്ജൂപഗമനവസേന പാവിസിം. ഓസാനഗാഥാ വുത്തത്ഥാ ഏവ.

തത്ഥ ച മഹാസത്തോ അത്തനോ പബ്ബജ്ജാധിപ്പായം ജാനിത്വാ ‘‘താത, കിംകാരണാ പബ്ബജസീ’’തി രഞ്ഞാ വുത്തോ ‘‘ദേവ, അഹം മാതുകുച്ഛിമ്ഹി ദസ മാസേ ഗൂഥനിരയേ വിയ വസിത്വാ മാതു കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ യക്ഖിനിയാ ഭയേന സോളസവസ്സാനി ബന്ധനാഗാരേ വസന്തോ ബഹി ഓലോകേതുമ്പി ന ലഭിം, ഉസ്സദനിരയേ പക്ഖിത്തോ വിയ അഹോസിം, യക്ഖിനിതോ മുത്തോപി അജരാമരോ ന ഹോമി, മച്ചു നാമേസ ന സക്കാ കേനചി ജിനിതും, ഭവേ ഉക്കണ്ഠിതോമ്ഹി, യാവ മേ ബ്യാധിജരാമരണാനി നാഗച്ഛന്തി, താവദേവ പബ്ബജിത്വാ ധമ്മം ചരിസ്സാമി, അലം മേ രജ്ജേന, അനുജാനാഹി മം, ദേവ, പബ്ബജിതു’’ന്തി വത്വാ –

‘‘യമേകരത്തിം പഠമം, ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ;

അബ്ഭുട്ഠിതോവ സോ യാതി, സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩) –

ആദിനാ ചതുവീസതിയാ ഗാഥാഹി പിതു ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാകം രജ്ജം തുമ്ഹാകമേവ ഹോതു, ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥേന്തേയേവ ബ്യാധിജരാമരണാനി ആഗച്ഛേയ്യും, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ’’തി വത്വാ അയദാമം ഛിന്ദിത്വാ മത്തഹത്ഥീ വിയ, കഞ്ചനപഞ്ജരം ഭിന്ദിത്വാ സീഹപോതകോ വിയ, കാമേ പഹായ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ നിക്ഖമി. അഥസ്സ പിതാ ‘‘അയം നാമ കുമാരോ പബ്ബജിതുകാമോ, കിമങ്ഗം പനാഹം, മമാപി രജ്ജേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി രജ്ജം പഹായ തേന സദ്ധിം ഏവ നിക്ഖമി. തസ്മിം നിക്ഖമന്തേ ദേവീപി അമച്ചാപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാദയോപീതി സകലനഗരവാസിനോ ഭോഗേ ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖമിംസു. സമാഗമോ മഹാ അഹോസി, പരിസാ ദ്വാദസയോജനികാ ജാതാ, തേ ആദായ മഹാസത്തോ ഹിമവന്തം പാവിസി.

സക്കോ ദേവരാജാ തസ്സ നിക്ഖന്തഭാവം ഞത്വാ വിസ്സകമ്മം പേസേത്വാ ദ്വാദസയോജനായാമം സത്തയോജനവിത്ഥാരം അസ്സമപദം കാരേസി, സബ്ബേ ച പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ പടിയാദാപേസി. ഇധ മഹാസത്തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഓവാദദാനഞ്ച ബ്രഹ്മലോകപരായനതാ ച പരിസായ സമ്മാ പടിപത്തി ച സബ്ബാ മഹാഗോവിന്ദചരിയായം (ചരിയാ. ൧.൩൭ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും, പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, അയോഘരപണ്ഡിതോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ സേസപാരമിനിദ്ധാരണാ ആനുഭാവവിഭാവനാ ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

അയോഘരചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഭിസചരിയാവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ യദാ ഹോമി, കാസീനം പുരവരുത്തമേതി ‘‘കാസീ’’തി ബഹുവചനവസേന ലദ്ധവോഹാരസ്സ രട്ഠസ്സ നഗരവരേ ബാരാണസിയം യസ്മിം കാലേ ജാതസംവഡ്ഢോ ഹുത്വാ വസാമീതി അത്ഥോ. ഭഗിനീ ച ഭാതരോ സത്ത, നിബ്ബത്താ സോത്തിയേ കുലേതി ഉപകഞ്ചനാദയോ ഛ അഹഞ്ചാതി ഭാതരോ സത്ത സബ്ബകനിട്ഠാ കഞ്ചനദേവീ നാമ ഭഗിനീ ചാതി സബ്ബേ മയം അട്ഠ ജനാ മന്തജ്ഝേനനിരതതായ സോത്തിയേ ഉദിതോദിതേ മഹതി ബ്രാഹ്മണകുലേ തദാ നിബ്ബത്താ ജാതാതി അത്ഥോ.

