൮. ധമ്മദേവപുത്തചരിയാവണ്ണനാ

൬൬. അട്ഠമേ മഹാപക്ഖോതി മഹാപരിവാരോ. മഹിദ്ധികോതി മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ. ധമ്മോ നാമ മഹായക്ഖോതി നാമേന ധമ്മോ നാമ മഹാനുഭാവോ ദേവപുത്തോ. സബ്ബലോകാനുകമ്പകോതി വിഭാഗം അകത്വാ മഹാകരുണായ സബ്ബലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹനകോ.

മഹാസത്തോ ഹി തദാ കാമാവചരദേവലോകേ ധമ്മോ നാമ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ദിബ്ബരഥമഭിരുയ്ഹ അച്ഛരാഗണപരിവുതോ മനുസ്സേസു സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേസു സുഖകഥായ നിസിന്നേസു പുണ്ണമുപോസഥദിവസേ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘പാണാതിപാതാദീഹി ദസഹി അകുസലകമ്മപഥേഹി വിരമിത്വാ തിവിധസുചരിതധമ്മം പൂരേഥ, മത്തേയ്യാ പേത്തേയ്യാ സാമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഭവഥ, സഗ്ഗപരായനാ ഹുത്വാ മഹന്തം യസം അനുഭവിസ്സഥാ’’തി മനുസ്സേ ദസകുസലകമ്മപഥേ സമാദപേന്തോ ജമ്ബുദീപം പദക്ഖിണം കരോതി. തേന വുത്തം –

൬൭. ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥേ, സമാദപേന്തോ മഹാജനം;

ചരാമി ഗാമനിഗമം, സമിത്തോ സപരിജ്ജനോ’’തി.

തത്ഥ സമിത്തോതി ധമ്മികേഹി ധമ്മവാദീഹി സഹായേഹി സസഹായോ.

തേന ച സമയേന അധമ്മോ നാമേകോ ദേവപുത്തോ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. ‘‘സോ പാണം ഹനഥ, അദിന്നം ആദിയഥാ’’തിആദിനാ നയേന സത്തേ അകുസലകമ്മപഥേ സമാദപേന്തോ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ജമ്ബുദീപം വാമം കരോതി. തേന വുത്തം –

൬൮. ‘‘പാപോ കദരിയോ യക്ഖോ, ദീപേന്തോ ദസ പാപകേ;

സോപേത്ഥ മഹിയാ ചരതി, സമിത്തോ സപരിജ്ജനോ’’തി.

തത്ഥ പാപോതി പാപധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ. കദരിയോതി ഥദ്ധമച്ഛരീ. യക്ഖോതി ദേവപുത്തോ. ദീപേന്തോ ദസ പാപകേതി സബ്ബലോകേ ഗോചരം നാമ സത്താനം ഉപഭോഗപരിഭോഗായ ജാതം. തസ്മാ സത്തേ വധിത്വാ യംകിഞ്ചി കത്വാ ച അത്താ പീണേതബ്ബോ, ഇന്ദ്രിയാനി സന്തപ്പേതബ്ബാനീതിആദിനാ നയേന പാണാതിപാതാദികേ ദസ ലാമകധമ്മേ കത്തബ്ബേ കത്വാ പകാസേന്തോ. സോപേത്ഥാതി സോപി അധമ്മോ ദേവപുത്തോ ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ. മഹിയാതി ഭൂമിയാ ആസന്നേ, മനുസ്സാനം ദസ്സനസവനൂപചാരേതി അത്ഥോ.

