൪. ഭിസചരിയാവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ യദാ ഹോമി, കാസീനം പുരവരുത്തമേതി ‘‘കാസീ’’തി ബഹുവചനവസേന ലദ്ധവോഹാരസ്സ രട്ഠസ്സ നഗരവരേ ബാരാണസിയം യസ്മിം കാലേ ജാതസംവഡ്ഢോ ഹുത്വാ വസാമീതി അത്ഥോ. ഭഗിനീ ച ഭാതരോ സത്ത, നിബ്ബത്താ സോത്തിയേ കുലേതി ഉപകഞ്ചനാദയോ ഛ അഹഞ്ചാതി ഭാതരോ സത്ത സബ്ബകനിട്ഠാ കഞ്ചനദേവീ നാമ ഭഗിനീ ചാതി സബ്ബേ മയം അട്ഠ ജനാ മന്തജ്ഝേനനിരതതായ സോത്തിയേ ഉദിതോദിതേ മഹതി ബ്രാഹ്മണകുലേ തദാ നിബ്ബത്താ ജാതാതി അത്ഥോ.

൩൫. ബോധിസത്തോ ഹി തദാ ബാരാണസിയം അസീതികോടിവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ‘‘കഞ്ചനകുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. അഥസ്സ പദസാ വിചരണകാലേ അപരോ പുത്തോ വിജായി. ‘‘ഉപകഞ്ചനകുമാരോ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. തതോ പട്ഠായ മഹാസത്തം ‘‘മഹാകഞ്ചനകുമാരോ’’തി സമുദാചരന്തി. ഏവം പടിപാടിയാ സത്ത പുത്താ അഹേസും. സബ്ബകനിട്ഠാ പന ഏകാ ധീതാ. തസ്സാ ‘‘കഞ്ചനദേവീ’’തി നാമം കരിംസു. മഹാസത്തോ വയപ്പത്തോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചാഗഞ്ഛി.

അഥ നം മാതാപിതരോ ഘരാവാസേന ബന്ധിതുകാമാ ‘‘അത്തനോ സമാനജാതികുലതോ തേ ദാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വദിംസു. സോ ‘‘അമ്മ, താത, ന മയ്ഹം ഘരാവാസേന അത്ഥോ. മയ്ഹഞ്ഹി സബ്ബോ ലോകസന്നിവാസോ ആദിത്തോ വിയ സപ്പടിഭയോ, ബന്ധനാഗാരം വിയ പലിബുദ്ധനം, ഉക്കാരഭൂമി വിയ ജിഗുച്ഛോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ന മേ ചിത്തം കാമേസു രജ്ജതി, അഞ്ഞേ വോ പുത്താ അത്ഥി, തേ ഘരാവാസേന നിമന്തേഥാ’’തി വത്വാ പുനപ്പുനം യാചിതോപി സഹായേഹി യാചാപിതോപി ന ഇച്ഛി, അഥ നം സഹായാ ‘‘സമ്മ, കിം പന ത്വം പത്ഥയന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും ന ഇച്ഛസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തേസം അത്തനോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയം ആരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘ഏതേസം പുബ്ബജോ ആസി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ഏതേസം പുബ്ബജോ ആസിന്തി ഏതേസം ഉപകഞ്ചനകാദീനം സത്തന്നം ജേട്ഠഭാതികോ അഹം തദാ അഹോസിം. ഹിരീസുക്കമുപാഗതോതി സുക്കവിപാകത്താ സന്താനസ്സ വിസോധനതോ ച സുക്കം പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണം ഹിരിം ഭുസം ആഗതോ, അതിവിയ പാപം ജിഗുച്ഛന്തോ ആസിന്തി അത്ഥോ. ഭവം ദിസ്വാന ഭയതോ, നേക്ഖമ്മാഭിരതോ അഹന്തി കാമഭവാദീനം വസേന സബ്ബം ഭവം പക്ഖന്ദിതും ആഗച്ഛന്തം ചണ്ഡഹത്ഥിം വിയ, ഹിംസിതും ആഗച്ഛന്തം ഉക്ഖിത്താസികം വധകം വിയ, സീഹം വിയ, യക്ഖം വിയ, രക്ഖസം വിയ, ഘോരവിസം വിയ, ആസിവിസം വിയ, ആദിത്തം അങ്ഗാരം വിയ, സപ്പടിഭയം ഭയാനകഭാവതോ പസ്സിത്വാ തതോ മുച്ചനത്ഥഞ്ച പബ്ബജ്ജാഭിരതോ പബ്ബജിത്വാ ‘‘കഥം നു ഖോ ധമ്മചരിയം സമ്മാപടിപത്തിം പൂരേയ്യം, ഝാനസമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേയ്യ’’ന്തി പബ്ബജ്ജാകുസലധമ്മപഠമജ്ഝാനാദിഅഭിരതോ തദാ അഹം ആസിന്തി അത്ഥോ.