൩൫. ബോധിസത്തോ ഹി തദാ ബാരാണസിയം അസീതികോടിവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ‘‘കഞ്ചനകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. അഥസ്സ പദസാ വിചരണകാലേ അപരോ പുത്തോ വിജായി. ‘‘ഉപകഞ്ചനകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. തതോ പട്ഠായ മഹാസത്തം ‘‘മഹാകഞ്ചനകുമാരോ’’തി സമുദാചരന്തി. ഏവം പടിപാടിയാ സത്ത പുത്താ അഹേസും. സബ്ബകനിട്ഠാ പന ഏകാ ധീതാ. തസ്സാ ‘‘കഞ്ചനദേവീ’’തി നാമം കരിംസു. മഹാസത്തോ വയപ്പത്തോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചാഗഞ്ഛി.

അഥ നം മാതാപിതരോ ഘരാവാസേന ബന്ധിതുകാമാ ‘‘അത്തനോ സമാനജാതികുലതോ തേ ദാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വദിംസു. സോ ‘‘അമ്മ, താത, ന മയ്ഹം ഘരാവാസേന അത്ഥോ. മയ്ഹഞ്ഹി സബ്ബോ ലോകസന്നിവാസോ ആദിത്തോ വിയ സപ്പടിഭയോ, ബന്ധനാഗാരം വിയ പലിബുദ്ധനം, ഉക്കാരഭൂമി വിയ ജിഗുച്ഛോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ന മേ ചിത്തം കാമേസു രജ്ജതി, അഞ്ഞേ വോ പുത്താ അത്ഥി, തേ ഘരാവാസേന നിമന്തേഥാ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം യാചിതോപി സഹായേഹി യാചാപിതോപി ന ഇച്ഛി, അഥ നം സഹായാ ‘‘സമ്മ, കിം പന ത്വം പത്ഥയന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തേസം അത്തനോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയം ആരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘ഏതേസം പുബ്ബജോ ആസി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ഏതേസം പുബ്ബജോ ആസിന്തി ഏതേസം ഉപകഞ്ചനകാദീനം സത്തന്നം ജേട്ഠഭാതികോ അഹം തദാ അഹോസിം. ഹിരീസുക്കമുപാഗതോതി സുക്കവിപാകത്താ സന്താനസ്സ വിസോധനതോ ച സുക്കം പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണം ഹിരിം ഭുസം ആഗതോ, അതിവിയ പാപം ജിഗുച്ഛന്തോ ആസിന്തി അത്ഥോ. ഭവം ദിസ്വാന ഭയതോ, നേക്ഖമ്മാഭിരതോ അഹന്തി കാമഭവാദീനം വസേന സബ്ബം ഭവം പക്ഖന്ദിതും ആഗച്ഛന്തം ചണ്ഡഹത്ഥിം വിയ, ഹിംസിതും ആഗച്ഛന്തം ഉക്ഖിത്താസികം വധകം വിയ, സീഹം വിയ, യക്ഖം വിയ, രക്ഖസം വിയ, ഘോരവിസം വിയ, ആസിവിസം വിയ, ആദിത്തം അങ്ഗാരം വിയ, സപ്പടിഭയം ഭയാനകഭാവതോ പസ്സിത്വാ തതോ മുച്ചനത്ഥഞ്ച പബ്ബജ്ജാഭിരതോ പബ്ബജിത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ ധമ്മചരിയം സമ്മാപടിപത്തിം പൂരേയ്യം, ഝാനസമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേയ്യ’’ന്തി പബ്ബജ്ജാകുസലധമ്മപഠമജ്ഝാനാദിഅഭിരതോ തദാ അഹം ആസിന്തി അത്ഥോ.

൩൬. പഹിതാതി മാതാപിതൂഹി പേസിതാ. ഏകമാനസാതി സമാനജ്ഝാസയാ പുബ്ബേ മയാ ഏകച്ഛന്ദാ മനാപചാരിനോ മാതാപിതൂഹി പഹിതത്താ പന മമ പടിക്കൂലം അമനാപം വദന്താ. കാമേഹി മം നിമന്തേന്തീതി മഹാപിതൂഹി വാ ഏകമാനസാ കാമേഹി മം നിമന്തേന്തി. കുലവംസം ധാരേഹീതി ഘരാവാസം സണ്ഠപേന്തോ അത്തനോ കുലവംസം ധാരേഹി പതിട്ഠപേഹീതി കാമേഹി മം നിമന്തേസുന്തി അത്ഥോ.

