൧൦. മച്ഛരാജചരിയാവണ്ണനാ

൮൩. ദസമേ യദാ ഹോമി, മച്ഛരാജാ മഹാസരേതി അതീതേ മച്ഛയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ കോസലരട്ഠേ സാവത്ഥിയം ജേതവനേ പോക്ഖരണിട്ഠാനേ വല്ലിഗഹനപരിക്ഖിത്തേ ഏകസ്മിം മഹാസരേ മച്ഛാനം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി രഞ്ജനതോ യദാ അഹം രാജാ ഹോമി, മച്ഛഗണപരിവുതോ തത്ഥ പടിവസാമി തദാ. ഉണ്ഹേതി ഉണ്ഹകാലേ ഗിമ്ഹസമയേ. സൂരിയസന്താപേതി ആദിച്ചസന്താപേന. സരേ ഉദക ഖീയഥാതി തസ്മിം സരേ ഉദകം ഖീയിത്ഥ ഛിജ്ജിത്ഥ. തസ്മിഞ്ഹി രട്ഠേ തദാ ദേവോ ന വസ്സി, സസ്സാനി മിലായിംസു, വാപിആദീസു ഉദകം പരിക്ഖയം പരിയാദാനം അഗമാസി, മച്ഛകച്ഛപാ കലലഗഹനം പവിസിംസു. തസ്മിമ്പി സരേ മച്ഛാ കദ്ദമഗഹനം പവിസിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ നിലീയിംസു.

൮൪. തതോതി തതോ ഉദകപരിക്ഖയതോ അപരഭാഗേ. കുലലസേനകാതി കുലലാചേവ സേനാ ച. ഭക്ഖയന്തി ദിവാരത്തിം, മച്ഛേ ഉപനിസീദിയാതി തത്ഥ തത്ഥ കലലപിട്ഠേ ഉപനിസീദിത്വാ കലലഗഹനം പവിസിത്വാ നിപന്നേ മച്ഛേ കാകാ വാ ഇതരേ വാ ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച കണയഗ്ഗസദിസേഹി തുണ്ഡേഹി കോട്ടേത്വാ കോട്ടേത്വാ നീഹരിത്വാ വിപ്ഫന്ദമാനേ ഭക്ഖയന്തി.

൮൫. അഥ മഹാസത്തോ മച്ഛാനം തം ബ്യസനം ദിസ്വാ മഹാകരുണായ സമുസ്സാഹിതഹദയോ ‘‘ഠപേത്വാ മം ഇമേ മമ ഞാതകേ ഇമസ്മാ ദുക്ഖാ മോചേതും സമത്ഥോ നാമ അഞ്ഞോ നത്ഥി, കേന നു ഖോ അഹം ഉപായേന തേ ഇതോ ദുക്ഖതോ മോചേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘യംനൂനാഹം പുബ്ബകേഹി മഹേസീഹി ആചിണ്ണസമാചിണ്ണം മയി ച സംവിജ്ജമാനം സച്ചധമ്മം നിസ്സായ സച്ചകിരിയം കത്വാ ദേവം വസ്സാപേത്വാ മമ ഞാതിസങ്ഘസ്സ ജീവിതദാനം ദദേയ്യം, തേന ച സകലസ്സാപി ആഹാരൂപജീവിനോ സത്തലോകസ്സ മഹാഉപകാരോ സമ്പാദിതോ മയാ’’തി നിച്ഛയം കത്വാ ദേവം വസ്സാപേതും സച്ചകിരിയം അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം ചിന്തേസഹ’’ന്തിആദി.

തത്ഥ സഹ ഞാതീഹി പീളിതോതി മയ്ഹം ഞാതീഹി സദ്ധിം തേന ഉദകപരിക്ഖയേന പീളിതോ. സഹാതി വാ നിപാതമത്തം. മഹാകാരുണികതായ തേന ബ്യസനേന ദുക്ഖിതേഹി ഞാതീഹി കാരണഭൂതേഹി പീളിതോ, ഞാതിസങ്ഘദുക്ഖദുക്ഖിതോതി അത്ഥോ.

൮൬. ധമ്മത്ഥന്തി ധമ്മഭൂതം അത്ഥം, ധമ്മതോ വാ അനപേതം അത്ഥം. കിം തം? സച്ചം. അദ്ദസപസ്സയന്തി മയ്ഹം ഞാതീനഞ്ച അപസ്സയം അദ്ദസം. അതിക്ഖയന്തി മഹാവിനാസം.