൩൬. പഹിതാതി മാതാപിതൂഹി പേസിതാ. ഏകമാനസാതി സമാനജ്ഝാസയാ പുബ്ബേ മയാ ഏകച്ഛന്ദാ മനാപചാരിനോ മാതാപിതൂഹി പഹിതത്താ പന മമ പടിക്കൂലം അമനാപം വദന്താ. കാമേഹി മം നിമന്തേന്തീതി മഹാപിതൂഹി വാ ഏകമാനസാ കാമേഹി മം നിമന്തേന്തി. കുലവംസം ധാരേഹീതി ഘരാവാസം സണ്ഠപേന്തോ അത്തനോ കുലവംസം ധാരേഹി പതിട്ഠപേഹീതി കാമേഹി മം നിമന്തേസുന്തി അത്ഥോ.

൩൭. യം തേസം വചനം വുത്തന്തി തേസം മമ പിയസഹായാനം യം വചനം വുത്തം. ഗിഹിധമ്മേ സുഖാവഹന്തി ഗിഹിഭാവേ സതി ഗഹട്ഠഭാവേ ഠിതസ്സ പുരിസസ്സ ഞായാനുഗതത്താ ദിട്ഠധമ്മികസ്സ സമ്പരായികസ്സ ച സുഖസ്സ ആവഹനതോ സുഖാവഹം. തം മേ അഹോസി കഠിനന്തി തം തേസം മയ്ഹം സഹായാനം മാതാപിതൂനഞ്ച വചനം ഏകന്തേനേവ നേക്ഖമ്മാഭിരതത്താ അമനാപഭാവേന മേ കഠിനം ഫരുസം ദിവസം സന്തത്തഫാലസദിസം ഉഭോപി കണ്ണേ ഝാപേന്തം വിയ അഹോസി.

൩൮. തേ മം തദാ ഉക്ഖിപന്തന്തി തേ മയ്ഹം സഹായാ മാതാപിതൂഹി അത്തനോ ച ഉപനിമന്തനവസേന അനേകവാരം ഉപനീയമാനേ കാമേ ഉദ്ധമുദ്ധം ഖിപന്തം ഛഡ്ഡേന്തം പടിക്ഖിപന്തം മം പുച്ഛിംസു. പത്ഥിതം മമാതി ഇതോ വിസുദ്ധതരം കിം നു ഖോ ഇമിനാ പത്ഥിതന്തി മയാ അഭിപത്ഥിതം മമ തം പത്ഥനം പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം ത്വം പത്ഥയസേ, സമ്മ, യദി കാമേ ന ഭുഞ്ജസീ’’തി.

൩൯. അത്ഥകാമോതി അത്തനോ അത്ഥകാമോ, പാപഭീരൂതി അത്ഥോ. ‘‘അത്തകാമോ’’തിപി പാളി. ഹിതേസിനന്തി മയ്ഹം ഹിതേസീനം പിയസഹായാനം. കേചി ‘‘അത്ഥകാമഹിതേസിന’’ന്തി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം.

