൧. യുധഞ്ജയചരിയാവണ്ണനാ

൧. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അമിതയസോതി അപരിമിതപരിവാരവിഭവോ. രാജപുത്തോ യുധഞ്ജയോതി രമ്മനഗരേ സബ്ബദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ പുത്തോ നാമേന യുധഞ്ജയോ നാമ.

അയഞ്ഹി ബാരാണസീ ഉദയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൩൭ ആദയോ) സുരുന്ധനനഗരം നാമ ജാതാ. ചൂളസുതസോമജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൯൫ ആദയോ) സുദസ്സനം നാമ, സോണനന്ദജാതകേ (ജാ. ൨.൨൦.൯൨ ആദയോ) ബ്രഹ്മവഡ്ഢനം നാമ, ഖണ്ഡഹാലജാതകേ(ജാ. ൨.൨൨.൯൮൨ ആദയോ) പുപ്ഫവതീ നാമ, ഇമസ്മിം പന യുധഞ്ജയജാതകേ (ജാ. ൧.൧൧.൭൩ ആദയോ) രമ്മനഗരം നാമ അഹോസി, ഏവമസ്സ കദാചി നാമം പരിവത്തതി. തേന വുത്തം – ‘‘രാജപുത്തോതി രമ്മനഗരേ സബ്ബദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ പുത്തോ’’തി. തസ്സ പന രഞ്ഞോ പുത്തസഹസ്സം അഹോസി. ബോധിസത്തോ ജേട്ഠപുത്തോ, തസ്സ രാജാ ഉപരജ്ജം അദാസി. സോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ദിവസേ ദിവസേ മഹാദാനം പവത്തേസി. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ബോധിസത്തോ ഏകദിവസം പാതോവ രഥവരം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തേന സിരിവിഭവേന ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖഗ്ഗതിണഗ്ഗസാഖഗ്ഗമക്കടകസുത്തജാലാദീസു മുത്താജാലാകാരേന ലഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ സാരഥി, കിം നാമേത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഏതേ, ദേവ, ഹിമസമയേ പതനകഉസ്സാവബിന്ദൂ നാമാ’’തി സുത്വാ ദിവസഭാഗം ഉയ്യാനേ കീളിത്വാ സായന്ഹകാലേ പച്ചാഗച്ഛന്തോ തേ അദിസ്വാ ‘‘സമ്മ സാരഥി, കഹം തേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ, ന തേ ഇദാനി പസ്സാമീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദേവ, സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ സബ്ബേ ഭിജ്ജിത്വാ വിലയം ഗച്ഛന്തീ’’തി സുത്വാ ‘‘യഥാ ഇമേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, ഏവം ഇമേസം സത്താനം ജീവിതസങ്ഖാരാപി തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദുസദിസാവ, തസ്മാ മയാ ബ്യാധിജരാമരണേഹി അപീളിതേനേവ മാതാപിതരോ ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി ഉസ്സാവബിന്ദുമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ആദിത്തേ വിയ തയോ ഭവേ പസ്സന്തോ അത്തനോ ഗേഹം ആഗന്ത്വാ അലങ്കതപടിയത്തായ വിനിച്ഛയസാലായ നിസിന്നസ്സ പിതു സന്തികമേവ ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം –

‘‘ഉസ്സാവബിന്ദും സൂരിയാതപേ, പതിതം ദിസ്വാന സംവിജിം.

൨. ‘‘തഞ്ഞേവാധിപതിം കത്വാ, സംവേഗമനുബ്രൂഹയിം;

മാതാപിതൂ ച വന്ദിത്വാ, പബ്ബജ്ജമനുയാചഹ’’ന്തി.

തത്ഥ സൂരിയാതപേതി സൂരിയാതപഹേതു, സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സനിമിത്തം. ‘‘സൂരിയാതപേനാ’’തിപി പാഠോ. പതിതം ദിസ്വാനാതി വിനട്ഠം പസ്സിത്വാ, പുബ്ബേ രുക്ഖഗ്ഗാദീസു മുത്താജാലാദിആകാരേന ലഗ്ഗം ഹുത്വാ ദിസ്സമാനം സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന വിനട്ഠം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ. സംവിജിന്തി യഥാ ഏതാനി, ഏവം സത്താനം ജീവിതാനിപി ലഹും ലഹും ഭിജ്ജമാനസഭാവാനീതി അനിച്ചതാമനസികാരവസേന സംവേഗമാപജ്ജിം.

