൬. തേമിയചരിയാവണ്ണനാ

൪൮. ഛട്ഠേ കാസിരാജസ്സ അത്രജോതി കാസിരഞ്ഞോ അത്രജോ പുത്തോ യദാ ഹോമി, തദാ മൂഗപക്ഖോതി നാമേന, തേമിയോതി വദന്തി മന്തി തേമിയോതി നാമേന മൂഗപക്ഖവതാധിട്ഠാനേന ‘‘മൂഗപക്ഖോ’’തി മാതാപിതരോ ആദിം കത്വാ സബ്ബേവ മം വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. മഹാസത്തസ്സ ഹി ജാതദിവസേ സകലകാസിരട്ഠേ ദേവോ വസ്സി, യസ്മാ ച സോ രഞ്ഞോ ചേവ അമച്ചാദീനഞ്ച ഹദയം ഉളാരേന പീതിസിനേഹേന തേമയമാനോ ഉപ്പന്നോ, തസ്മാ ‘‘തേമിയകുമാരോ’’തി നാമം അഹോസി.

൪൯. സോളസിത്ഥിസഹസ്സാനന്തി സോളസന്നം കാസിരഞ്ഞോ ഇത്ഥാഗാരസഹസ്സാനം. ന വിജ്ജതി പുമോതി പുത്തോ ന ലബ്ഭതി. ന കേവലഞ്ച പുത്തോ ഏവ, ധീതാപിസ്സ നത്ഥി ഏവ. അഹോരത്താനം അച്ചയേന, നിബ്ബത്തോ അഹമേകകോതി അപുത്തകസ്സേവ തസ്സ രഞ്ഞോ ബഹൂനം സംവച്ഛരാനം അതീതത്താ അനേകേസം അഹോരത്താനം അപഗമനേന സക്കദത്തിയോ അഹമേകകോവ ബോധിപരിയേസനം ചരമാനോ, തദാ തസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോതി സത്ഥാ വദതി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ ബാരാണസിയം കാസിരാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്സ സോളസസഹസ്സാ ഇത്ഥിയോ അഹേസും. താസു ഏകാപി പുത്തം വാ ധീതരം വാ ന ലഭതി. നാഗരാ ‘‘അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ വംസാനുരക്ഖകോ ഏകോപി പുത്തോ നത്ഥീ’’തി വിപ്പടിസാരീ ജാതാ സന്നിപതിത്വാ രാജാനം ‘‘പുത്തം പത്ഥേഹീ’’തി ആഹംസു. രാജാ സോളസസഹസ്സാ ഇത്ഥിയോ ‘‘പുത്തം പത്ഥേഥാ’’തി ആണാപേസി. താ ചന്ദാദീനം ഉപട്ഠാനാദീനി കത്വാ പത്ഥേന്തിയോപി ന ലഭിംസു. അഗ്ഗമഹേസീ പനസ്സ മദ്ദരാജധീതാ ചന്ദാദേവീ നാമ സീലസമ്പന്നാ അഹോസി. രാജാ ‘‘ത്വമ്പി പുത്തം പത്ഥേഹീ’’തി ആഹ. സാ പുണ്ണമദിവസേ ഉപോസഥികാ ഹുത്വാ അത്തനോ സീലം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘സചാഹം അഖണ്ഡസീലാ, ഇമിനാ മേ സച്ചേന പുത്തോ ഉപ്പജ്ജതൂ’’തി സച്ചകിരിയമകാസി. തസ്സാ സീലതേജേന സക്കസ്സ ആസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ചന്ദാദേവിയാ പുത്തപടിലാഭസ്സ ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി തസ്സാ അനുച്ഛവികം പുത്തം ഉപധാരേന്തോ ബോധിസത്തം താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഉപരിദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിതുകാമം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സമ്മ, തയി മനുസ്സലോകേ ഉപ്പന്നേ പാരമിയോ ച തേ പൂരേസ്സന്തി, മഹാജനസ്സ ച വുഡ്ഢി ഭവിസ്സതി, അയം കാസിരഞ്ഞോ ചന്ദാ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ പുത്തം പത്ഥേതി, തസ്സാ കുച്ഛിയം ഉപ്പജ്ജാഹീ’’തി ആഹ.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തസ്സാ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ സഹായാ പഞ്ചസതാ ദേവപുത്താ ഖീണായുകാ ദേവലോകാ ചവിത്വാ തസ്സേവ രഞ്ഞോ അമച്ചഭരിയാനം കുച്ഛീസു പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിംസു. ദേവീ ഗബ്ഭസ്സ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ഗബ്ഭപരിഹാരം ദാപേസി. സാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണസമ്പന്നം പുത്തം വിജായി. തംദിവസമേവ അമച്ചഗേഹേസു പഞ്ചകുമാരസതാനി വിജായിംസു. ഉഭയമ്പി സുത്വാ രാജാ ‘‘മമ പുത്തസ്സ പരിവാരാ ഏതേ’’തി പഞ്ചന്നം ദാരകസതാനം പഞ്ചധാതിസതാനി പേസേത്വാ കുമാരപസാധനാനി ച പേസേസി. മഹാസത്തസ്സ പന അതിദീഘാദിദോസവിവജ്ജിതാ അലമ്ബത്ഥനാ മധുരഥഞ്ഞാ ചതുസട്ഠിധാതിയോ ദത്വാ മഹന്തം സക്കാരം കത്വാ ചന്ദാദേവിയാപി വരം അദാസി. സാ ഗഹിതകം കത്വാ ഠപേസി. ദാരകോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢതി. അഥ നം ഏകമാസികം അലങ്കരിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനയിംസു. രാജാ പിയപുത്തം ഓലോകേത്വാ ആലിങ്ഗിത്വാ അങ്കേ നിസീദാപേത്വാ രമയമാനോ നിസീദി.