൬൯. തത്ഥ യേ സത്താ സാധുകമ്മികാ ധമ്മഗരുനോ, തേ ധമ്മം ദേവപുത്തം തഥാ ആഗച്ഛന്തമേവ ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠായ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേന്താ യാവ ചക്ഖുപഥസമതിക്കമനാ താവ അഭിത്ഥവന്തി, പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ തിട്ഠന്തി, തസ്സ വചനം സുത്വാ അപ്പമത്താ സക്കച്ചം പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. യേ പന സത്താ പാപസമാചാരാ കുരൂരകമ്മന്താ, തേ അധമ്മസ്സ വചനം സുത്വാ അബ്ഭനുമോദന്തി, ഭിയ്യോസോമത്തായ പാപാനി സമാചരന്തി. ഏവം തേ തദാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ ചേവ ഉജുവിപച്ചനീകകിരിയാ ച ഹുത്വാ ലോകേ വിചരന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ധമ്മവാദീ അധമ്മോ ച, ഉഭോ പച്ചനികാ മയ’’ന്തി.

ഏവം പന ഗച്ഛന്തേ കാലേ അഥേകദിവസം തേസം രഥാ ആകാസേ സമ്മുഖാ അഹേസും. അഥ നേസം പരിസാ ‘‘തുമ്ഹേ കസ്സ, തുമ്ഹേ കസ്സാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘മയം ധമ്മസ്സ, മയം അധമ്മസ്സാ’’തി വത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമിത്വാ ദ്വിധാ ജാതാ. ധമ്മസ്സ പന അധമ്മസ്സ ച രഥാ അഭിമുഖാ ഹുത്വാ ഈസായ ഈസം ആഹച്ച അട്ഠംസു. ‘‘തവ രഥം ഓക്കമാപേത്വാ മയ്ഹം മഗ്ഗം ദേഹി, തവ രഥം ഓക്കമാപേത്വാ മയ്ഹം മഗ്ഗം ദേഹീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം മഗ്ഗദാപനത്ഥം വിവാദം അകംസു. പരിസാ ച നേസം ആവുധാനി അഭിഹരിത്വാ യുദ്ധസജ്ജാ അഹേസും. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘ധുരേ ധുരം ഘട്ടയന്താ, സമിമ്ഹാ പടിപഥേ ഉഭോ’’.

൭൦. ‘‘കലഹോ വത്തതീ ഭേസ്മാ, കല്യാണപാപകസ്സ ച;

മഗ്ഗാ ഓക്കമനത്ഥായ, മഹായുദ്ധോ ഉപട്ഠിതോ’’തി.

തത്ഥ ധുരേ ധുരന്തി ഏകസ്സ രഥീസായ ഇതരസ്സ രഥീസം ഘട്ടയന്താ. സമിമ്ഹാതി സമാഗതാ സമ്മുഖീഭൂതാ. പുന ഉഭോതി വചനം ഉഭോപി മയം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചനീകാ ഹുത്വാ ലോകേ വിചരന്താ ഏകദിവസം പടിമുഖം ആഗച്ഛന്താ ദ്വീസു പരിസാസു ഉഭോസു പസ്സേസു മഗ്ഗതോ ഓക്കന്താസു സഹ രഥേന മയം ഉഭോ ഏവ സമാഗതാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭേസ്മാതി ഭയജനകോ. കല്യാണപാപകസ്സ ചാതി കല്യാണസ്സ ച പാപകസ്സ ച. മഹായുദ്ധോ ഉപട്ഠിതോതി മഹാസങ്ഗാമോ പച്ചുപട്ഠിതോ ആസി.

അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹി പരിസായ ച യുജ്ഝിതുകാമതാ ജാതാ. തത്ഥ ഹി ധമ്മോ അധമ്മം ആഹ – ‘‘സമ്മ, ത്വം അധമ്മോ, അഹം ധമ്മോ, മഗ്ഗോ മയ്ഹം അനുച്ഛവികോ, തവ രഥം ഓക്കമാപേത്വാ മയ്ഹം മഗ്ഗം ദേഹീ’’തി. ഇതരോ ‘‘അഹം ദള്ഹയാനോ ബലവാ അസന്താസീ, തസ്മാ മഗ്ഗം ന ദേമി, യുദ്ധം പന കരിസ്സാമി, യോ യുദ്ധേ ജിനിസ്സതി, തസ്സ മഗ്ഗോ ഹോതൂ’’തി ആഹ. തേനേവാഹ –

‘‘യസോകരോ പുഞ്ഞകരോഹമസ്മി, സദാത്ഥുതോ സമണബ്രാഹ്മണാനം;

മഗ്ഗാരഹോ ദേവമനുസ്സപൂജിതോ, ധമ്മോ അഹം ദേഹി അധമ്മ മഗ്ഗം.