തഞ്ഞേവാധിപതിം കത്വാ, സംവേഗമനുബ്രൂഹയിന്തി തഞ്ഞേവ ഉസ്സാവബിന്ദൂനം അനിച്ചതം അധിപതിം മുഖം പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചാരികം കത്വാ തഥേവ സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഇത്തരട്ഠിതികതം പരിത്തകാലതം മനസികരോന്തോ ഏകവാരം ഉപ്പന്നം സംവേഗം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനേന അനുവഡ്ഢേസിം. പബ്ബജ്ജമനുയാചഹന്തി ‘‘തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദൂ വിയ ന ചിരട്ഠിതികേ സത്താനം ജീവിതേ മയാ ബ്യാധിജരാമരണേഹി അനഭിഭൂതേനേവ പബ്ബജിത്വാ യത്ഥ ഏതാനി ന സന്തി, തം അമതം മഹാനിബ്ബാനം ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ മാതാപിതരോ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഥാ’’തി തേ അഹം പബ്ബജ്ജം യാചിം. ഏവം മഹാസത്തേന പബ്ബജ്ജായ യാചിതായ സകലനഗരേ മഹന്തം കോലാഹലമഹോസി – ‘‘ഉപരാജാ കിര യുധഞ്ജയോ പബ്ബജിതുകാമോ’’തി.

തേന ച സമയേന കാസിരട്ഠവാസിനോ രാജാനം ദട്ഠും ആഗന്ത്വാ രമ്മകേ പടിവസന്തി. തേ സബ്ബേപി സന്നിപതിംസു. ഇതി സപരിസോ രാജാ നേഗമാ ചേവ ജാനപദാ ച ബോധിസത്തസ്സ മാതാ ദേവീ ച സബ്ബേ ച ഓരോധാ മഹാസത്തം ‘‘മാ ഖോ ത്വം, താത കുമാര, പബ്ബജീ’’തി നിവാരേസും. തത്ഥ രാജാ ‘‘സചേ തേ കാമേഹി ഊനം, അഹം തേ പരിപൂരയാമി, അജ്ജേവ രജ്ജം പടിപജ്ജാഹീ’’തി ആഹ. തസ്സ മഹാസത്തോ –

‘‘മാ മം ദേവ നിവാരേഹി, പബ്ബജന്തം രഥേസഭ;

മാഹം കാമേഹി സമ്മത്തോ, ജരായ വസമന്വഗൂ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൭൭) –

അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഛന്ദമേവ വത്വാ തം സുത്വാ സദ്ധിം ഓരോധേഹി മാതുയാ കരുണം പരിദേവന്തിയാ –

‘‘ഉസ്സാവോവ തിണഗ്ഗമ്ഹി, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

ഏവമായു മനുസ്സാനം, മാ മം അമ്മ നിവാരയാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൭൯) –

അത്തനോ പബ്ബജ്ജാകാരണം കഥേത്വാ നാനപ്പകാരം തേഹി യാചിയമാനോപി അഭിസംവഡ്ഢമാനസംവേഗത്താ അനോസക്കിതമാനസോ പിയതരേ മഹതി ഞാതിപരിവട്ടേ ഉളാരേ രാജിസ്സരിയേ ച നിരപേക്ഖചിത്തോ പബ്ബജി. തേന വുത്തം –

൩. ‘‘യാചന്തി മം പഞ്ജലികാ, സനേഗമാ സരട്ഠകാ;

അജ്ജേവ പുത്ത പടിപജ്ജ, ഇദ്ധം ഫീതം മഹാമഹിം.

൪. ‘‘സരാജകേ സഹോരോധേ, സനേഗമേ സരട്ഠകേ;

കരുണം പരിദേവന്തേ, അനപേക്ഖോ പരിച്ചജി’’ന്തി.

തത്ഥ പഞ്ജലികാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലികാ. സനേഗമാ സരട്ഠകാതി നേഗമേഹി ചേവ രട്ഠവാസീഹി ച സദ്ധിം സബ്ബേ രാജപുരിസാ ‘‘മാ ഖോ, ത്വം ദേവ, പബ്ബജീ’’തി മം യാചന്തി. മാതാപിതരോ പന അജ്ജേവ പുത്ത പടിപജ്ജ, ഗാമനിഗമരാജധാനിഅഭിവുദ്ധിയാ വേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച, ഇദ്ധം വിഭവസാരസമ്പത്തിയാ സസ്സാദിനിപ്ഫത്തിയാ ച, ഫീതം ഇമം മഹാമഹിം അനുസാസ, ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജം കാരേഹീതി യാചന്തി. ഏവം പന സഹ രഞ്ഞാതി സരാജകേ, തഥാ സഹോരോധേ സനേഗമേ സരട്ഠകേ മഹാജനേ യഥാ സുണന്താനമ്പി പഗേവ പസ്സന്താനം മഹന്തം കാരുഞ്ഞം ഹോതി, ഏവം കരുണം പരിദേവന്തേ തത്ഥ തത്ഥ അനപേക്ഖോ അലഗ്ഗചിത്തോ ‘‘അഹം തദാ പബ്ബജി’’ന്തി ദസ്സേതി.