൮൭. സദ്ധമ്മന്തി സതം സാധൂനം ബുദ്ധാദീനം ഏകസ്സാപി പാണിനോ അഹിംസനസങ്ഖാതം ധമ്മം. അനുസ്സരിത്വാ. പരമത്ഥം വിചിന്തയന്തി തം ഖോ പന പരമത്ഥം സച്ചം അവിപരീതസഭാവം കത്വാ ചിന്തയന്തോ. യം ലോകേ ധുവസസ്സതന്തി യദേതം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം ഏകസ്സാപി പാണിനോ അഹിംസനം, തം സബ്ബകാലം തഥഭാവേന ധുവം സസ്സതം വിചിന്തയം സച്ചകിരിയം അകാസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൮൮. ഇദാനി തം ധമ്മം മഹാസത്തോ അത്തനി വിജ്ജമാനം ഗഹേത്വാ സച്ചവചനം പയോജേതുകാമോ കാലവണ്ണം കദ്ദമം ദ്വിധാ വിയൂഹിത്വാ അഞ്ജനരുക്ഖസാരഘടികവണ്ണമഹാസരീരോ സുധോതലോഹിതകമണിസദിസാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ആകാസം ഉല്ലോകേന്തോ ‘‘യതോ സരാമി അത്താന’’ന്തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ യതോ സരാമി അത്താനന്തി യതോ പട്ഠായ അഹം അത്തഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം സരാമി അനുസ്സരാമി. യതോ പത്തോസ്മി വിഞ്ഞുതന്തി യതോ പട്ഠായ താസു താസു ഇതികത്തബ്ബതാസു വിഞ്ഞുതം വിജാനനഭാവം പത്തോസ്മി, ഉദ്ധം ആരോഹനവസേന ഇതോ യാവ മയ്ഹം കായവചീകമ്മാനം അനുസ്സരണസമത്ഥതാ വിഞ്ഞുതപ്പത്തി ഏവ, ഏത്ഥന്തരേ സമാനജാതികാനം ഖാദനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോപി തണ്ഡുലകണപ്പമാണമ്പി മച്ഛം മയാ ന ഖാദിതപുബ്ബം, അഞ്ഞമ്പി കഞ്ചി പാണം സഞ്ചിച്ച ഹിംസിതം ബാധിതം നാഭിജാനാമി, പഗേവ ജീവിതാ വോരോപിതം.

൮൯. ഏതേന സച്ചവജ്ജേനാതി ‘‘യദേതം മയാ കസ്സചി പാണസ്സ അഹിംസനം വുത്തം, സചേ ഏതം സച്ചം തഥം അവിപരീതം, ഏതേന സച്ചവചനേന പജ്ജുന്നോ മേഘോ അഭിവസ്സതു, ഞാതിസങ്ഘം മേ ദുക്ഖാ പമോചേതൂ’’തി വത്വാ പുന അത്തനോ പരിചാരികചേടകം ആണാപേന്തോ വിയ പജ്ജുന്നം ദേവരാജാനം ആലപന്തോ ‘‘അഭിത്ഥനയാ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ അഭിത്ഥനയ പജ്ജുന്നാതി പജ്ജുന്നോ വുച്ചതി മേഘോ, അയം പന മേഘവസേന ലദ്ധനാമം വസ്സവലാഹകദേവരാജാനം ആലപതി. അയം ഹിസ്സ അധിപ്പായോ – ദേവോ നാമ അനഭിത്ഥനയന്തോ വിജ്ജുലതാ അനിച്ഛാരേന്തോ പവസ്സന്തോപി ന സോഭതി, തസ്മാ ത്വം അഭിത്ഥനയന്തോ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേന്തോ വസ്സാപേഹീതി. നിധിം കാകസ്സ നാസയാതി കാകാ കലലം പവിസിത്വാ ഠിതേ മച്ഛേ തുണ്ഡേന കോട്ടേത്വാ നീഹരിത്വാ ഖാദന്തി, തസ്മാ തേസം അന്തോകലലേ മച്ഛാ ‘‘നിധീ’’തി വുച്ചന്തി. തം കാകസങ്ഘസ്സ നിധിം ദേവം വസ്സാപേന്തോ ഉദകേന പടിച്ഛാദേത്വാ നാസേഹി. കാകം സോകായ രന്ധേഹീതി കാകസങ്ഘോ ഇമസ്മിം മഹാസരേ ഉദകേന പുണ്ണേ മച്ഛേ അലഭമാനോ സോചിസ്സതി, തം കാകഗണം ത്വം ഇമം കദ്ദമം പൂരേന്തോ സോകായ രന്ധേഹി, സോകസ്സത്ഥായ പന വസ്സാപയഥ, യഥാ അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണം സോകം പാപുണാതി, ഏവം കരോഹീതി അത്ഥോ. മച്ഛേ സോകാ പമോചയാതി മമ ഞാതകേ സബ്ബേവ മച്ഛേ ഇമമ്ഹാ മരണസോകാ പമോചേഹി. ‘‘മഞ്ച സോകാ പമോചയാ’’തി (ജാ. ൧.൧.൭൫) ജാതകേ പഠന്തി. തത്ഥ ച-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, മഞ്ച മമ ഞാതകേ ചാതി സബ്ബേവ മരണസോകാ പമോചേഹി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൫). മച്ഛാനഞ്ഹി അനുദകഭാവേന പച്ചത്ഥികാനം ഘാസഭാവം ഗച്ഛാമാതി മഹാമരണസോകോ, മഹാസത്തസ്സ പന തേസം അനയബ്യസനം പടിച്ച കരുണായതോ കരുണാപതിരൂപമുഖേന സോകസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം ബോധിസത്തോ അത്തനോ പരിചാരികചേടകം ആണാപേന്തോ വിയ പജ്ജുന്നം ആലപിത്വാ സകലേ കോസലരട്ഠേ മഹാവസ്സം വസ്സാപേസി. മഹാസത്തസ്സ ഹി സീലതേജേന സച്ചകിരിയായ സമകാലമേവ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ വസ്സവലാഹകദേവരാജാനം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘താത, മഹാപുരിസോ മച്ഛരാജാ ഞാതീനം മരണസോകേന വസ്സാപനം ഇച്ഛതി, സകലം കോസലരട്ഠം ഏകമേഘം കത്വാ വസ്സാപേഹീ’’തി ആഹ.

സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം വലാഹകം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ മേഘഗീതം ഗായന്തോ പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ പക്ഖന്ദി. പാചീനദിസാഭാഗേ ഖലമണ്ഡലമത്തം ഏകം മേഘമണ്ഡലം ഉട്ഠായ സതപടലം സഹസ്സപടലം ഹുത്വാ അഭിത്ഥനയന്തം വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേന്തം അധോമുഖഠപിതഉദകകുമ്ഭാകാരേന വിസ്സന്ദമാനം സകലം കോസലരട്ഠം മഹോഘേന അജ്ഝോത്ഥരി. ദേവോ അച്ഛിന്നധാരം വസ്സന്തോ മുഹുത്തേനേവ തം മഹാസരം പൂരേസി. മച്ഛാ മരണഭയതോ മുച്ചിംസു. കാകാദയോ അപതിട്ഠാ അഹേസും. ന കേവലം മച്ഛാ ഏവ, മനുസ്സാപി വിവിധസസ്സാനി സമ്പാദേന്താ ചതുപ്പദാദയോപീതി സബ്ബേപി വസ്സൂപജീവിനോ കായികചേതസികദുക്ഖതോ മുച്ചിംസു. തേന വുത്തം –

൯൦. ‘‘സഹ കതേ സച്ചവരേ, പജ്ജുന്നോ അഭിഗജ്ജിയ;

ഥലം നിന്നഞ്ച പൂരേന്തോ, ഖണേന അഭിവസ്സഥാ’’തി.

തത്ഥ ഖണേന അഭിവസ്സഥാതി അദന്ധായിത്വാ സച്ചകിരിയഖണേനേവ അഭിവസ്സി.

൯൧. കത്വാ വീരിയമുത്തമന്തി ദേവേ അവസ്സന്തേ കിം കാതബ്ബന്തി കോസജ്ജം അനാപജ്ജിത്വാ ഞാതത്ഥചരിയാസമ്പാദനമുഖേന മഹതോ സത്തനികായസ്സ ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനം ഉത്തമം വീരിയം കത്വാ. സച്ചതേജബലസ്സിതോ മമ സച്ചാനുഭാവബലസന്നിസ്സിതോ ഹുത്വാ തദാ മഹാമേഘം വസ്സാപേസിം. യസ്മാ ചേതദേവം, തസ്മാ ‘‘സച്ചേന മേ സമോ നത്ഥി, ഏസാ മേ സച്ചപാരമീ’’തി മഹാമച്ഛരാജകാലേ അത്തനോ സച്ചപാരമിയാ അനഞ്ഞസാധാരണഭാവം ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ.

ഏവം മഹാസത്തോ മഹാകരുണായ സമുസ്സാഹിതഹദയോ സകലരട്ഠേ മഹാവസ്സം വസ്സാപനവസേന മഹാജനം മരണദുക്ഖതോ മോചേത്വാ ജീവിതപരിയോസാനേ യഥാകമ്മം ഗതോ.

തദാ പജ്ജുന്നോ ആനന്ദത്ഥേരോ അഹോസി, മച്ഛഗണാ ബുദ്ധപരിസാ, മച്ഛരാജാ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സേസപാരമിയോപി നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ അത്തനോ സമാനജാതികാനം ഖാദനട്ഠാനേ മച്ഛയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തണ്ഡുലകണമത്തമ്പി മച്ഛം ആദിം കത്വാ കസ്സചിപി പാണിനോ അഖാദനം, തിട്ഠതു ഖാദനം ഏകസത്തസ്സപി അവിഹേഠനം, തഥാ സച്ചകരണേന ദേവസ്സ വസ്സാപനം, ഉദകേ പരിക്ഖീണേ കലലഗഹനേ നിമുജ്ജനവസേന അത്തനാ അനുഭവമാനം ദുക്ഖം വീരഭാവേന അഗണേത്വാ ഞാതിസങ്ഘസ്സേവ തം ദുക്ഖം അത്തനോ ഹദയേ കത്വാ അസഹന്തസ്സ സബ്ബഭാവേന കരുണായനാ, തഥാ ച പടിപത്തീതി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

മച്ഛരാജചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.