൨. സോമനസ്സചരിയാവണ്ണനാ

൭. ദുതിയേ ഇന്ദപത്ഥേ പുരുത്തമേതി ഏവംനാമകേ നഗരവരേ. കാമിതോതി മാതാപിതുആദീഹി ‘‘അഹോ വത ഏകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ഏവം ചിരകാലേ പത്ഥിതോ. ദയിതോതി പിയായിതോ. സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോതി ‘‘സോമനസ്സോ’’തി ഏവം പകാസനാമോ.

൮. സീലവാതി ദസകുസലകമ്മപഥസീലേന ചേവ ആചാരസീലേന ച സമന്നാഗതോ. ഗുണസമ്പന്നോതി സദ്ധാബാഹുസച്ചാദിഗുണേഹി ഉപേതോ, പരിപുണ്ണോ വാ. കല്യാണപടിഭാനവാതി തംതംഇതികത്തബ്ബസാധനേന ഉപായകോസല്ലസങ്ഖാതേന ച സുന്ദരേന പടിഭാനേന സമന്നാഗതോ. വുഡ്ഢാപചായീതി മാതാപിതരോ കുലേ ജേട്ഠാതി ഏവം യേ ജാതിവുഡ്ഢാ, യേ ച സീലാദിഗുണേഹി വുഡ്ഢാ, തേസം അപചായനസീലോ. ഹിരീമാതി പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ഹിരിയാ സമന്നാഗതോ. സങ്ഗഹേസു ച കോവിദോതി ദാനപിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി യഥാരഹം സത്താനം സങ്ഗണ്ഹനേസു കുസലോ. ഏവരൂപോ രേണുസ്സ നാമ കുരുരാജസ്സ പുത്തോ സോമനസ്സോതി വിസ്സുതോ യദാ ഹോമീതി സമ്ബന്ധോ.

൯. തസ്സ രഞ്ഞോ പതികരോതി തേന കുരുരാജേന പതി അഭിക്ഖണം ഉപകത്തബ്ബഭാവേന പതികരോ വല്ലഭോ. കുഹകതാപസോതി അസന്തഗുണസമ്ഭാവനലക്ഖണേന കോഹഞ്ഞേന ജീവിതകപ്പനകോ ഏകോ താപസോ, തസ്സ രഞ്ഞോ സക്കാതബ്ബോ അഹോസി. ആരാമന്തി ഫലാരാമം, യത്ഥ ഏളാലുകലാബുകുമ്ഭണ്ഡതിപുസാദിവല്ലിഫലാനി ചേവ തണ്ഡുലേയ്യകാദിസാകഞ്ച രോപീയതി. മാലാവച്ഛന്തി ജാതിഅതിമുത്തകാദിപുപ്ഫഗച്ഛം, തേന പുപ്ഫാരാമം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ആരാമം കത്വാ തത്ഥ മാലാവച്ഛഞ്ച യഥാവുത്തഫലവച്ഛഞ്ച രോപേത്വാ തതോ ലദ്ധധനം സംഹരിത്വാ ഠപേന്തോ ജീവതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – തദാ മഹാരക്ഖിതോ നാമ താപസോ പഞ്ചസതതാപസപരിവാരോ ഹിമവന്തേ വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഇന്ദപത്ഥനഗരം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിത്വാ സപരിസോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ രാജദ്വാരം പാപുണി. രാജാ ഇസിഗണം ദിസ്വാ ഇരിയാപഥേ പസന്നോ അലങ്കതമഹാതലേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേനാഹാരേന പരിവിസിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം വസ്സാരത്തം മമ ഉയ്യാനേയേവ വസഥാ’’തി വത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ വസനട്ഠാനാനി കാരേത്വാ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ ദത്വാ നിക്ഖമി. തതോ പട്ഠായ സബ്ബേപി തേ രാജനിവേസനേ ഭുഞ്ജന്തി.