‘‘അധമ്മയാനം ദള്ഹമാരുഹിത്വാ, അസന്തസന്തോ ബലവാഹമസ്മി;

സ കിസ്സ ഹേതുമ്ഹി തവജ്ജ ദജ്ജം, മഗ്ഗം അഹം ധമ്മ അദിന്നപുബ്ബം.

‘‘ധമ്മോ ഹവേ പാതുരഹോസി പുബ്ബേ, പച്ഛാ അധമ്മോ ഉദപാദി ലോകേ;

ജേട്ഠോ ച സേട്ഠോ ച സനന്തനോ ച, ഉയ്യാഹി ജേട്ഠസ്സ കനിട്ഠ മഗ്ഗാ.

‘‘ന യാചനായ നപി പാതിരൂപാ, ന അരഹതാ തേഹം ദദേയ്യ മഗ്ഗം;

യുദ്ധഞ്ച നോ ഹോതു ഉഭിന്നമജ്ജ, യുദ്ധമ്ഹി യോ ജേസ്സതി തസ്സ മഗ്ഗോ.

‘‘സബ്ബാ ദിസാ അനുവിസടോഹമസ്മി, മഹബ്ബലോ അമിതയസോ അതുല്യോ;

ഗുണേഹി സബ്ബേഹി ഉപേതരൂപോ, ധമ്മോ അധമ്മ ത്വം കഥം വിജേസ്സസി.

‘‘ലോഹേന വേ ഹഞ്ഞതി ജാതരൂപം, ന ജാതരൂപേന ഹനന്തി ലോഹം;

സചേ അധമ്മോ ഹഞ്ഛതി ധമ്മമജ്ജ, അയോ സുവണ്ണം വിയ ദസ്സനേയ്യം.

‘‘സചേ തുവം യുദ്ധബലോ അധമ്മ, ന തുയ്ഹം വുഡ്ഢാ ച ഗരൂ ച അത്ഥി;

മഗ്ഗഞ്ച തേ ദമ്മി പിയാപ്പിയേന, വാചാ ദുരുത്താനിപി തേ ഖമാമീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൨൬-൩൨);

ഇമാ ഹി തേസം വചനപടിവചനകഥാ.

തത്ഥ യസോകരോതി ധമ്മേ നിയോജനവസേന ദേവമനുസ്സാനം യസദായകോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. സദാത്ഥുതോതി സദാ ഥുതോ നിച്ചപ്പസത്ഥോ. സ കിസ്സ ഹേതുമ്ഹി തവജ്ജ ദജ്ജന്തി സോമ്ഹി അഹം അധമ്മോ അധമ്മയാനരഥം അഭിരുള്ഹോ അഭീതോ ബലവാ, കിംകാരണാ അജ്ജ, ഭോ ധമ്മ, കസ്സചി അദിന്നപുബ്ബം മഗ്ഗം തുയ്ഹം ദമ്മി. പാതുരഹോസീതി പഠമകപ്പികകാലേ ഇമസ്മിം ലോകേ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ പുബ്ബേ പാതുരഹോസി, പച്ഛാ അധമ്മോ. ജേട്ഠോ ചാതി പുരേ നിബ്ബത്തഭാവേന അഹം ജേട്ഠോ ച സേട്ഠോ ച പോരാണകോ ച, ത്വം പന കനിട്ഠോ, തസ്മാ ‘‘മഗ്ഗാ ഉയ്യാഹീ’’തി വദതി.