൩൭. യം തേസം വചനം വുത്തന്തി തേസം മമ പിയസഹായാനം യം വചനം വുത്തം. ഗിഹിധമ്മേ സുഖാവഹന്തി ഗിഹിഭാവേ സതി ഗഹട്ഠഭാവേ ഠിതസ്സ പുരിസസ്സ ഞായാനുഗതത്താ ദിട്ഠധമ്മികസ്സ സമ്പരായികസ്സ ച സുഖസ്സ ആവഹനതോ സുഖാവഹം. തം മേ അഹോസി കഠിനന്തി തം തേസം മയ്ഹം സഹായാനം മാതാപിതൂനഞ്ച വചനം ഏകന്തേനേവ നേക്ഖമ്മാഭിരതത്താ അമനാപഭാവേന മേ കഠിനം ഫരുസം ദിവസം സന്തത്തഫാലസദിസം ഉഭോപി കണ്ണേ ഝാപേന്തം വിയ അഹോസി.

൩൮. തേ മം തദാ ഉക്ഖിപന്തന്തി തേ മയ്ഹം സഹായാ മാതാപിതൂഹി അത്തനോ ച ഉപനിമന്തനവസേന അനേകവാരം ഉപനീയമാനേ കാമേ ഉദ്ധമുദ്ധം ഖിപന്തം ഛഡ്ഡേന്തം പടിക്ഖിപന്തം മം പുച്ഛിംസു. പത്ഥിതം മമാതി ഇതോ വിസുദ്ധതരം കിം നു ഖോ ഇമിനാ പത്ഥിതന്തി മയാ അഭിപത്ഥിതം മമ തം പത്ഥനം പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം ത്വം പത്ഥയസേ, സമ്മ, യദി കാമേ ന ഭുഞ്ജസീ’’തി.

൩൯. അത്ഥകാമോതി അത്തനോ അത്ഥകാമോ, പാപഭീരൂതി അത്ഥോ. ‘‘അത്തകാമോ’’തിപി പാളി. ഹിതേസിനന്തി മയ്ഹം ഹിതേസീനം പിയസഹായാനം. കേചി ‘‘അത്ഥകാമഹിതേസിന’’ന്തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം.

൪൦. പിതു മാതു ച സാവയുന്തി തേ മയ്ഹം സഹായാ അനിവത്തനീയം മമ പബ്ബജ്ജാഛന്ദം വിദിത്വാ പബ്ബജിതുകാമതാദീപകം മയ്ഹം വചനം പിതു മാതു ച സാവേസും. ‘‘യഗ്ഘേ, അമ്മതാതാ, ജാനാഥ, ഏകന്തേനേവ മഹാകഞ്ചനകുമാരോ പബ്ബജിസ്സതി, ന സോ സക്കാ കേനചി ഉപായേന കാമേസു ഉപനേതു’’ന്തി അവോചും. മാതാപിതാ ഏവമാഹൂതി തദാ മയ്ഹം മാതാപിതരോ മമ സഹായേഹി വുത്തം മമ വചനം സുത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോ’’തി, യദി മഹാകഞ്ചനകുമാരസ്സ നേക്ഖമ്മം അഭിരുചിതം, യം തസ്സ അഭിരുചിതം, തദമ്ഹാകമ്പി അഭിരുചിതമേവ, തസ്മാ സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോതി. ‘‘ഭോ’’തി തേസം ബ്രാഹ്മണാനം ആലപനം. ‘‘പബ്ബജാമ ഖോ’’തിപി പാഠോ, പബ്ബജാമ ഏവാതി അത്ഥോ. മഹാസത്തസ്സ ഹി പബ്ബജ്ജാഛന്ദം വിദിത്വാ ഉപകഞ്ചനാദയോ ഛ ഭാതരോ ഭഗിനീ ച കഞ്ചനദേവീ പബ്ബജിതുകാമാവ അഹേസും, തേന തേപി മാതാപിതൂഹി ഘരാവാസേന നിമന്തിയമാനാ ന ഇച്ഛിംസുയേവ. തസ്മാ ഏവമാഹംസു ‘‘സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോ’’തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ മഹാസത്തം മാതാപിതരോ പക്കോസിത്വാ അത്തനോപി അധിപ്പായം തസ്സ ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘താത, യദി പബ്ബജിതുകാമോസി, അസീതികോടിധനം തവ സന്തകം യഥാസുഖം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി ആഹംസു. അഥ നം മഹാപുരിസോ കപണദ്ധികാദീനം വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തം പാവിസി. തേന സദ്ധിം മാതാപിതരോ ഛ ഭാതരോ ച ഭഗിനീ ച ഏകോ ദാസോ ഏകാ ദാസീ ഏകോ ച സഹായോ ഘരാവാസം പഹായ അഗമംസു. തേന വുത്തം –