രാജാ പന അപുത്തകോ പുത്തേ പത്ഥേതി, പുത്താ നുപ്പജ്ജന്തി. വസ്സാരത്തച്ചയേന മഹാരക്ഖിതോ ‘‘ഹിമവന്തം ഗമിസ്സാമാ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ രഞ്ഞാ കതസക്കാരസമ്മാനോ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ മജ്ഝന്ഹികസമയേ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഏകസ്സ സന്ദച്ഛായസ്സ രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ സപരിസോ നിസീദി. താപസാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘രാജാ അപുത്തകോ, സാധു വതസ്സ സചേ രാജപുത്തം ലഭേയ്യാ’’തി. മഹാരക്ഖിതോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി നു ഖോ രഞ്ഞോ പുത്തോ, ഉദാഹു നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ ചിന്തയിത്ഥ, അജ്ജ പച്ചൂസകാലേ ഏകോ ദേവപുത്തോ ചവിത്വാ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ആഹ.

തം സുത്വാ ഏകോ കൂടജടിലോ ‘‘ഇദാനി രാജകുലൂപകോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ താപസാനം ഗമനകാലേ ഗിലാനാലയം കത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. മഹാരക്ഖിതോ തസ്സ നിപന്നകാരണം ഞത്വാ ‘‘യദാ സക്കോസി, തദാ ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ഇസിഗണം ആദായ ഹിമവന്തമേവ ഗതോ. കുഹകോ നിവത്തിത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘മഹാരക്ഖിതസ്സ ഉപട്ഠാകതാപസോ ആഗതോ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചാപേത്വാ രഞ്ഞാ വേഗേന പക്കോസാപിതോ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. രാജാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഇസീനം ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അതിഖിപ്പം നിവത്തിത്ഥ, കേനത്ഥേന ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ.

മഹാരാജ, ഇസിഗണോ സുഖനിസിന്നോ ‘‘സാധു വതസ്സ സചേ രഞ്ഞോ വംസാനുരക്ഖകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസി. അഹം തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതി നു ഖോ രഞ്ഞോ പുത്തോ, ഉദാഹു നോ’’തി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ ‘‘മഹിദ്ധികോ ദേവപുത്തോ ചവിത്വാ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുധമ്മായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘അജാനന്താ ഗബ്ഭം നാസേയ്യും, ആചിക്ഖിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി തുമ്ഹാകം കഥനത്ഥായ ആഗതോ, കഥിതം വോ മയാ, ഗച്ഛാമഹ’’ന്തി. രാജാ ‘‘ഭന്തേ, ന സക്കാ ഗന്തു’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ പസന്നചിത്തോ കുഹകതാപസം ഉയ്യാനം നേത്വാ വസനട്ഠാനം സംവിദഹിത്വാ അദാസി. സോ തതോ പട്ഠായ രാജകുലേ ഭുഞ്ജന്തോ വസതി, ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുകോ’’ത്വേവസ്സ നാമം അഹോസി.

തദാ ബോധിസത്തോ താവതിംസഭവനതോ ചവിത്വാ തത്ഥ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ജാതസ്സ ച നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘സോമനസ്സോ’’തി നാമം കരിംസു. സോ കുമാരപരിഹാരേന വഡ്ഢതി. കുഹകതാപസോപി ഉയ്യാനസ്സ ഏകപസ്സേ നാനപ്പകാരം സൂപേയ്യസാകഞ്ച ഫലവല്ലിആദയോ ച രോപേത്വാ പണ്ണികാനം ഹത്ഥേ വിക്കിണന്തോ ധനം സംഹരതി. അഥ ബോധിസത്തസ്സ സത്തവസ്സികകാലേ രഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ ‘‘താത, ദിബ്ബചക്ഖുതാപസേ മാ പമജ്ജാ’’തി കുമാരം പടിച്ഛാപേത്വാ പച്ചന്തം വൂപസമേതും ഗതോ.

൧൦-൧൩. അഥേകദിവസം കുമാരോ ‘‘ജടിലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കൂടജടിലം ഏകം ഗന്ധികകാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ദ്വേ ഘടേ ഗഹേത്വാ സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം സിഞ്ചന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം കൂടജടിലോ അത്തനോ സമണധമ്മം അകത്വാ പണ്ണികകമ്മം കരോതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കിം കരോസി പണ്ണികഗഹപതികാ’’തി തം ലജ്ജാപേത്വാ അവന്ദിത്വാ ഏവ നിക്ഖമി.