൫൦. തസ്മിം ഖണേ ചത്താരോ ചോരാ ആനീതാ. രാജാ തേസു ഏകസ്സ സകണ്ടകാഹി കസാഹി പഹാരസഹസ്സം ആണാപേസി, ഏകസ്സ സങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ ബന്ധനാഗാരപ്പവേസനം, ഏകസ്സ സരീരേ സത്തിപ്പഹാരദാനം, ഏകസ്സ സൂലാരോപനം. മഹാസത്തോ പിതു കഥം സുത്വാ സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ മമ പിതാ രജ്ജം നിസ്സായ ഭാരിയം നിരയഗാമികമ്മം കരോതീ’’തി ചിന്തേസി. പുനദിവസേ നം സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ അലങ്കതസിരിസയനേ നിപജ്ജാപേസും.

സോ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ പടിബുദ്ധോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ സേതച്ഛത്തം ഓലോകേന്തോ മഹന്തം സിരിവിഭവം പസ്സി. അഥസ്സ പകതിയാപി സംവേഗപ്പത്തസ്സ അതിരേകതരം ഭയം ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘കുതോ നു ഖോ അഹം ഇമം രാജഗേഹം ആഗതോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ജാതിസ്സരഞാണേന ദേവലോകതോ ആഗതഭാവം ഞത്വാ തതോ പരം ഓലോകേന്തോ ഉസ്സദനിരയേ പക്കഭാവം പസ്സി. തതോ പരം ഓലോകേന്തോ തസ്മിംയേവ നഗരേ രാജഭാവം പസ്സി. അഥ സോ ‘‘അഹം വീസതിവസ്സാനി രജ്ജം കാരേത്വാ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഉസ്സദനിരയേ പച്ചിം, ഇദാനി പുനപി ഇമസ്മിം ചോരഗേഹേ നിബ്ബത്തോസ്മി, പിതാപി മേ ഹിയ്യോ ചതൂസു ചോരേസു ആനീതേസു തഥാരൂപം ഫരുസം നിരയസംവത്തനികം കഥം കഥേസി. ന മേ ഇമിനാ അവിദിതവിപുലാനത്ഥാവഹേന രജ്ജേന അത്ഥോ, കഥം നു ഖോ ഇമമ്ഹാ ചോരഗേഹാ മുച്ചേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ നിപജ്ജി. അഥ നം ഏകാ ദേവധീതാ ‘‘താത തേമിയകുമാര, മാ ഭായി, തീണി അങ്ഗാനി അധിട്ഠഹിത്വാ തവ സോത്ഥി ഭവിസ്സതീ’’തി സമസ്സാസേസി. തം സുത്വാ മഹാസത്തോ രജ്ജസങ്ഖാതാ അനത്ഥതോ മുച്ചിതുകാമോ സോളസസംവച്ഛരാനി തീണി അങ്ഗാനി അചലാധിട്ഠാനവസേന അധിട്ഠഹി. തേന വുത്തം ‘‘കിച്ഛാലദ്ധം പിയം പുത്ത’’ന്തിആദി.

തത്ഥ കിച്ഛാലദ്ധന്തി കിച്ഛേന കസിരേന ചിരകാലപത്ഥനായ ലദ്ധം. അഭിജാതന്തി ജാതിസമ്പന്നം. കായജുതിയാ ചേവ ഞാണജുതിയാ ച സമന്നാഗതത്താ ജുതിന്ധരം. സേതച്ഛത്തം ധാരയിത്വാന, സയനേ പോസേതി മം പിതാതി പിതാ മേ കാസിരാജാ ‘‘മാ നം കുമാരം രജോ വാ ഉസ്സാവോ വാ’’തി ജാതകാലതോ പട്ഠായ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ സിരിസയനേ സയാപേത്വാ മഹന്തേന പരിവാരേന മം പോസേതി.

൫൧. നിദ്ദായമാനോ സയനവരേ പബുജ്ഝിത്വാ അഹം ഓലോകേന്തോ പണ്ഡരം സേതച്ഛത്തം അദ്ദസം. യേനാഹം നിരയം ഗതോതി യേന സേതച്ഛത്തേന തതോ തതിയേ അത്തഭാവേ അഹം നിരയം ഗതോ, സേതച്ഛത്തസീസേന രജ്ജം വദതി.