൪൧. ‘‘ഉഭോ മാതാ പിതാ മയ്ഹം, ഭഗിനീ ച സത്ത ഭാതരോ;

അമിതധനം ഛഡ്ഡയിത്വാ, പവിസിമ്ഹാ മഹാവന’’ന്തി.

ജാതകട്ഠകഥായം (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൪.൭൭ ഭിസജാതകവണ്ണനാ) പന ‘‘മാതാപിതൂസു കാലംകതേസു തേസം കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ മഹാസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമീ’’തി വുത്തം.

ഏവം ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ച തേ ബോധിസത്തപ്പമുഖാ ഏകം പദുമസരം നിസ്സായ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ അസ്സമം കത്വാ പബ്ബജിത്വാ വനമൂലഫലാഹാരാ യാപയിംസു. തേസു ഉപകഞ്ചനാദയോ അട്ഠ ജനാ വാരേന ഫലാഫലം ആഹരിത്വാ ഏകസ്മിം പാസാണഫലകേ അത്തനോ ഇതരേസഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ഘണ്ടിസഞ്ഞം ദത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസം ആദായ വസനട്ഠാനം പവിസന്തി. സേസാപി ഘണ്ടിസഞ്ഞായ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പാപുണനകോട്ഠാസം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തി.

അപരഭാഗേ ഭിസാനി ആഹരിത്വാ തഥേവ ഖാദന്തി. തത്ഥ തേ ഘോരതപാ പരമധിതിന്ദ്രിയാ കസിണപരികമ്മം കരോന്താ വിഹരിംസു. അഥ നേസം സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം കമ്പി. സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഇമേ ഇസയോ വീമംസിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ആനുഭാവേന മഹാസത്തസ്സ കോട്ഠാസേ തയോ ദിവസേ അന്തരധാപേസി. മഹാസത്തോ പഠമദിവസേ കോട്ഠാസം അദിസ്വാ ‘‘മമ കോട്ഠാസോ പമുട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. ദുതിയദിവസേ ‘‘മമ ദോസേന ഭവിതബ്ബം, പണാമനവസേന മമ കോട്ഠാസം ന ഠപിതം മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേസി. തതിയദിവസേ ‘‘തം കാരണം സുത്വാ ഖമാപേസ്സാമീ’’തി സായന്ഹസമയേ ഘണ്ടിസഞ്ഞം ദത്വാ തായ സഞ്ഞായ സബ്ബേസു സന്നിപതിതേസു തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തീസുപി ദിവസേസു തേഹി ജേട്ഠകോട്ഠാസസ്സ ഠപിതഭാവം സുത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം കോട്ഠാസോ ഠപിതോ, മയാ പന ന ലദ്ധോ, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആഹ. തം സുത്വാ സബ്ബേവ സംവേഗപ്പത്താ അഹേസും.

തസ്മിം അസ്സമേ രുക്ഖദേവതാപി അത്തനോ ഭവനതോ ഓതരിത്വാ തേസം സന്തികേ നിസീദി. മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഏകോ വാരണോ അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥതോ പലായിത്വാ മുത്തോ സപ്പകീളാപനകോ ഏകോ വാനരോ ച തേഹി ഇസീഹി കതപരിചയാ തദാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. സക്കോപി ‘‘ഇസിഗണം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അദിസ്സമാനകായോ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. തസ്മിഞ്ച ഖണേ ബോധിസത്തസ്സ കനിട്ഠോ ഉപകഞ്ചനതാപസോ ഉട്ഠായ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ സേസാനം അപചിതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘അഹം സഞ്ഞം പട്ഠപേത്വാ അത്താനഞ്ഞേവ സോധേതും ലഭാമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ലഭസീ’’തി വുത്തേ ഇസിഗണമജ്ഝേ ഠത്വാ സപഥം കരോന്തോ –

‘‘അസ്സം ഗവം രജതം ജാതരൂപം, ഭരിയഞ്ച സോ ഇധ ലഭതം മനാപം;

പുത്തേഹി ദാരേഹി സമങ്ഗി ഹോതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൭൮) –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. ഇമഞ്ഹി സോ ‘‘യത്തകാനി പിയവത്ഥൂനി ഹോന്തി, തേഹി വിപ്പയോഗേ തത്തകാനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്ഥുകാമേ ഗരഹന്തോ ആഹ.