൪൦. പിതു മാതു ച സാവയുന്തി തേ മയ്ഹം സഹായാ അനിവത്തനീയം മമ പബ്ബജ്ജാഛന്ദം വിദിത്വാ പബ്ബജിതുകാമതാദീപകം മയ്ഹം വചനം പിതു മാതു ച സാവേസും. ‘‘യഗ്ഘേ, അമ്മതാതാ, ജാനാഥ, ഏകന്തേനേവ മഹാകഞ്ചനകുമാരോ പബ്ബജിസ്സതി, ന സോ സക്കാ കേനചി ഉപായേന കാമേസു ഉപനേതു’’ന്തി അവോചും. മാതാപിതാ ഏവമാഹൂതി തദാ മയ്ഹം മാതാപിതരോ മമ സഹായേഹി വുത്തം മമ വചനം സുത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോ’’തി, യദി മഹാകഞ്ചനകുമാരസ്സ നേക്ഖമ്മം അഭിരുചിതം, യം തസ്സ അഭിരുചിതം, തദമ്ഹാകമ്പി അഭിരുചിതമേവ, തസ്മാ സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോതി. ‘‘ഭോ’’തി തേസം ബ്രാഹ്മണാനം ആലപനം. ‘‘പബ്ബജാമ ഖോ’’തിപി പാഠോ, പബ്ബജാമ ഏവാതി അത്ഥോ. മഹാസത്തസ്സ ഹി പബ്ബജ്ജാഛന്ദം വിദിത്വാ ഉപകഞ്ചനാദയോ ഛ ഭാതരോ ഭഗിനീ ച കഞ്ചനദേവീ പബ്ബജിതുകാമാവ അഹേസും, തേന തേപി മാതാപിതൂഹി ഘരാവാസേന നിമന്തിയമാനാ ന ഇച്ഛിംസുയേവ. തസ്മാ ഏവമാഹംസു ‘‘സബ്ബേവ പബ്ബജാമ, ഭോ’’തി.

ഏവഞ്ച പന വത്വാ മഹാസത്തം മാതാപിതരോ പക്കോസിത്വാ അത്തനോപി അധിപ്പായം തസ്സ ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘താത, യദി പബ്ബജിതുകാമോസി, അസീതികോടിധനം തവ സന്തകം യഥാസുഖം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി ആഹംസു. അഥ നം മഹാപുരിസോ കപണദ്ധികാദീനം വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ ഹിമവന്തം പാവിസി. തേന സദ്ധിം മാതാപിതരോ ഛ ഭാതരോ ച ഭഗിനീ ച ഏകോ ദാസോ ഏകാ ദാസീ ഏകോ ച സഹായോ ഘരാവാസം പഹായ അഗമംസു. തേന വുത്തം –

൪൧. ‘‘ഉഭോ മാതാ പിതാ മയ്ഹം, ഭഗിനീ ച സത്ത ഭാതരോ;

അമിതധനം ഛഡ്ഡയിത്വാ, പവിസിമ്ഹാ മഹാവന’’ന്തി.

ജാതകട്ഠകഥായം (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൪.൭൭ ഭിസജാതകവണ്ണനാ) പന ‘‘മാതാപിതൂസു കാലംകതേസു തേസം കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ മഹാസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമീ’’തി വുത്തം.

ഏവം ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ച തേ ബോധിസത്തപ്പമുഖാ ഏകം പദുമസരം നിസ്സായ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ അസ്സമം കത്വാ പബ്ബജിത്വാ വനമൂലഫലാഹാരാ യാപയിംസു. തേസു ഉപകഞ്ചനാദയോ അട്ഠ ജനാ വാരേന ഫലാഫലം ആഹരിത്വാ ഏകസ്മിം പാസാണഫലകേ അത്തനോ ഇതരേസഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ഘണ്ടിസഞ്ഞം ദത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസം ആദായ വസനട്ഠാനം പവിസന്തി. സേസാപി ഘണ്ടിസഞ്ഞായ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പാപുണനകോട്ഠാസം ആദായ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തി.