൫൨. സഹ ദിട്ഠസ്സ മേ ഛത്തന്തി തം സേതച്ഛത്തം ദിട്ഠസ്സ ദിട്ഠവതോ മേ സഹ തേന ദസ്സനേന, ദസ്സനസമകാലമേവാതി അത്ഥോ. താസോ ഉപ്പജ്ജി ഭേരവോതി സുപരിവിദിതാദീനവത്താ ഭയാനകോ ചിത്തുത്രാസോ ഉദപാദി. വിനിച്ഛയം സമാപന്നോ, കഥാഹം ഇമം മുഞ്ചിസ്സന്തി കഥം നു ഖോ അഹം ഇമം രജ്ജം കാളകണ്ണിം മുഞ്ചേയ്യന്തി ഏവം വിചാരണം ആപജ്ജിം.

൫൩. പുബ്ബസാലോഹിതാ മയ്ഹന്തി പുബ്ബേ ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ മമ മാതുഭൂതപുബ്ബാ തസ്മിം ഛത്തേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മയ്ഹം അത്ഥകാമിനീ ഹിതേസിനീ. സാ മം ദിസ്വാന ദുക്ഖിതം, തീസു ഠാനേസു യോജയീതി സാ ദേവതാ മം തഥാ ചേതോദുക്ഖേന ദുക്ഖിതം ദിസ്വാ മൂഗപക്ഖബധിരഭാവസങ്ഖാതേസു തീസു രജ്ജദുക്ഖതോ നിക്ഖമനകാരണേസു യോജേസി.

൫൪. പണ്ഡിച്ചയന്തി പണ്ഡിച്ചം, അയമേവ വാ പാഠോ. മാ വിഭാവയാതി മാ പകാസേഹി. ബാലമതോതി ബാലോതി ഞാതോ. സബ്ബോതി സകലോ അന്തോജനോ ചേവ ബഹിജനോ ച. ഓചിനായതൂതി നീഹരഥേതം കാളകണ്ണിന്തി അവജാനാതു. ഏവം തവ അത്ഥോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം യഥാവുത്തനയേന അവജാനിതബ്ബഭാവേ സതി തുയ്ഹം ഗേഹതോ നിക്ഖമനേന ഹിതം പാരമിപരിപൂരണം ഭവിസ്സതി.

൫൫. തേതം വചനന്തി തേ ഏതം തീണി അങ്ഗാനി അധിട്ഠാഹീതി വചനം. അത്ഥകാമാസി മേ അമ്മാതി അമ്മ ദേവതേ, മമ അത്ഥകാമാ അസി. ഹിതകാമാതി തസ്സേവ പരിയായവചനം. അത്ഥോതി വാ ഏത്ഥ സുഖം വേദിതബ്ബം. ഹിതന്തി തസ്സ കാരണഭൂതം പുഞ്ഞം.

൫൬. സാഗരേവ ഥലം ലഭിന്തി ചോരഗേഹേ വതാഹം ജാതോ, അഹു മേ മഹാവതാനത്ഥോതി സോകസാഗരേ ഓസീദന്തോ തസ്സാ ദേവതായ അഹം വചനം സുത്വാ സാഗരേ ഓസീദന്തോ വിയ ഥലം പതിട്ഠം അലഭിം, രജ്ജകുലതോ നിക്ഖമനോപായം അലഭിന്തി അത്ഥോ. തയോ അങ്ഗേ അധിട്ഠഹിന്തി യാവ ഗേഹതോ നിക്ഖമിം, താവ തീണി അങ്ഗാനി കാരണാനി അധിട്ഠഹിം.

൫൭. ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘മൂഗോ അഹോസി’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പക്ഖോതി പീഠസപ്പി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം പന മഹാസത്തേ ദേവതായ ദിന്നനയേ ഠത്വാ ജാതവസ്സതോ പട്ഠായ മൂഗാദിഭാവേന അത്താനം ദസ്സേന്തേ മാതാപിതരോ ധാതിആദയോ ച ‘‘മൂഗാനം ഹനുപരിയോസാനം നാമ ഏവരൂപം ന ഹോതി, ബധിരാനം കണ്ണസോതം നാമ ഏവരൂപം ന ഹോതി, പീഠസപ്പീനം ഹത്ഥപാദാ നാമ ഏവരൂപാ ന ഹോന്തി, ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേന, വീമംസിസ്സാമ ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഖീരേന താവ വീമംസിസ്സാമാ’’തി സകലദിവസം ഖീരം ന ദേന്തി. സോ സുസ്സന്തോപി ഖീരത്ഥായ സദ്ദം ന കരോതി.

അഥസ്സ മാതാ ‘‘പുത്തോ മേ ഛാതോ, ഖീരമസ്സ ദേഥാ’’തി ഖീരം ദാപേസി. ഏവം അന്തരന്തരാ ഖീരം അദത്വാ ഏകസംവച്ഛരം വീമംസന്താപി അന്തരം ന പസ്സിംസു. തതോ ‘‘കുമാരകാ നാമ പൂവഖജ്ജകം പിയായന്തി, ഫലാഫലം പിയായന്തി, കീളനഭണ്ഡകം പിയായന്തി, ഭോജനം പിയായന്തീ’’തി താനി താനി പലോഭനീയാനി ഉപനേത്വാ വീമംസനവസേന പലോഭേന്താ യാവ പഞ്ചവസ്സകാലാ അന്തരം ന പസ്സിംസു. അഥ നം ‘‘ദാരകാ നാമ അഗ്ഗിതോ ഭായന്തി, മത്തഹത്ഥിതോ ഭായന്തി, സപ്പതോ ഭായന്തി, ഉക്ഖിത്താസികപുരിസതോ ഭായന്തി, തേഹി വീമംസിസ്സാമാ’’തി യഥാ തേഹിസ്സ അനത്ഥോ ന ജായതി, തഥാ പുരിമമേവ സംവിദഹിത്വാ അതിഭയാനകാകാരേന ഉപഗച്ഛന്തേ കാരേസും.