കൂടജടിലോ ‘‘അയം ഇദാനേവ ഏവരൂപോ, പച്ഛാ ‘കോ ജാനാതി കിം കരിസ്സതീ’തി ഇദാനേവ നം നാസേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ രഞ്ഞോ ആഗമനകാലേ പാസാണഫലകം ഏകമന്തം ഖിപിത്വാ പാനീയഘടം ഭിന്ദിത്വാ പണ്ണസാലായ തിണാനി വികിരിത്വാ സരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ സസീസം പാരുപിത്വാ മഹാദുക്ഖപ്പത്തോ വിയ മഞ്ചേ നിപജ്ജി. രാജാ ആഗന്ത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കത്വാ നിവേസനം അപവിസിത്വാവ ‘‘മമ സാമികം ദിബ്ബചക്ഖുകം പസ്സിസ്സാമീ’’തി പണ്ണസാലദ്വാരം ഗന്ത്വാ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി അന്തോ പവിസിത്വാ തം നിപന്നകം ദിസ്വാ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ പുച്ഛി – ‘‘കേന, ത്വം ഭന്തേ, ഏവം വിഹേഠിതോ, കമജ്ജ യമലോകം നേമി, തം മേ സീഘം ആചിക്ഖാ’’തി.

തം സുത്വാ കൂടജടിലോ നിത്ഥുനന്തോ ഉട്ഠായ ദിട്ഠോ, മഹാരാജ, ത്വം മേ, പസ്സിത്വാ തയി വിസ്സാസേന അഹം ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, തവ പുത്തേനമ്ഹി ഏവം വിഹേഠിതോതി. തം സുത്വാ രാജാ ചോരഘാതകേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ കുമാരസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ സരീരഞ്ചസ്സ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ രഥിയാ രഥിയം വികിരഥാ’’തി. തേ മാതരാ അലങ്കരിത്വാ അത്തനോ അങ്കേ നിസീദാപിതം കുമാരം ആകഡ്ഢിംസു – ‘‘രഞ്ഞാ തേ വധോ ആണത്തോ’’തി. കുമാരോ മരണഭയതജ്ജിതോ മാതു അങ്കതോ വുട്ഠായ – ‘‘രഞ്ഞോ മം ദസ്സേഥ, സന്തി രാജകിച്ചാനീ’’തി ആഹ. തേ കുമാരസ്സ വചനം സുത്വാ മാരേതും അവിസഹന്താ ഗോണം വിയ രജ്ജുയാ പരികഡ്ഢന്താ നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. തേന വുത്തം ‘‘തമഹം ദിസ്വാന കുഹക’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ഥുസരാസിംവ അതണ്ഡുലന്തി തണ്ഡുലകണേഹി വിരഹിതം ഥുസരാസിം വിയ, ദുമംവ രുക്ഖം വിയ, അന്തോ മഹാസുസിരം. കദലിംവ അസാരകം സീലാദിസാരരഹിതം താപസം അഹം ദിസ്വാ നത്ഥി ഇമസ്സ സതം സാധൂനം ഝാനാദിധമ്മോ. കസ്മാ? സാമഞ്ഞാ സമണഭാവാ സീലമത്തതോപി അപഗതോ പരിഹീനോ അയം, തഥാ ഹി അയം ഹിരീസുക്കധമ്മജഹിതോ പജഹിതഹിരിസങ്ഖാതസുക്കധമ്മോ. ജീവിതവുത്തികാരണാതി ‘‘കേവലം ജീവിതസ്സേവ ഹേതു അയം താപസലിങ്ഗേന ചരതീ’’തി ചിന്തേസിന്തി ദസ്സേതി. പരന്തിഹീതി പരന്തോ പച്ചന്തോ നിവാസഭൂതോ ഏതേസം അത്ഥീതി പരന്തിനോ, സീമന്തരികവാസിനോ. തേഹി പരന്തീഹി അടവികേഹി പച്ചന്തദേസോ ഖോഭിതോ അഹോസി. തം പച്ചന്തകോപം നിസേധേതും വൂപസമേതും ഗച്ഛന്തോ മമ പിതാ കുരുരാജാ ‘‘താത സോമനസ്സകുമാര, മയ്ഹം സാമികം ഉഗ്ഗതാപനം ഘോരതപം പരമസന്തിന്ദ്രിയം ജടിലം മാ പമജ്ജി. സോ ഹി അമ്ഹാകം സബ്ബകാമദദോ, തസ്മാ യദിച്ഛകം ചിത്തരുചിയം തസ്സ ചിത്താനുകൂലം പവത്തേഹി അനുവത്തേഹീ’’തി തദാ മം അനുസാസീതി ദസ്സേതി.