അപരഭാഗേ ഭിസാനി ആഹരിത്വാ തഥേവ ഖാദന്തി. തത്ഥ തേ ഘോരതപാ പരമധിതിന്ദ്രിയാ കസിണപരികമ്മം കരോന്താ വിഹരിംസു. അഥ നേസം സീലതേജേന സക്കസ്സ ഭവനം കമ്പി. സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ ‘‘ഇമേ ഇസയോ വീമംസിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ആനുഭാവേന മഹാസത്തസ്സ കോട്ഠാസേ തയോ ദിവസേ അന്തരധാപേസി. മഹാസത്തോ പഠമദിവസേ കോട്ഠാസം അദിസ്വാ ‘‘മമ കോട്ഠാസോ പമുട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. ദുതിയദിവസേ ‘‘മമ ദോസേന ഭവിതബ്ബം, പണാമനവസേന മമ കോട്ഠാസം ന ഠപിതം മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേസി. തതിയദിവസേ ‘‘തം കാരണം സുത്വാ ഖമാപേസ്സാമീ’’തി സായന്ഹസമയേ ഘണ്ടിസഞ്ഞം ദത്വാ തായ സഞ്ഞായ സബ്ബേസു സന്നിപതിതേസു തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തീസുപി ദിവസേസു തേഹി ജേട്ഠകോട്ഠാസസ്സ ഠപിതഭാവം സുത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം കോട്ഠാസോ ഠപിതോ, മയാ പന ന ലദ്ധോ, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആഹ. തം സുത്വാ സബ്ബേവ സംവേഗപ്പത്താ അഹേസും.

തസ്മിം അസ്സമേ രുക്ഖദേവതാപി അത്തനോ ഭവനതോ ഓതരിത്വാ തേസം സന്തികേ നിസീദി. മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ പലായിത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഏകോ വാരണോ അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥതോ പലായിത്വാ മുത്തോ സപ്പകീളാപനകോ ഏകോ വാനരോ ച തേഹി ഇസീഹി കതപരിചയാ തദാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. സക്കോപി ‘‘ഇസിഗണം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അദിസ്സമാനകായോ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. തസ്മിഞ്ച ഖണേ ബോധിസത്തസ്സ കനിട്ഠോ ഉപകഞ്ചനതാപസോ ഉട്ഠായ ബോധിസത്തം വന്ദിത്വാ സേസാനം അപചിതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘അഹം സഞ്ഞം പട്ഠപേത്വാ അത്താനഞ്ഞേവ സോധേതും ലഭാമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, ലഭസീ’’തി വുത്തേ ഇസിഗണമജ്ഝേ ഠത്വാ സപഥം കരോന്തോ –

‘‘അസ്സം ഗവം രജതം ജാതരൂപം, ഭരിയഞ്ച സോ ഇധ ലഭതം മനാപം;

പുത്തേഹി ദാരേഹി സമങ്ഗി ഹോതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൭൮) –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി. ഇമഞ്ഹി സോ ‘‘യത്തകാനി പിയവത്ഥൂനി ഹോന്തി, തേഹി വിപ്പയോഗേ തത്തകാനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി വത്ഥുകാമേ ഗരഹന്തോ ആഹ.

തം സുത്വാ ഇസിഗണോ ‘‘മാരിസ, മാ കഥയ, അതിഭാരിയോ തേ സപഥോ’’തി കണ്ണേ പിദഹി. ബോധിസത്തോപി ‘‘അതിഭാരിയോ തേ സപഥോ, ന, ത്വം താത, ഗണ്ഹസി, തവ പത്താസനേ നിസീദാ’’തി ആഹ. സേസാപി സപഥം കരോന്താ യഥാക്കമം –

‘‘മാലഞ്ച സോ കാസികചന്ദനഞ്ച, ധാരേതു പുത്തസ്സ ബഹൂ ഭവന്തു;

കാമേസു തിബ്ബം കുരുതം അപേക്ഖം, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘പഹൂതധഞ്ഞോ കസിമാ യസസ്സീ, പുത്തേ ഗിഹീ ധനിമാ സബ്ബകാമേ;

വയം അപസ്സം ഘരമാവസാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ഖത്തിയോ ഹോതു പസയ്ഹകാരീ, രാജാഭിരാജാ ബലവാ യസസ്സീ;