മഹാസത്തോ നിരയഭയം ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഇതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന നിരയോ ഭായിതബ്ബോ’’തി നിച്ചലോവ ഹോതി. ഏവമ്പി വീമംസിത്വാ അന്തരം ന പസ്സന്താ പുന ‘‘ദാരകാ നാമ സമജ്ജത്ഥികാ ഹോന്തീ’’തി സമജ്ജം കാരേത്വാപി മഹാസത്തം സാണിയാ പരിക്ഖിപിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ചതൂസു പസ്സേസു സങ്ഖസദ്ദേഹി ഭേരിസദ്ദേഹി ച സഹസാ ഏകനിന്നാദം കാരേത്വാപി അന്ധകാരേ ഘടേഹി ദീപം ഉപനേത്വാ സഹസാ ആലോകം ദസ്സേത്വാപി സകലസരീരം ഫാണിതേന മക്ഖേത്വാ ബഹുമക്ഖികേ ഠാനേ നിപജ്ജാപേത്വാപി ന്ഹാപനാദീനി അകത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവമത്ഥകേ നിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി തത്ഥ ച പലിപന്നം സയമാനം പരിഹാസേഹി അക്കോസനേഹി ച ഘട്ടേത്വാപി ഹേട്ഠാമഞ്ചേ അഗ്ഗികപല്ലം കത്വാ ഉണ്ഹസന്താപേന പീളേത്വാപീതി ഏവം നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി വീമംസന്താപിസ്സ അന്തരം ന പസ്സിംസു.

മഹാസത്തോ ഹി സബ്ബത്ഥ നിരയഭയമേവ ആവജ്ജേത്വാ അധിട്ഠാനം അവികോപേന്തോ നിച്ചലോവ അഹോസി. ഏവം പന്നരസവസ്സാനി വീമംസിത്വാ അഥ സോളസവസ്സകാലേ ‘‘പീഠസപ്പിനോ വാ ഹോന്തു മൂഗബധിരാ വാ രജനീയേസു അരജ്ജന്താ ദുസ്സനീയേസു അദുസ്സന്താ നാമ നത്ഥീതി നാടകാനിസ്സ പച്ചുപട്ഠപേത്വാ വീമംസിസ്സാമാ’’തി കുമാരം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദേവപുത്തം വിയ അലങ്കരിത്വാ ദേവവിമാനകപ്പം പുപ്ഫഗന്ധദാമാദീഹി ഏകാമോദപമോദം പാസാദം ആരോപേത്വാ ഉത്തമരൂപധരാ ഭാവവിലാസസമ്പന്നാ ദേവച്ഛരാപടിഭാഗാ ഇത്ഥിയോ ഉപട്ഠപേസും – ‘‘ഗച്ഛഥ നച്ചാദീഹി കുമാരം അഭിരമാപേഥാ’’തി. താ ഉപഗന്ത്വാ തഥാ കാതും വായമിംസു. സോ ബുദ്ധിസമ്പന്നതായ ‘‘ഇമാ മേ സരീരസമ്ഫസ്സം മാ വിന്ദിംസൂ’’തി അസ്സാസപസ്സാസേ നിരുന്ധി. താ തസ്സ സരീരസമ്ഫസ്സം അവിന്ദന്തിയോ ‘‘ഥദ്ധസരീരോ ഏസ, നായം മനുസ്സോ, യക്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി പക്കമിംസു.

ഏവം സോളസ വസ്സാനി സോളസഹി മഹാവീമംസാഹി അനേകാഹി ച ഖുദ്ദകവീമംസാഹി പരിഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കുണിത്വാ മാതാപിതരോ ‘‘താത, തേമിയകുമാര, മയം തവ അമൂഗാദിഭാവം ജാനാമ, ന ഹി തേസം ഏവരൂപാനി മുഖകണ്ണസോതപാദാനി ഹോന്തി, ത്വം അമ്ഹേഹി പത്ഥേത്വാ ലദ്ധപുത്തകോ, മാ നോ നാസേഹി, സകലജമ്ബുദീപേ രാജൂനം സന്തികാ ഗരഹതോ മോചേഹീ’’തി സഹ വിസും വിസുഞ്ച അനേകവാരം യാചിംസു. സോ തേഹി ഏവം യാചിയമാനോപി അസുണന്തോ വിയ ഹുത്വാ നിപജ്ജി.