തം സുത്വാ ഇസിഗണോ ‘‘മാരിസ, മാ കഥയ, അതിഭാരിയോ തേ സപഥോ’’തി കണ്ണേ പിദഹി. ബോധിസത്തോപി ‘‘അതിഭാരിയോ തേ സപഥോ, ന, ത്വം താത, ഗണ്ഹസി, തവ പത്താസനേ നിസീദാ’’തി ആഹ. സേസാപി സപഥം കരോന്താ യഥാക്കമം –

‘‘മാലഞ്ച സോ കാസികചന്ദനഞ്ച, ധാരേതു പുത്തസ്സ ബഹൂ ഭവന്തു;

കാമേസു തിബ്ബം കുരുതം അപേക്ഖം, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘പഹൂതധഞ്ഞോ കസിമാ യസസ്സീ, പുത്തേ ഗിഹീ ധനിമാ സബ്ബകാമേ;

വയം അപസ്സം ഘരമാവസാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ഖത്തിയോ ഹോതു പസയ്ഹകാരീ, രാജാഭിരാജാ ബലവാ യസസ്സീ;

സചാതുരന്തം മഹിമാവസാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതു അവീതരാഗോ, മുഹുത്തനക്ഖത്തപഥേസു യുത്തോ;

പൂജേതു നം രട്ഠപതീ യസസ്സീ, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘അജ്ഝായകം സബ്ബസമന്തവേദം, തപസ്സിനം മഞ്ഞതു സബ്ബലോകോ;

പൂജേന്തു നം ജാനപദാ സമേച്ച, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘ചതുസ്സദം ഗാമവരം സമിദ്ധം, ദിന്നഞ്ഹി സോ ഭുഞ്ജതു വാസവേന;

അവീതരാഗോ മരണം ഉപേതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ഗാമണീ ഹോതു സഹായമജ്ഝേ, നച്ചേഹി ഗീതേഹി പമോദമാനോ;

സോ രാജതോ ബ്യസനമാലത്ഥ കിഞ്ചി, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘തം ഏകരാജാ പഥവിം വിജേത്വാ, ഇത്ഥീസഹസ്സസ്സ ഠപേതു അഗ്ഗേ;

സീമന്തിനീനം പവരാ ഭവാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യാ അഹാസി.

‘‘ഇസീനഞ്ഹി സാ സബ്ബസമാഗതാനം, ഭുഞ്ജേയ്യ സാദും അവികമ്പമാനാ;

ചരാതു ലാഭേന വികത്ഥമാനാ, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹണ യാ അഹാസി.

‘‘ആവാസികോ ഹോതു മഹാവിഹാരേ, നവകമ്മികോ ഹോതു ഗജങ്ഗലായം;

ആലോകസന്ധിം ദിവസം കരോതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ബജ്ഝതം പാസസതേഹി ഛമ്ഹി, രമ്മാ വനാ നീയതു രാജധാനിം;

തുത്തേഹി സോ ഹഞ്ഞതു പാചനേഹി, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘അലക്കമാലീ തിപുകണ്ണപിട്ഠോ, ലട്ഠീഹതോ സപ്പമുഖം ഉപേതു;

സകച്ഛബന്ധോ വിസിഖം ചരാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൭൯-൯൦) –

ഇമാ ഗാഥായോ അവോചും.