സചാതുരന്തം മഹിമാവസാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതു അവീതരാഗോ, മുഹുത്തനക്ഖത്തപഥേസു യുത്തോ;

പൂജേതു നം രട്ഠപതീ യസസ്സീ, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘അജ്ഝായകം സബ്ബസമന്തവേദം, തപസ്സിനം മഞ്ഞതു സബ്ബലോകോ;

പൂജേന്തു നം ജാനപദാ സമേച്ച, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘ചതുസ്സദം ഗാമവരം സമിദ്ധം, ദിന്നഞ്ഹി സോ ഭുഞ്ജതു വാസവേന;

അവീതരാഗോ മരണം ഉപേതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ഗാമണീ ഹോതു സഹായമജ്ഝേ, നച്ചേഹി ഗീതേഹി പമോദമാനോ;

സോ രാജതോ ബ്യസനമാലത്ഥ കിഞ്ചി, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘തം ഏകരാജാ പഥവിം വിജേത്വാ, ഇത്ഥീസഹസ്സസ്സ ഠപേതു അഗ്ഗേ;

സീമന്തിനീനം പവരാ ഭവാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യാ അഹാസി.

‘‘ഇസീനഞ്ഹി സാ സബ്ബസമാഗതാനം, ഭുഞ്ജേയ്യ സാദും അവികമ്പമാനാ;

ചരാതു ലാഭേന വികത്ഥമാനാ, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹണ യാ അഹാസി.

‘‘ആവാസികോ ഹോതു മഹാവിഹാരേ, നവകമ്മികോ ഹോതു ഗജങ്ഗലായം;

ആലോകസന്ധിം ദിവസം കരോതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘സോ ബജ്ഝതം പാസസതേഹി ഛമ്ഹി, രമ്മാ വനാ നീയതു രാജധാനിം;

തുത്തേഹി സോ ഹഞ്ഞതു പാചനേഹി, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസി.

‘‘അലക്കമാലീ തിപുകണ്ണപിട്ഠോ, ലട്ഠീഹതോ സപ്പമുഖം ഉപേതു;

സകച്ഛബന്ധോ വിസിഖം ചരാതു, ഭിസാനി തേ ബ്രാഹ്മണ യോ അഹാസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൭൯-൯൦) –

ഇമാ ഗാഥായോ അവോചും.

തത്ഥ തിബ്ബന്തി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു ബഹലം അപേക്ഖം കരോതു. കസിമാതി സമ്പന്നകസികമ്മോ. പുത്തേ ഗിഹീ ധനിമാ സബ്ബകാമേതി പുത്തേ ലഭതു, ഗിഹീ ഹോതു, സത്തവിധേന ധനേന ധനിമാ ഹോതു, രൂപാദിഭേദേ സബ്ബകാമേ ലഭതു. വയം അപസ്സന്തി മഹല്ലകകാലേപി അപബ്ബജിത്വാ അത്തനോ വയം അപസ്സന്തോ പഞ്ചകാമഗുണസമിദ്ധം ഘരമേവ ആവസതു. രാജാഭിരാജാതി രാജൂനം അന്തരേ അതിരാജാ. അവീതരാഗോതി പുരോഹിതട്ഠാനതണ്ഹായ സതണ്ഹോ. തപസ്സിനന്തി തപസീലം, സീലസമ്പന്നോതി നം മഞ്ഞതു. ചതുസ്സദന്തി ആകിണ്ണമനുസ്സതായ മനുസ്സേഹി പഹൂതധഞ്ഞതായ ധഞ്ഞേന സുലഭദാരുതായ ദാരൂഹി സമ്പന്നോദകതായ ഉദകേനാതി ചതൂഹി ഉസ്സന്നം. വാസവേനാതി വാസവേന ദിന്നം വിയ അചലം, വാസവതോ ലദ്ധവരാനുഭാവേനേവ രാജാനം ആരാധേത്വാ തേന ദിന്നന്തിപി അത്ഥോ. അവീതരാഗോതി അവിഗതരാഗോ കദ്ദമേ സൂകരോ വിയ കാമപങ്കേ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതു.