൫൮. അഥ രാജാ മഹാസത്തസ്സ ഉഭോ പാദേ കണ്ണസോതേ ജിവ്ഹം ഉഭോ ച ഹത്ഥേ കുസലേഹി പുരിസേഹി വീമംസാപേത്വാ ‘‘യദിപി അപീഠസപ്പിആദീനം വിയസ്സ പാദാദയോ, തഥാപി അയം പീഠസപ്പി മൂഗബധിരോ മഞ്ഞേ, ഈദിസേ കാളകണ്ണിപുരിസേ ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസന്തേ തയോ അന്തരായാ പഞ്ഞായന്തി ജീവിതസ്സ വാ ഛത്തസ്സ വാ മഹേസിയാ വാ’’തി ലക്ഖണപാഠകേഹി ഇദാനി കഥിതം. ജാതദിവസേ പന ‘‘തുമ്ഹാകം ദോമനസ്സപരിഹരണത്ഥം ‘ധഞ്ഞപുഞ്ഞലക്ഖണോ’തി വുത്ത’’ന്തി അമച്ചേഹി ആരോചിതം സുത്വാ അന്തരായഭയേന ഭീതോ ‘‘ഗച്ഛഥ നം അവമങ്ഗലരഥേ നിപജ്ജാപേത്വാ പച്ഛിമദ്വാരേന നീഹരാപേത്വാ ആമകസുസാനേ നിഖണഥാ’’തി ആണാപേസി. തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ അഹോസി – ‘‘ചിരസ്സം വത മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘തതോ മേ ഹത്ഥപാദേ ചാ’’തിആദി.

തത്ഥ മദ്ദിയാതി മദ്ദനവസേന വീമംസിത്വാ. അനൂനതന്തി ഹത്ഥാദീഹി അവികലതം. നിന്ദിസുന്തി ‘‘ഏവം അനൂനാവയവോപി സമാനോ മൂഗാദി വിയ ദിസ്സമാനോ ‘‘രജ്ജം കാരേതും അഭബ്ബോ, കാളകണ്ണിപുരിസോ അയ’’ന്തി ഗരഹിംസു. ‘‘നിദ്ദിസു’’ന്തിപി പാഠോ, വദിംസൂതി അത്ഥോ.

൫൯. ഛഡ്ഡനം അനുമോദിസുന്തി രാജദസ്സനത്ഥം ആഗതാ സബ്ബേപി ജനപദവാസിനോ സേനാപതിപുരോഹിതപ്പമുഖാ രാജപുരിസാ തേ സബ്ബേപി ഏകമനാ സമാനചിത്താ ഹുത്വാ അന്തരായപരിഹരണത്ഥം രഞ്ഞാ ആണത്താ ഭൂമിയം നിഖണനവസേന മമ ഛഡ്ഡനം മുഖസങ്കോചം അകത്വാ അഭിമുഖഭാവേന സാധു സുട്ഠു ഇദം കത്തബ്ബമേവാതി അനുമോദിംസു.

൬൦. സോ മേ അത്ഥോ സമിജ്ഝഥാതി യസ്സത്ഥായ യദത്ഥം തതോ മൂഗാദിഭാവാധിട്ഠാനവസേന ദുക്കരചരണം ചിണ്ണം ചരിതം, സോ അത്ഥോ മമ സമിജ്ഝതി. തേസം മമ മാതാപിതുആദീനം മതിം അധിപ്പായം സുത്വാ സോ അഹം മമ അധിപ്പായസമിജ്ഝനേന ഹട്ഠോ അനുപധാരേത്വാ ഭൂമിയം നിഖണനാനുജാനനേന സംവിഗ്ഗമാനസോവ അഹോസിന്തി വചനസേസേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

൬൧. ഏവം കുമാരസ്സ ഭൂമിയം നിഖണനേ രഞ്ഞാ ആണത്തേ ചന്ദാദേവീ തം പവത്തിം സുത്വാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം വരോ ദിന്നോ, മയാ ച ഗഹിതകം കത്വാ ഠപിതോ, തം മേ ഇദാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹ, ദേവീ’’തി. ‘‘പുത്തസ്സ മേ രജ്ജം ദേഥാ’’തി. ‘‘പുത്തോ തേ കാളകണ്ണീ, ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ദേവ, യാവജീവം അദേന്തോ സത്ത വസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘തമ്പി ന സക്കാ’’തി. ‘‘ഛ വസ്സാനി, പഞ്ചചത്താരിതീണിദ്വേഏകം വസ്സം, സത്ത മാസേ, ഛപഞ്ചചത്താരോതയോദ്വേഏകം മാസംഅദ്ധമാസംസത്താഹം ദേഥാ’’തി. സാധു ഗണ്ഹാതി.

സാ പുത്തം അലങ്കാരാപേത്വാ ‘‘തേമിയകുമാരസ്സ ഇദം രജ്ജ’’ന്തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ പുത്തം ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ആരോപേത്വാ സേതച്ഛത്തം മത്ഥകേ കാരാപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ ആഗതം അലങ്കതസിരിസയനേ നിപജ്ജാപേത്വാ സബ്ബരത്തിം യാചി – ‘‘താത തേമിയ, തം നിസ്സായ സോളസ വസ്സാനി നിദ്ദം അലഭിത്വാ രോദമാനായ മേ അക്ഖീനി ഉപ്പക്കാനി, സോകേന ഹദയം ഭിജ്ജതി വിയ, തവ അപീഠസപ്പിആദിഭാവം ജാനാമി, മാ മം അനാഥം കരീ’’തി. ഇമിനാ നിയാമേന ഛ ദിവസേ യാചി. ഛട്ഠേ ദിവസേ രാജാ സുനന്ദം നാമ സാരഥിം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സ്വേ പാതോവ അവമങ്ഗലരഥേന കുമാരം നീഹരിത്വാ ആമകസുസാനേ ഭൂമിയം നിഖണിത്വാ പഥവിവഡ്ഢനകകമ്മം കത്വാ ഏഹീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ദേവീ ‘‘താത, കാസിരാജാ തം സ്വേ ആമകസുസാനേ നിഖണിതും ആണാപേസി. സ്വേ മരണം പാപുണിസ്സതീ’’തി ആഹ.