൧൪. തമഹം ഗന്ത്വാനുപട്ഠാനന്തി പിതു വചനം അനതിക്കന്തോ തം കൂടതാപസം ഉപട്ഠാനത്ഥം ഗന്ത്വാ തം സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം ആസിഞ്ചന്തം ദിസ്വാ ‘‘പണ്ണികോ അയ’’ന്തി ച ഞത്വാ കച്ചി തേ, ഗഹപതി, കുസലന്തി, ഗഹപതി, തേ സരീരസ്സ കച്ചി കുസലം കുസലമേവ, തഥാ ഹി സാകവത്ഥുസ്മിം ഉദകം ആസിഞ്ചസി. കിം വാ തവ ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ ആഹരീയതു, തഥാ ഹി പണ്ണികവുത്തിം അനുതിട്ഠസീതി ഇദം വചനം അഭാസിം.

൧൫. തേന സോ കുപിതോ ആസീതി തേന മയാ വുത്തഗഹപതിവാദേന സോ മാനനിസ്സിതോ മാനം അല്ലീനോ കുഹകോ മയ്ഹം കുപിതോ കുദ്ധോ അഹോസി. കുദ്ധോ ച സമാനോ ‘‘ഘാതാപേമി തുവം അജ്ജ, രട്ഠാ പബ്ബാജയാമി വാ’’തി ആഹ.

തത്ഥ തുവം അജ്ജാതി, ത്വം അജ്ജ, ഇദാനിയേവ രഞ്ഞോ ആഗതകാലേതി അത്ഥോ.

൧൬. നിസേധയിത്വാ പച്ചന്തന്തി പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ നഗരം അപവിട്ഠോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കുഹകം കുഹകതാപസം കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, സമ്മാനോ തേ പവത്തിതോതി കുമാരേന തേ സമ്മാനോ പവത്തിതോ അഹോസി.

൧൭. കുമാരോ യഥാ നാസിയോതി യഥാ കുമാരോ നാസിയോ നാസേതബ്ബോ ഘാതാപേതബ്ബോ, തഥാ സോ പാപോ തസ്സ രഞ്ഞോ ആചിക്ഖി. ആണാപേസീതി മയ്ഹം സാമികേ ഇമസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖുതാപസേ സതി കിം മമ ന നിപ്ഫജ്ജതി, തസ്മാ പുത്തേന മേ അത്ഥോ നത്ഥി, തതോപി അയമേവ സേയ്യോതി ചിന്തേത്വാ ആണാപേസി.

൧൮. കിന്തി? സീസം തത്ഥേവ ഛിന്ദിത്വാതി യസ്മിം ഠാനേ തം കുമാരം പസ്സഥ, തത്ഥേവ തസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ സരീരഞ്ചസ്സ കത്വാന ചതുഖണ്ഡികം ചതുരോ ഖണ്ഡേ കത്വാ രഥിയാ രഥിയം നീയന്താ വീഥിതോ വീഥിം വിക്ഖിപന്താ ദസ്സേഥ. കസ്മാ? സാ ഗതി ജടിലഹീളിതാതി യേഹി അയം ജടിലോ ഹീളിതോ, തേസം ജടിലഹീളിതാനം സാ ഗതി സാ നിപ്ഫത്തി സോ വിപാകോതി. ജടിലഹീളിതാതി വാ ജടിലഹീളനഹേതു സാ തസ്സ നിപ്ഫത്തീതി ഏവഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൯. തത്ഥാതി തസ്സ രഞ്ഞോ ആണായം, തസ്മിം വാ താപസസ്സ പരിഭവേ. കാരണികാതി ഘാതകാ, ചോരഘാതകാതി അത്ഥോ. ചണ്ഡാതി കുരൂരാ. ലുദ്ദാതി സുദാരുണാ. അകാരുണാതി തസ്സേവ വേവചനം കതം. ‘‘അകരുണാ’’തിപി പാളി, നിക്കരുണാതി അത്ഥോ. മാതു അങ്കേ നിസിന്നസ്സാതി മമ മാതു സുധമ്മായ ദേവിയാ ഉച്ഛങ്ഗേ നിസിന്നസ്സ. ‘‘നിസിന്നസ്സാ’’തി അനാദരേ സാമിവചനം. ആകഡ്ഢിത്വാ നയന്തി മന്തി മാതരാ അലങ്കരിത്വാ അത്തനോ അങ്കേ നിസീദാപിതം മം രാജാണായ തേ ചോരഘാതകാ ഗോണം വിയ രജ്ജുയാ ആകഡ്ഢിത്വാ ആഘാതനം നയന്തി. കുമാരേ പന നീയമാനേ ദാസിഗണപരിവുതാ സദ്ധിം ഓരോധേഹി സുധമ്മാ ദേവീ നാഗരാപി ‘‘മയം നിരപരാധം കുമാരം മാരേതും ന ദസ്സാമാ’’തി തേന സദ്ധിംയേവ അഗമംസു.