ഗാമണീതി ഗാമജേട്ഠകോ. തന്തി തം ഇത്ഥിം. ഏകരാജാതി അഗ്ഗരാജാ. ഇത്ഥീസഹസ്സസ്സാതി വചനമട്ഠതായ വുത്തം. സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേതൂതി അത്ഥോ. സീമന്തിനീനന്തി സീമന്തധരാനം, ഇത്ഥീനന്തി അത്ഥോ. സബ്ബസമാഗതാനന്തി സബ്ബേസം സന്നിപതിതാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ. അവികമ്പമാനാതി അനോസക്കമാനാ സാദുരസം ഭുഞ്ജതൂതി അത്ഥോ. ചരാതു ലാഭേന വികത്ഥമാനാതി ലാഭഹേതു സിങ്ഗാരവേസം ഗഹേത്വാ ലാഭം ഉപ്പാദേതും ചരതു. ആവാസികോതി ആവാസജഗ്ഗനകോ. ഗജങ്ഗലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തത്ഥ കിര ദബ്ബസമ്ഭാരാ സുലഭാ. ആലോകസന്ധിം ദിവസന്തി ഏകദിവസേന ഏകമേവ വാതപാനം കരോതു. സോ കിര ദേവപുത്തോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഗജങ്ഗലനഗരം നിസ്സായ യോജനികേ മഹാവിഹാരേ ആവാസികോ സങ്ഘത്ഥേരോ ഹുത്വാ ജിണ്ണേ വിഹാരേ നവകമ്മാനി കരോന്തോവ മഹാദുക്ഖം അനുഭവി, തം സന്ധായാഹ.

പാസസതേഹീതി ബഹൂഹി പാസേഹി. ഛമ്ഹീതി ചതൂസു പാദേസു ഗീവായ കടിഭാഗേ ചാതി ഛസു ഠാനേസു. തുത്തേഹീതി ദ്വികണ്ടകാഹി ദീഘലട്ഠീഹി. പാചനേഹീതി രസ്സപാചനേഹി, അങ്കുസകേഹി വാ. അലക്കമാലീതി അഹിതുണ്ഡികേന കണ്ഠേ പരിക്ഖിപിത്വാ ഠപിതായ അലക്കമാലായ സമന്നാഗതോ. തിപുകണ്ണപിട്ഠോതി തിപുപിളന്ധനേന പിളന്ധിതപിട്ഠികണ്ണോ കണ്ണപിട്ഠോ. ലട്ഠിഹതോതി സപ്പകീളാപനം സിക്ഖാപയമാനോ ലട്ഠിയാ ഹതോ ഹുത്വാ. സബ്ബം തേ കാമഭോഗം ഘരാവാസം അത്തനാ അത്തനാ അനുഭൂതദുക്ഖഞ്ച ജിഗുച്ഛന്താ തഥാ തഥാ സപഥം കരോന്താ ഏവമാഹംസു.

അഥ ബോധിസത്തോ ‘‘സബ്ബേഹി ഇമേഹി സപഥോ കതോ, മയാപി കാതും വട്ടതീ’’തി സപഥം കരോന്തോ –

‘‘യോ വേ അനട്ഠംവ നട്ഠന്തി ചാഹ, കാമേവ സോ ലഭതം ഭുഞ്ജതഞ്ച;

അഗാരമജ്ഝേ മരണം ഉപേതു, യോ വാ ഭോന്തോ സങ്കതി കഞ്ചി ദേവാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൯൧) –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഭോന്തോതി ഭവന്തോ. സങ്കതീതി ആസങ്കതി. കഞ്ചീതി അഞ്ഞതരം.

അഥ സക്കോ ‘‘സബ്ബേപിമേ കാമേസു നിരപേക്ഖാ’’തി ജാനിത്വാ സംവിഗ്ഗമാനസോ ന ഇമേസു കേനചിപി ഭിസാനി നീതാനി, നാപി തയാ അനട്ഠം നട്ഠന്തി വുത്തം, അപിച അഹം തുമ്ഹേ വീമംസിതുകാമോ അന്തരധാപേസിന്തി ദസ്സേന്തോ –

‘‘വീമംസമാനോ ഇസിനോ ഭിസാനി, തീരേ ഗഹേത്വാന ഥലേ നിധേസിം;

സുദ്ധാ അപാപാ ഇസയോ വസന്തി, ഏതാനി തേ ബ്രഹ്മചാരീ ഭിസാനീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൯൫) –

ഓസാനഗാഥമാഹ.

തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ –

‘‘ന തേ നടാ നോ പന കീളനേയ്യാ, ന ബന്ധവാ നോ പന തേ സഹായാ;

കിസ്മിം വുപത്ഥമ്ഭ സഹസ്സനേത്ത, ഇസീഹി ത്വം കീളസി ദേവരാജാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൯൬) –

സക്കം തജ്ജേസി.

അഥ നം സക്കോ –

‘‘ആചരിയോ മേസി പിതാ ച മയ്ഹം, ഏസാ പതിട്ഠാ ഖലിതസ്സ ബ്രഹ്മേ;

ഏകാപരാധം ഖമ ഭൂരിപഞ്ഞ, ന പണ്ഡിതാ കോധബലാ ഭവന്തീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൯൭) –

ഖമാപേസി.

മഹാസത്തോ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഖമിത്വാ സയം ഇസിഗണം ഖമാപേന്തോ –

‘‘സുവാസിതം ഇസിനം ഏകരത്തം, യം വാസവം ഭൂതപതിദ്ദസാമ;

സബ്ബേവ ഭോന്തോ സുമനാ ഭവന്തു, യം ബ്രാഹ്മണോ പച്ചുപാദീ ഭിസാനീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൪.൯൮) –

ആഹ.

തത്ഥ ന തേ നടാതി, ദേവരാജ, മയം തവ നടാ വാ കീളിതബ്ബയുത്തകാ വാ ന ഹോമ. നാപി തവ ഞാതകാ, സഹായാ ഹസ്സം കാതബ്ബാ. അഥ ത്വം കിസ്മിം വുപത്ഥമ്ഭാതി കിം ഉപത്ഥമ്ഭകം കത്വാ, കിം നിസ്സായ ഇസീഹി സദ്ധിം കീളസീതി അത്ഥോ. ഏസാ പതിട്ഠാതി ഏസാ തവ പാദച്ഛായാ അജ്ജ മമ ഖലിതസ്സ അപരാധസ്സ പതിട്ഠാ ഹോതു. സുവാസിതന്തി ആയസ്മന്താനം ഇസീനം ഏകരത്തിമ്പി ഇമസ്മിം അരഞ്ഞേ വസിതം സുവസിതമേവ. കിംകാരണാ? യം വാസവം ഭൂതപതിം അദ്ദസാമ. സചേ ഹി മയം നഗരേ അവസിമ്ഹാ, ന ഇമം അദ്ദസാമ. ഭോന്തോതി ഭവന്തോ. സബ്ബേപി സുമനാ ഭവന്തു തുസ്സന്തു, സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഖമന്തു, കിംകാരണാ? യം ബ്രാഹ്മണോ പച്ചുപാദീ ഭിസാനി യസ്മാ തുമ്ഹാകം ആചരിയോ ഭിസാനി അലഭീതി. സക്കോ ഇസിഗണം വന്ദിത്വാ ദേവലോകം ഗതോ. ഇസിഗണോപി ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

തദാ ഉപകഞ്ചനാദയോ ഛ ഭാതരോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപഅനുരുദ്ധപുണ്ണആനന്ദത്ഥേരാ, ഭഗിനീ ഉപ്പലവണ്ണാ, ദാസീ ഖുജ്ജുത്തരാ, ദാസോ ചിത്തോ ഗഹപതി, രുക്ഖദേവതാ സാതാഗിരോ, വാരണോ പാലിലേയ്യനാഗോ, വാനരോ മധുവാസിട്ഠോ, സക്കോ കാളുദായീ, മഹാകഞ്ചനതാപസോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദസ പാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ അച്ചന്തമേവ കാമേസു അനപേക്ഖതാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

ഭിസചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.