മഹാസത്തോ തം സുത്വാ ‘‘തേമിയ, സോളസ വസ്സാനി തയാ കതോ വായാമോ മത്ഥകം പത്തോ’’തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ അഹോസി. മാതുയാ പനസ്സ ഹദയം ഭിജ്ജനാകാരം വിയ അഹോസി. അഥ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പാതോവ സാരഥി രഥം ആദായ ദ്വാരേ ഠപേത്വാ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ‘‘ദേവി, മാ മയ്ഹം കുജ്ഝി, രഞ്ഞോ ആണാ’’തി പുത്തം ആലിങ്ഗിത്വാ നിപന്നം ദേവിം പിട്ഠിഹത്ഥേന അപനേത്വാ കുമാരം ഉക്ഖിപിത്വാ പാസാദാ ഓതരി. ദേവീ ഉരം പഹരിത്വാ മഹാസദ്ദേന പരിദേവിത്വാ മഹാതലേ ഓഹീയി.

അഥ നം മഹാസത്തോ ഓലോകേത്വാ ‘‘മയി അകഥേന്തേ മാതു സോകോ ബലവാ ഭവിസ്സതീ’’തി കഥേതുകാമോ ഹുത്വാപി ‘‘സചേ കഥേസ്സാമി സോളസ വസ്സാനി കതോ വായാമോ മോഘോ ഭവിസ്സതി, അകഥേന്തോ പനാഹം അത്തനോ ച മാതാപിതൂനഞ്ച പച്ചയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അധിവാസേസി. സാരഥി ‘‘മഹാസത്തം രഥം ആരോപേത്വാ പച്ഛിമദ്വാരാഭിമുഖം രഥം പേസേസ്സാമീ’’തി പാചീനദ്വാരാഭിമുഖം പേസേസി. രഥോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ ദേവതാനുഭാവേന തിയോജനട്ഠാനം ഗതോ. മഹാസത്തോ സുട്ഠുതരം തുട്ഠചിത്തോ അഹോസി. തത്ഥ വനഘടം സാരഥിസ്സ ആമകസുസാനം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘ഇദം ഠാനം സുന്ദര’’ന്തി രഥം ഓക്കമാപേത്വാ മഗ്ഗപസ്സേ ഠപേത്വാ രഥാ ഓരുയ്ഹ മഹാസത്തസ്സ ആഭരണഭണ്ഡം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ ഠപേത്വാ കുദാലം ആദായ അവിദൂരേ ആവാടം ഖണിതും ആരഭി. തേന വുത്തം ‘‘ന്ഹാപേത്വാ അനുലിമ്പിത്വാ’’തിആദി.

തത്ഥ ന്ഹാപേത്വാതി സോളസഹി ഗന്ധോദകഘടേഹി ന്ഹാപേത്വാ. അനുലിമ്പിത്വാതി സുരഭിവിലേപനേന വിലിമ്പേത്വാ. വേഠേത്വാ രാജവേഠനന്തി കാസിരാജൂനം പവേണിയാഗതം രാജമകുടം സീസേ പടിമുഞ്ചിത്വാ. അഭിസിഞ്ചിത്വാതി തസ്മിം രാജകുലേ രാജാഭിസേകനിയാമേന അഭിസിഞ്ചിത്വാ. ഛത്തേന കാരേസും പുരം പദക്ഖിണന്തി സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന മം നഗരം പദക്ഖിണം കാരേസും.

൬൨. സത്താഹം ധാരയിത്വാനാതി മയ്ഹം മാതു ചന്ദാദേവിയാ വരലാഭനവസേന ലദ്ധം സത്താഹം മമ സേതച്ഛത്തം ധാരയിത്വാ. ഉഗ്ഗതേ രവിമണ്ഡലേതി തതോ പുനദിവസേ സൂരിയമണ്ഡലേ ഉഗ്ഗതമത്തേ അവമങ്ഗലരഥേന മം നഗരതോ നീഹരിത്വാ ഭൂമിയം നിഖണനത്ഥം സാരഥി സുനന്ദോ വനമുപഗച്ഛി.

൬൩. സജ്ജസ്സന്തി സന്നദ്ധോ അസ്സം, യുഗേ യോജിതസ്സം മേ രഥം മഗ്ഗതോ ഉക്കമാപനവസേന ഏകോകാസേ കത്വാ. ഹത്ഥമുച്ചിതോതി മുച്ചിതഹത്ഥോ, രഥപാചനതോ മുത്തഹത്ഥോതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഹത്ഥമുച്ചിതോതി ഹത്ഥമുത്തോ മമ ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാതി അത്ഥോ. കാസുന്തി ആവാടം. നിഖാതുന്തി നിഖണിതും.