൫-൬. ഇദാനി യദത്ഥം ചക്കവത്തിസിരിസദിസം രജ്ജസിരിം പിയതരേ ഞാതിബന്ധവേ പഹായ സിനിദ്ധം പരിഗ്ഗഹപരിജനം ലോകാഭിമതം മഹന്തം യസഞ്ച നിരപേക്ഖോ പരിച്ചജിന്തി ദസ്സേതും ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ കേവലന്തി അനവസേസം ഇത്ഥാഗാരം സമുദ്ദപരിയന്തഞ്ച പഥവിം പബ്ബജ്ജാധിപ്പായേന ചജമാനോ ഏവം മേ സമ്മാസമ്ബോധി സക്കാ അധിഗന്തുന്തി ബോധിയായേവ കാരണാ ന കിഞ്ചി ചിന്തേസിം, ന തത്ഥ ഈസകം ലഗ്ഗം ജനേസിന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ മാതാപിതരോ തഞ്ച മഹായസം രജ്ജഞ്ച മേ ന ദേസ്സം, പിയമേവ, തതോ പന സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ മയ്ഹം പിയതരം, തസ്മാ മാതാദീഹി സദ്ധിം രജ്ജം അഹം തദാ പരിച്ചജിന്തി.

തദേതം സബ്ബം പരിച്ചജിത്വാ പബ്ബജ്ജായ മഹാസത്തേ നിക്ഖമന്തേ തസ്സ കനിട്ഠഭാതാ യുധിട്ഠിലകുമാരോ നാമ പിതരം വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ ബോധിസത്തം അനുബന്ധി. തേ ഉഭോപി നഗരാ നിക്ഖമ്മ മഹാജനം നിവത്തേത്വാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ മനോരമേ ഠാനേ അസ്സമപദം കത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ വനമൂലഫലാദീഹി യാവജീവം യാപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായനാ അഹേസും. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉഭോ കുമാരാ പബ്ബജിതാ, യുധഞ്ജയോ യുധിട്ഠിലോ;

പഹായ മാതാപിതരോ, സങ്ഗം ഛേത്വാന മച്ചുനോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൮൩);

തത്ഥ സങ്ഗം ഛേത്വാന മച്ചുനോതി മച്ചുമാരസ്സ സഹകാരികാരണഭൂതത്താ സന്തകം രാഗദോസമോഹസങ്ഗം വിക്ഖമ്ഭനവസേന ഛിന്ദിത്വാ ഉഭോപി പബ്ബജിതാതി.

തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും, യുധിട്ഠിലകുമാരോ ആനന്ദത്ഥേരോ, യുധഞ്ജയോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ പവത്തിതമഹാദാനാനി ചേവ രജ്ജാദിപരിച്ചാഗോ ച ദാനപാരമീ, കായവചീസംവരോ സീലപാരമീ, പബ്ബജ്ജാ ച ഝാനാധിഗമോ ച നേക്ഖമ്മപാരമീ, അനിച്ചതോ മനസികാരം ആദിം കത്വാ അഭിഞ്ഞാധിഗമപരിയോസാനാ പഞ്ഞാ ദാനാദീനം ഉപകാരാനുപകാരധമ്മപരിഗ്ഗണ്ഹനപഞ്ഞാ ച പഞ്ഞാപാരമീ, സബ്ബത്ഥ തദത്ഥസാധനം വീരിയം വീരിയപാരമീ, ഞാണഖന്തി അധിവാസനഖന്തി ച ഖന്തിപാരമീ, പടിഞ്ഞായ അവിസംവാദനം സച്ചപാരമീ, സബ്ബത്ഥ അചലസമാദാനാധിട്ഠാനം അധിട്ഠാനപാരമീ, സബ്ബസത്തേസു ഹിതചിത്തതായ മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവസേന ച മേത്താപാരമീ, സത്തസങ്ഖാരകതവിപ്പകാരഉപേക്ഖനവസേന ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരവസേന ച ഉപേക്ഖാപാരമീതി ദസ പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി. വിസേസതോ പന നേക്ഖമ്മപാരമീതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ അകിത്തിചരിയായം വിയ ഇധാപി മഹാപുരിസസ്സ അച്ഛരിയഗുണാ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

യുധഞ്ജയചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.