നപി പാതിരൂപാതി അഹഞ്ഹി ഭോതോ നേവ യാചനായ ന പടിരൂപവചനേന ന മഗ്ഗാരഹതായ മഗ്ഗം ദദേയ്യം. അനുവിസടോതി അഹം ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാതി സബ്ബാ ദിസാ അത്തനോ ഗുണേന പത്ഥടോ പഞ്ഞാതോ. ലോഹേനാതി അയോമുട്ഠികേന. ഹഞ്ഛതീതി ഹനിസ്സതി. യുദ്ധബലോ അധമ്മാതി സചേ തുവം യുദ്ധബലോ അസി അധമ്മ. വുഡ്ഢാ ച ഗരൂ ചാതി യദി തുയ്ഹം ഇമേ വുഡ്ഢാ ഇമേ ഗരൂ പണ്ഡിതാതി ഏതം നത്ഥി. പിയാപ്പിയേനാതി പിയേന വിയ അപ്പിയേന, അപ്പിയേനപി ദദന്തോ (ജാ. അട്ഠ. ൪.൧൧.൩൨) പിയേന വിയ തേ മഗ്ഗം ദദാമീതി അത്ഥോ.

൭൧. മഹാസത്തോ ഹി തദാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമം പാപപുഗ്ഗലം സബ്ബലോകസ്സ അഹിതായ പടിപന്നം ഏവം മയാ വിലോമഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ ഠിതം അച്ഛരം പഹരിത്വാ ‘അനാചാര മാ ഇധ തിട്ഠ, സീഘം പടിക്കമ വിനസ്സാ’തി വദേയ്യം, സോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ മമ ധമ്മതേജേന ഭുസമുട്ഠി വിയ വികിരേയ്യ, ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം, സ്വാഹം സബ്ബലോകം അനുകമ്പന്തോ ‘ലോകത്ഥചരിയം മത്ഥകം പാപേസ്സാമീ’തി പടിപജ്ജാമി, അയം ഖോ പന പാപോ ആയതിം മഹാദുക്ഖഭാഗീ, സ്വായം മയാ വിസേസതോ അനുകമ്പിതബ്ബോ, തസ്മാസ്സ മഗ്ഗം ദസ്സാമി, ഏവം മേ സീലം സുവിസുദ്ധം അഖണ്ഡിതം ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തേ ‘‘സചേ തുവം യുദ്ധബലോ’’തി ഗാഥം വത്വാ ഥോകം മഗ്ഗതോ ഓക്കന്തമത്തേ ഏവ അധമ്മോ രഥേ ഠാതും അസക്കോന്തോ അവംസിരോ പഥവിയം പതിത്വാ പഥവിയാ വിവരേ ദിന്നേ ഗന്ത്വാ അവീചിമ്ഹി ഏവ നിബ്ബത്തി. തേന വുത്തം ‘‘യദിഹം തസ്സ കുപ്പേയ്യ’’ന്തിആദി.

തത്ഥ യദിഹം തസ്സ കുപ്പേയ്യന്തി തസ്സ അധമ്മസ്സ യദി അഹം കുജ്ഝേയ്യം. യദി ഭിന്ദേ തപോഗുണന്തി തേനേവസ്സ കുജ്ഝനേന മയ്ഹം തപോഗുണം സീലസംവരം യദി വിനാസേയ്യം. സഹപരിജനം തസ്സാതി സപരിജനം തം അധമ്മം. രജഭൂതന്തി രജമിവ ഭൂതം, രജഭാവം പത്തം അഹം കരേയ്യം.