൬൪-൫. ഇദാനി യദത്ഥം മയാ സോളസ വസ്സാനി മൂഗവതാദിഅധിട്ഠാനേന ദുക്കരചരിയാ അധിട്ഠിതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘അധിട്ഠിതമധിട്ഠാന’’ന്തി ഗാഥാദ്വയമാഹ.

തത്ഥ തജ്ജേന്തോ വിവിധകാരണാതി ദ്വിമാസികകാലതോ പട്ഠായ യാവ സോളസസംവച്ഛരാ ഥഞ്ഞപടിസേധനാദീഹി വിവിധേഹി നാനപ്പകാരേഹി കാരണേഹി തജ്ജയന്തോ ഭയവിദ്ധംസനവസേന വിഹേഠിയമാനോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അഥ മഹാസത്തോ സുനന്ദേ കാസും ഖണന്തേ ‘‘അയം മേ വായാമകാലോ’’തി ഉട്ഠായ അത്തനോ ഹത്ഥപാദേ സമ്ബാഹിത്വാ രഥാ ഓതരിതും മേ ബലം അത്ഥീതി ഞത്വാ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. താവദേവസ്സ പാദപതിട്ഠാനട്ഠാനം വാതപുണ്ണഭസ്തചമ്മം വിയ ഉഗ്ഗന്ത്വാ രഥസ്സ പച്ഛിമന്തം ആഹച്ച അട്ഠാസി. സോ ഓതരിത്വാ കതിപയേ വാരേ അപരാപരം ചങ്കമിത്വാ ‘‘യോജനസതമ്പി ഗന്തും മേ ബലം അത്ഥീ’’തി ഞത്വാ രഥം പച്ഛിമന്തേ ഗഹേത്വാ കുമാരകാനം കീളനയാനകം വിയ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘സചേ സാരഥി മയാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝേയ്യ, അത്ഥി മേ പടിവിരുജ്ഝിതും ബല’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പസാധനത്ഥായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ വിസ്സകമ്മം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ കാസിരാജപുത്തം അലങ്കരോഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി വത്വാ ദിബ്ബേഹി ച മാനുസേഹി ച അലങ്കാരേഹി സക്കം വിയ തം അലങ്കരി. സോ ദേവരാജലീളായ സാരഥിസ്സ ഖണനോകാസം ഗന്ത്വാ ആവാടതീരേ ഠത്വാ –

‘‘കിന്നു സന്തരമാനോവ, കാസും ഖണസി സാരഥി;

പുട്ഠോ മേ സമ്മ അക്ഖാഹി, കിം കാസുയാ കരിസ്സസീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൩) –

ആഹ.

തേന ഉദ്ധം അനോലോകേത്വാവ –

‘‘രഞ്ഞോ മൂഗോ ച പക്ഖോ ച, പുത്തോ ജാതോ അചേതസോ;

സോമ്ഹി രഞ്ഞാ സമജ്ഝിട്ഠോ, പുത്തം മേ നിഖണം വനേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪) –

വുത്തേ മഹാസത്തോ –

‘‘ന ബധിരോ ന മൂഗോസ്മി, ന പക്ഖോ ന ച വീകലോ;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ.

‘‘ഊരൂ ബാഹുഞ്ച മേ പസ്സ, ഭാസിതഞ്ച സുണോഹി മേ;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൫-൬) –

വത്വാ പുന തേന ആവാടഖണനം പഹായ ഉദ്ധം ഓലോകേത്വാ തസ്സ രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘മനുസ്സോ വാ ദേവോ വാ’’തി അജാനന്തേന –

‘‘ദേവതാ നുസി ഗന്ധബ്ബോ, അദു സക്കോ പുരിന്ദദോ;

കോ വാ ത്വം കസ്സ വാ പുത്തോ, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൭) –

വുത്തേ –

‘‘നമ്ഹി ദേവോ ന ഗന്ധബ്ബോ, നാപി സക്കോ പുരിന്ദദോ;

കാസിരഞ്ഞോ അഹം പുത്തോ, യം കാസുയാ നിഖഞ്ഞസി.

‘‘തസ്സ രഞ്ഞോ അഹം പുത്തോ, യം ത്വം സമ്മൂപജീവസി;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ.

‘‘യസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായായ, നിസീദേയ്യ സയേയ്യ വാ;

ന തസ്സ സാഖം ഭഞ്ജേയ്യ, മിത്തദുബ്ഭോ ഹി പാപകോ.

‘‘യഥാ രുക്ഖോ തഥാ രാജാ, യഥാ സാഖാ തഥാ അഹം;

യഥാ ഛായൂപഗോ പോസോ, ഏവം ത്വമസി സാരഥി;

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൮-൧൧) –

ആദിനാ നയേന ധമ്മം ദേസേത്വാ തേന നിവത്തനത്ഥം യാചിതോ അനിവത്തനകാരണം പബ്ബജ്ജാഛന്ദം തസ്സ ച ഹേതു നിരയഭയാദികം അതീതഭവേ അത്തനോ പവത്തിം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ തായ ധമ്മകഥായ തായ ച പടിപത്തിയാ തസ്മിമ്പി പബ്ബജിതുകാമേ ജാതേ രഞ്ഞോ ഇമം –

‘‘രഥം നിയ്യാതയിത്വാന, അനണോ ഏഹി സാരഥി;

അനണസ്സ ഹി പബ്ബജ്ജാ, ഏതം ഇസീഹി വണ്ണിത’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൪) –

വത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസി.