൨൦. ബന്ധതം ഗാള്ഹബന്ധനന്തി ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധന്താനം തേസം കാരണികപുരിസാനം. രാജകിരിയാനി അത്ഥി മേതി മയാ രഞ്ഞോ വത്തബ്ബാനി രാജകിച്ചാനി അത്ഥി. തസ്മാ രഞ്ഞോ ദസ്സേഥ മം ഖിപ്പന്തി തേസം അഹം ഏവം വചനം അവചം.

൨൧. രഞ്ഞോ ദസ്സയിംസു, പാപസ്സ പാപസേവിനോതി അത്തനാ പാപസീലസ്സ ലാമകാചാരസ്സ കൂടതാപസസ്സ സേവനതോ പാപസേവിനോ രഞ്ഞോ മം ദസ്സയിംസു. ദിസ്വാന തം സഞ്ഞാപേസിന്തി തം മമ പിതരം കുരുരാജാനം പസ്സിത്വാ ‘‘കസ്മാ മം, ദേവ, മാരാപേസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘കസ്മാ ച പന ത്വം മയ്ഹം സാമികം ദിബ്ബചക്ഖുതാപസം ഗഹപതിവാദേന സമുദാചരി. ഇദഞ്ചിദഞ്ച വിപ്പകാരം കരീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവ, ഗഹപതിഞ്ഞേവ ‘ഗഹപതീ’തി വദന്തസ്സ കോ മയ്ഹം ദോസോ’’തി വത്വാ തസ്സ നാനാവിധാനി മാലാവച്ഛാനി രോപേത്വാ പുപ്ഫപണ്ണഫലാഫലാദീനം വിക്കിണനം ഹത്ഥതോ ചസ്സ താനി ദേവസികം വിക്കിണന്തേഹി മാലാകാരപണ്ണികേഹി സദ്ദഹാപേത്വാ ‘‘മാലാവത്ഥുപണ്ണവത്ഥൂനി ഉപധാരേഥാ’’തി വത്വാ പണ്ണസാലഞ്ചസ്സ പവിസിത്വാ പുപ്ഫാദിവിക്കിയലദ്ധം കഹാപണകഭണ്ഡികം അത്തനോ പുരിസേഹി നീഹരാപേത്വാ രാജാനം സഞ്ഞാപേസിം തസ്സ കൂടതാപസഭാവം ജാനാപേസിം. മമഞ്ച വസമാനയിന്തി തേന സഞ്ഞാപനേന ‘‘സച്ചം ഖോ പന കുമാരോ വദതി, അയം കൂടതാപസോ പുബ്ബേ അപ്പിച്ഛോ വിയ ഹുത്വാ ഇദാനി മഹാപരിഗ്ഗഹോ ജാതോ’’തി യഥാ തസ്മിം നിബ്ബിന്നോ മമ വസേ വത്തതി, ഏവം രാജാനം മമ വസമാനേസിം.