൭൨. അപിചാഹന്തി ഏത്ഥ അഹന്തി നിപാതമത്തം. സീലരക്ഖായാതി സീലരക്ഖണത്ഥം. നിബ്ബാപേത്വാനാതി പടികച്ചേവ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസ്സ ഉപട്ഠാപിതത്താ തസ്മിം അധമ്മേ ഉപ്പജ്ജനകകോധസ്സ അനുപ്പാദനേനേവ ദോസപരിളാഹവൂപസമനേന മാനസം വൂപസമേത്വാ. സഹ ജനേനോക്കമിത്വാതി മയ്ഹം പരിജനേന സദ്ധിം മഗ്ഗാ ഓക്കമിത്വാ തസ്സ പാപസ്സ അധമ്മസ്സ അഹം മഗ്ഗം അദാസിം.

൭൩. സഹ പഥതോ ഓക്കന്തേതി വുത്തനയേന ചിത്തസ്സ വൂപസമം കത്വാ ‘‘മഗ്ഗം തേ ദമ്മീ’’തി ച വത്വാ ഥോകം മഗ്ഗതോ സഹ ഓക്കമനേന. പാപയക്ഖസ്സാതി അധമ്മദേവപുത്തസ്സ. താവദേതി തങ്ഖണം ഏവ മഹാപഥവീ വിവരമദാസി. ജാതകട്ഠകഥായം പന ‘‘മഗ്ഗഞ്ച തേ ദമ്മീ’’തി ഗാഥായ കഥിതക്ഖണേയേവാതി വുത്തം.

ഏവം തസ്മിം ഭൂമിയം പതിതേ ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ സകലം വരാവരം ധാരേന്തീപി മഹാപഥവീ ‘‘നാഹമിമം പാപപുരിസം ധാരേമീ’’തി കഥേന്തീ വിയ തേന ഠിതട്ഠാനേ ദ്വിധാ ഭിജ്ജി. മഹാസത്തോ പന തസ്മിം നിപതിത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തേ രഥധുരേ യഥാഠിതോവ സപരിജനോ മഹതാ ദേവാനുഭാവേന ഗമനമഗ്ഗേനേവ ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഭവനം പാവിസി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഖന്തീബലോ യുദ്ധബലം വിജേത്വാ, ഹന്ത്വാ അധമ്മം നിഹനിത്വ ഭൂമ്യാ;

പായാസി വിത്തോ അഭിരുയ്ഹ സന്ദനം, മഗ്ഗേനേവ അതിബലോ സച്ചനിക്കമോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൩൪);

തദാ അധമ്മോ ദേവദത്തോ അഹോസി, തസ്സ പരിസാ ദേവദത്തപരിസാ, ധമ്മോ ലോകനാഥോ, തസ്സ പരിസാ ബുദ്ധപരിസാ.

ഇധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സേസപാരമിയോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ ഇധാപി ദിബ്ബേഹി ആയുവണ്ണയസസുഖആധിപതേയ്യേഹി ദിബ്ബേഹേവ ഉളാരേഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതസ്സ സമങ്ഗീഭൂതസ്സ അനേകസഹസ്സസങ്ഖാഹി അച്ഛരാഹി സബ്ബകാലം പരിചാരിയമാനസ്സ മഹതി പമാദട്ഠാനേ ഠിതസ്സ സതോ ഈസകമ്പി പമാദം അനാപജ്ജിത്വാ ‘‘ലോകത്ഥചരിയം മത്ഥകം പാപേസ്സാമീ’’തി മാസേ മാസേ പുണ്ണമിയം ധമ്മം ദീപേന്തോ സപരിജനോ മനുസ്സപഥേ വിചരിത്വാ മഹാകരുണായ സബ്ബസത്തേ അധമ്മതോ വിവേചേത്വാ ധമ്മേ നിയോജനം, അധമ്മേന സമാഗതോപി തേന കതം അനാചാരം അഗണേത്വാ തത്ഥ ചിത്തം അകോപേത്വാ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയമേവ പച്ചുപട്ഠപേത്വാ അഖണ്ഡം സുവിസുദ്ധഞ്ച കത്വാ അത്തനോ സീലസ്സ രക്ഖണന്തി ഏവമാദയോ മഹാസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

ധമ്മദേവപുത്തചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.