തത്ഥ തിബ്ബന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ബഹലം അപേക്ഖം കരോതു. കസിമാതി സമ്പന്നകസികമ്മോ. പുത്തേ ഗിഹീ ധനിമാ സബ്ബകാമേതി പുത്തേ ലഭതു, ഗിഹീ ഹോതു, സത്തവിധേന ധനേന ധനിമാ ഹോതു, രൂപാദിഭേദേ സബ്ബകാമേ ലഭതു. വയം അപസ്സന്തി മഹല്ലകകാലേപി അപബ്ബജിത്വാ അത്തനോ വയം അപസ്സന്തോ പഞ്ചകാമഗുണസമിദ്ധം ഘരമേവ ആവസതു. രാജാഭിരാജാതി രാജൂനം അന്തരേ അതിരാജാ. അവീതരാഗോതി പുരോഹിതട്ഠാനതണ്ഹായ സതണ്ഹോ. തപസ്സിനന്തി തപസീലം, സീലസമ്പന്നോതി നം മഞ്ഞതു. ചതുസ്സദന്തി ആകിണ്ണമനുസ്സതായ മനുസ്സേഹി പഹൂതധഞ്ഞതായ ധഞ്ഞേന സുലഭദാരുതായ ദാരൂഹി സമ്പന്നോദകതായ ഉദകേനാതി ചതൂഹി ഉസ്സന്നം. വാസവേനാതി വാസവേന ദിന്നം വിയ അചലം, വാസവതോ ലദ്ധവരാനുഭാവേനേവ രാജാനം ആരാധേത്വാ തേന ദിന്നന്തിപി അത്ഥോ. അവീതരാഗോതി അവിഗതരാഗോ കദ്ദമേ സൂകരോ വിയ കാമപങ്കേ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതു.

ഗാമണീതി ഗാമജേട്ഠകോ. തന്തി തം ഇത്ഥിം. ഏകരാജാതി അഗ്ഗരാജാ. ഇത്ഥീസഹസ്സസ്സാതി വചനമട്ഠതായ വുത്തം. സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേതൂതി അത്ഥോ. സീമന്തിനീനന്തി സീമന്തധരാനം, ഇത്ഥീനന്തി അത്ഥോ. സബ്ബസമാഗതാനന്തി സബ്ബേസം സന്നിപതിതാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ. അവികമ്പമാനാതി അനോസക്കമാനാ സാദുരസം ഭുഞ്ജതൂതി അത്ഥോ. ചരാതു ലാഭേന വികത്ഥമാനാതി ലാഭഹേതു സിങ്ഗാരവേസം ഗഹേത്വാ ലാഭം ഉപ്പാദേതും ചരതു. ആവാസികോതി ആവാസജഗ്ഗനകോ. ഗജങ്ഗലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തത്ഥ കിര ദബ്ബസമ്ഭാരാ സുലഭാ. ആലോകസന്ധിം ദിവസന്തി ഏകദിവസേന ഏകമേവ വാതപാനം കരോതു. സോ കിര ദേവപുത്തോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഗജങ്ഗലനഗരം നിസ്സായ യോജനികേ മഹാവിഹാരേ ആവാസികോ സങ്ഘത്ഥേരോ ഹുത്വാ ജിണ്ണേ വിഹാരേ നവകമ്മാനി കരോന്തോവ മഹാദുക്ഖം അനുഭവി, തം സന്ധായാഹ.

പാസസതേഹീതി ബഹൂഹി പാസേഹി. ഛമ്ഹീതി ചതൂസു പാദേസു ഗീവായ കടിഭാഗേ ചാതി ഛസു ഠാനേസു. തുത്തേഹീതി ദ്വികണ്ടകാഹി ദീഘലട്ഠീഹി. പാചനേഹീതി രസ്സപാചനേഹി, അങ്കുസകേഹി വാ. അലക്കമാലീതി അഹിതുണ്ഡികേന കണ്ഠേ പരിക്ഖിപിത്വാ ഠപിതായ അലക്കമാലായ സമന്നാഗതോ. തിപുകണ്ണപിട്ഠോതി തിപുപിളന്ധനേന പിളന്ധിതപിട്ഠികണ്ണോ കണ്ണപിട്ഠോ. ലട്ഠിഹതോതി സപ്പകീളാപനം സിക്ഖാപയമാനോ ലട്ഠിയാ ഹതോ ഹുത്വാ. സബ്ബം തേ കാമഭോഗം ഘരാവാസം അത്തനാ അത്തനാ അനുഭൂതദുക്ഖഞ്ച ജിഗുച്ഛന്താ തഥാ തഥാ സപഥം കരോന്താ ഏവമാഹംസു.

അഥ ബോധിസത്തോ ‘‘സബ്ബേഹി ഇമേഹി സപഥോ കതോ, മയാപി കാതും വട്ടതീ’’തി സപഥം കരോന്തോ –

‘‘യോ വേ അനട്ഠംവ നട്ഠന്തി ചാഹ, കാമേവ സോ ലഭതം ഭുഞ്ജതഞ്ച;