തതോ മഹാസത്തോ ‘‘ഏവരൂപസ്സ ബാലസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികേ വസനതോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ പബ്ബജിതും യുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛി – ‘‘ന മേ, മഹാരാജ, ഇധ വാസേന അത്ഥോ, അനുജാനാഥ മം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. രാജാ ‘‘താത, മയാ അനുപധാരേത്വാവ തേ വധോ ആണത്തോ, ഖമ മയ്ഹം അപരാധ’’ന്തി മഹാസത്തം ഖമാപേത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഇമം രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘ദേവ, കിമത്ഥി മാനുസകേസു ഭോഗേസു, അഹം പുബ്ബേ ദീഘരത്തം ദിബ്ബഭോഗസമ്പത്തിയോ അനുഭവിം, ന തത്ഥാപി മേ സങ്ഗോ, പബ്ബജിസ്സാമേവാഹം, ന താദിസസ്സ ബാലസ്സ പരനേയ്യബുദ്ധിനോ സന്തികേ വസാമീ’’തി വത്വാ തം ഓവദന്തോ –

‘‘അനിസമ്മ കതം കമ്മം, അനവത്ഥായ ചിന്തിതം;

ഭേസജ്ജസ്സേവ വേഭങ്ഗോ, വിപാകോ ഹോതി പാപകോ.

‘‘നിസമ്മ ച കതം കമ്മം, സമ്മാവത്ഥായ ചിന്തിതം;

ഭേസജ്ജസ്സേവ സമ്പത്തി, വിപാകോ ഹോതി ഭദ്രകോ.

‘‘അലസോ ഗിഹീ കാമഭോഗീ ന സാധു, അസഞ്ഞതോ പബ്ബജിതോ ന സാധു;

രാജാ ന സാധു അനിസമ്മകാരീ, യോ പണ്ഡിതോ കോധനോ തം ന സാധു.

‘‘നിസമ്മ ഖത്തിയോ കയിരാ, നാനിസമ്മ ദിസമ്പതി;

നിസമ്മകാരിനോ രാജ, യസോ കിത്തി ച വഡ്ഢതി.

‘‘നിസമ്മ ദണ്ഡം പണയേയ്യ ഇസ്സരോ, വേഗാ കതം തപ്പതി ഭൂമിപാല;

സമ്മാപണീധീ ച നരസ്സ അത്ഥാ, അനാനുതപ്പാ തേ ഭവന്തി പച്ഛാ.

‘‘അനാനുതപ്പാനി ഹി യേ കരോന്തി, വിഭജ്ജ കമ്മായതനാനി ലോകേ;

വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി സുഖുദ്രയാനി, ഭവന്തി ബുദ്ധാനുമതാനി താനി.

‘‘ആഗച്ഛും ദോവാരികാ ഖഗ്ഗബന്ധാ, കാസാവിയാ ഹന്തു മമം ജനിന്ദ;

മാതുഞ്ച അങ്കസ്മിമഹം നിസിന്നോ, ആകഡ്ഢിതോ സഹസാ തേഹി ദേവ.

‘‘കടുകഞ്ഹി സമ്ബാധം സുകിച്ഛം പത്തോ, മധുരമ്പിയം ജീവിതം ലദ്ധ രാജ;

കിച്ഛേനഹം അജ്ജ വധാ പമുത്തോ, പബ്ബജ്ജമേവാഭിമനോഹമസ്മീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൨൨൭-൨൩൪) –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.

തത്ഥ അനിസമ്മാതി അനുപധാരേത്വാ. അനവത്ഥായാതി അവവത്ഥപേത്വാ. വേഭങ്ഗോതി വിപത്തി. വിപാകോതി നിപ്ഫത്തി. അസഞ്ഞതോതി അസംവുതോ ദുസ്സീലോ. പണയേയ്യാതി പട്ഠപേയ്യ. വേഗാതി വേഗേന സഹസാ. സമ്മാപണീധീ ചാതി സമ്മാപണിധിനാ, യോനിസോ ഠപിതേന ചിത്തേന കതാ നരസ്സ അത്ഥാ പച്ഛാ അനാനുതപ്പാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. വിഭജ്ജാതി ഇമാനി കാതും യുത്താനി, ഇമാനി അയുത്താനീതി ഏവം പഞ്ഞായ വിഭജിത്വാ. കമ്മായതനാനീതി കമ്മാനി. ബുദ്ധാനുമതാനീതി പണ്ഡിതേഹി അനുമതാനി അനവജ്ജാനി ഹോന്തി. കടുകന്തി ദുക്ഖം അസാതം, സമ്ബാധം സുകിച്ഛം മരണഭയം പത്തോമ്ഹി. ലദ്ധാതി അത്തനോ ഞാണബലേന ജീവിതം ലഭിത്വാ. പബ്ബജ്ജമേവാഭിമനോതി പബ്ബജ്ജാഭിമുഖചിത്തോ ഏവാഹമസ്മി.