സോ രഥം ആഭരണാനി ച ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. രാജാ താവദേവ ‘‘മഹാസത്തസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി നഗരതോ നിഗ്ഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ഇത്ഥാഗാരേഹി നാഗരജാനപദേഹി ച. മഹാസത്തോപി ഖോ സാരഥിം ഉയ്യോജേത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ജാതോ. തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ സക്കോ വിസ്സകമ്മം പേസേസി – ‘‘തേമിയപണ്ഡിതോ പബ്ബജിതുകാമോ, തസ്സ അസ്സമപദം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ ച മാപേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തിയോജനികേ വനസണ്ഡേ അസ്സമം മാപേത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമനപോക്ഖരണീഫലരുക്ഖസമ്പന്നം കത്വാ സബ്ബേ ച പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ മാപേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ സക്കദത്തിയഭാവം ഞത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ വത്ഥാനി അപനേത്വാ താപസവേസം ഗഹേത്വാ കട്ഠത്ഥരേ നിസിന്നോ അട്ഠ സമാപത്തിയോ, പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ പബ്ബജ്ജാസുഖേന അസ്സമേ നിസീദി.

കാസിരാജാപി സാരഥിനാ ദസ്സിതമഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ അസ്സമം പവിസിത്വാ മഹാസത്തേന സഹ സമാഗന്ത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ രജ്ജേന നിമന്തേസി. തേമിയപണ്ഡിതോ തം പടിക്ഖിപിത്വാ അനേകാകാരവോകാരം അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തായ ച കാമാദീനവപടിസംയുത്തായ ച ധമ്മിയാ കഥായ രാജാനം സംവേജേസി. സോ സംവിഗ്ഗമാനസോ ഘരാവാസേ ഉക്കണ്ഠിതോ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ അമച്ചേ ഇത്ഥാഗാരേ ച പുച്ഛി. തേപി പബ്ബജിതുകാമാ അഹേസും. അഥ രാജാ ചന്ദാദേവിം ആദിം കത്വാ സോളസ സഹസ്സേ ഓരോധേ ച അമച്ചാദികേ ച പബ്ബജിതുകാമേ ഞത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘യേ മമ പുത്തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതുകാമാ, തേ പബ്ബജന്തൂ’’തി. സുവണ്ണകോട്ഠാഗാരാദീനി ച വിവരാപേത്വാ വിസ്സജ്ജാപേസി. നാഗരാ ച യഥാപസാരിതേയേവ ആപണേ വിവടദ്വാരാനേവ ഗേഹാനി ച പഹായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ മഹാജനേന സദ്ധിം മഹാസത്തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി. സക്കദത്തിയം തിയോജനികം അസ്സമപദം പരിപൂരി.

സാമന്തരാജാനോ ‘‘കാസിരാജാ പബ്ബജിതോ’’തി സുത്വാ ‘‘ബാരാണസിരജ്ജം ഗഹേസ്സാമാ’’തി നഗരം പവിസിത്വാ ദേവനഗരസദിസം നഗരം സത്തരതനഭരിതം ദേവവിമാനകപ്പം രാജനിവേസനഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ധനം നിസ്സായ ഭയേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി താവദേവ നിക്ഖമിത്വാ പായാസും. തേസം ആഗമനം സുത്വാ മഹാസത്തോ വനന്തം ഗന്ത്വാ ആകാസേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. തേ സബ്ബേ സദ്ധിം പരിസായ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. ഏവം അപരേപി അപരേപീതി മഹാസമാഗമോ അഹോസി. സബ്ബേ ഫലാഫലാനി പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തി. യോ കാമാദിവിതക്കം വിതക്കേതി, തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ മഹാസത്തോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആകാസേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേതി.

സോ ധമ്മസ്സവനസപ്പായം ലഭിത്വാ സമാപത്തിയോ അഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേതി. ഏവം അപരോപി അപരോപീതി സബ്ബേപി ജീവിതപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകപരായനാ അഹേസും. തിരച്ഛാനഗതാപി മഹാസത്തേ ഇസിഗണേപി ചിത്തം പസാദേത്വാ ഛസു കാമസഗ്ഗേസു നിബ്ബത്തിംസു. മഹാസത്തസ്സ ബ്രഹ്മചരിയം ചിരം ദീഘമദ്ധാനം പവത്തിത്ഥ. തദാ ഛത്തേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, സാരഥി സാരിപുത്തത്ഥേരോ, മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി, പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, തേമിയപണ്ഡിതോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ അധിട്ഠാനപാരമീ ഇധ മത്ഥകം പത്താ, സേസപാരമിയോപി യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ മാസജാതകാലതോ പട്ഠായ നിരയഭയം പാപഭീരുതാ രജ്ജജിഗുച്ഛാ നേക്ഖമ്മനിമിത്തം മൂഗാദിഭാവാധിട്ഠാനം തത്ഥ ച വിരോധിപ്പച്ചയസമോധാനേപി നിച്ചലഭാവോതി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

തേമിയചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധിട്ഠാനപാരമീ നിട്ഠിതാ.