ഏവം മഹാസത്തേന ധമ്മേ ദേസിതേ രാജാ ദേവിം ആമന്തേസി – ‘‘ദേവി, ത്വം പുത്തം നിവത്തേഹീ’’തി. ദേവീപി കുമാരസ്സ പബ്ബജ്ജമേവ രോചേസി. മഹാസത്തോ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ‘‘സചേ മയ്ഹം ദോസോ അത്ഥി, തം ഖമഥാ’’തി ഖമാപേത്വാ മഹാജനം ആപുച്ഛിത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖോ അഗമാസി. ഗതേ ച പന മഹാസത്തേ മഹാജനോ കൂടജടിലം പോഥേത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. ബോധിസത്തോപി സനാഗരേഹി അമച്ചപാരിസജ്ജാദീഹി രാജപുരിസേഹി അസ്സുമുഖേഹി അനുബന്ധിയമാനോ തേ നിവത്തേസി. മനുസ്സേസു നിവത്തേസു മനുസ്സവണ്ണേനാഗന്ത്വാ ദേവതാഹി നീതോ സത്ത പബ്ബതരാജിയോ അതിക്കമിത്വാ ഹിമവന്തേ വിസ്സകമ്മുനാ നിമ്മിതായ പണ്ണസാലായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തേന വുത്തം –

൨൨. ‘‘സോ മം തത്ഥ ഖമാപേസി, മഹാരജ്ജം അദാസി മേ;

സോഹം തമം ദാലയിത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ തമം ദാലയിത്വാതി കാമാദീനവദസ്സനസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം സമ്മോഹതമം വിധമിത്വാ. പബ്ബജിന്തി ഉപാഗച്ഛിം. അനഗാരിയന്തി പബ്ബജ്ജം.

൨൩. ഇദാനി യദത്ഥം തദാ തം രാജിസ്സരിയം പരിച്ചത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘ന മേ ദേസ്സ’’ന്തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തനയോവ.

ഏവം പന മഹാസത്തേ പബ്ബജിതേ യാവ സോളസവസ്സകാലാ രാജകുലേ പരിചാരികവേസേന ദേവതായേവ നം ഉപട്ഠഹിംസു. സോ തത്ഥ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

തദാ കുഹകോ ദേവദത്തോ അഹോസി, മാതാ മഹാമായാ, മഹാരക്ഖിതതാപസോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, സോമനസ്സകുമാരോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ യുധഞ്ജയചരിയായം (ചരിയാ. ൩.൧ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ ദസ പാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ഇധാപി നേക്ഖമ്മപാരമീ അതിസയവതീതി സാ ഏവ ദേസനം ആരുള്ഹാ. തഥാ സത്തവസ്സികകാലേ ഏവ രാജകിച്ചേസു സമത്ഥതാ, തസ്സ താപസസ്സ കൂടജടിലഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹനം, തേന പയുത്തേന രഞ്ഞാ വധേ ആണത്തേ സന്താസാഭാവോ, രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ നാനാനയേഹി തസ്സ സദോസതം അത്തനോ ച നിരപരാധതം മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ പകാസേത്വാ രഞ്ഞോ ച പരനേയ്യബുദ്ധിതം ബാലഭാവഞ്ച പട്ഠപേത്വാ തേന ഖമാപിതേപി തസ്സ സന്തികേ വാസതോ രജ്ജിസ്സരിയതോ ച സംവേഗമാപജ്ജിത്വാ നാനപ്പകാരം യാചിയമാനേനപി ഹത്ഥഗതം രജ്ജസിരിം ഖേളപിണ്ഡം വിയ ഛഡ്ഡേത്വാ കത്ഥചി അലഗ്ഗചിത്തേന ഹുത്വാ പബ്ബജനം, പബ്ബജിത്വാ പവിവേകാരാമേന ഹുത്വാ നചിരസ്സേവ അപ്പകസിരേന ഝാനാഭിഞ്ഞാനിബ്ബത്തനന്തി ഏവമാദയോ മഹാസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

സോമനസ്സചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.